Áke

Tuńǵysh qyzdary júgirip júrgen kezinde úıdiń irgesindegi aryq sýyna ketip shetinegen, odan keıin qos birdeı uldary otyzynshy jyldar náýbetiniń qurbany bolyp, jaryq jalǵanmen qoshtasqan soń sheshesi marqum qaıǵydan qan jutyp tósek tartyp, qatty jyǵylsa kerek. Ol kezde dáriger ataýly taptyrmas ýaqyt. Áke aýyldyń dáýperi moldasy Jeken aqsaqalǵa «kitap ashtyrady». «Áı, inim-aı, zaıybyń qaıǵynyń qara qazanyna túsip ketipti. Adam bolsa da baryp-baryp, kemi tórt-bes jyldan soń ǵana bolar. Eger Alla alqulymdap, beti beri qarasa, Jaratqan alǵan úsheýdiń ornyna bireý berer. Kóńilderińe demeý, tirshilikterińe tireý bolar sol perzentteriń.  Áýmın!» dep betin sıpapty jaryqtyq... Sheshesi bes jyl tósek tartyp jatyp saýyqqan soń, qyryqtan asa berip uldy bolypty. Ákesi: «Kári bıe qulyny tabanynan tas batsa, mańdaıynan kún ótse alty kúnge jaramas, tirshiligimizdiń tiregi bolmasa da ortasyna kádirli bolsyn» dep yrymdap, esim beripti. Úsh perzentiniń tóleýi bolyp dúnıe esigin ashqan uldy erkeletip, sholjańdatpaıtyn. Biraq ómiriniń sońyna deıin betten qaǵyp, daýys kóterip te kórmepti. Tek bir-eki dúrkin ǵana renjigeni Uldyń esinde qalypty... Soǵystan sońǵy jyldary ujym­shar qoıshylary «menshik mal» degendi bilmeıtin zaman. Ortalyqtaǵy mekteptiń birinshi synybynda on-on bes kún kitap betin ashqanymen, taýda qalǵan áke-shesheni saǵynyp, ógiz mingen bir jolaýshyǵa ilesip, taýdaǵy qoıshy aýylyna qashyp kelgen eken. – Jalǵyz aǵań aýrýdyń kesirinen bastaýysh mektepten keıin oqı almaı qaldy. Senen birdeńe shyǵyp qara tanı ma dep edim, sorańdy sorǵalatyp kelisiń mynaý. Áı, balam-aı, tuqym-tuıaǵymyzben qoıshy bolý peshenemizge jazylǵan shyǵar. Ana jalǵyz quna­jyndy erteńnen bastap qystaý mańyna jaıasyń, – dep tapsyrmasyn da bergen. Bul – ulǵa degen alǵashqy renishi edi. Bálkim, daýys kóterip, uryssa bul oqıǵa este qalmas pa edi. Ul baǵýǵa tıisti qyzyl qasqa quna­jyndy ákesi mal basyn shyǵynsyz saqtap, kóp tól alǵany úshin ujymshar basshylary júlde dep bergen eken. Ol alǵashqy menshik maldyń basy bolmaq. Jalǵyz qunajyndy qystaý mańyna quıyrshyǵynan ustap júrip jaıýǵa erteńine-aq qulshyna kirisken.  Olar – ekeý. Janynda mal dárigeri kórshileri Qajytaıdyń ózi qatarlas baldyzy Qabdı bar. Ol múıizi shańyraqtaı qońyr sıyrdyń baqtashysy. Eki kún mindetterin minsiz atqaryp, súzbe qatyǵy bar arpa kójelerin adaldap ishken. Bar pále úshinshi kúni bastaldy. Qazir bul dúnıede joq Qabdı marqum qıystyryp ótirik áńgime aıtýǵa sheber. Eki sıyr arqan boıy jerdegi qolattyń betegesine suǵynǵan. Qabdı áńgimesin sabaqtaıdy. – Qozylarymdy órgizip kele jat­qanmyn. Astyma mingenim aramza týǵan úlken qyzyl qozy. Bir kezde órgizip kele jatqan qozylarym úrkip, ózime qaraı lap qoısyn. «Shaıt-shaıttap» men de umtyldym. О́li júni áli túspegen bir qanshyq qasqyr qozynyń bireýin arqasyna salyp alyp bezip barady. «Tasta-tasta!», dep qyzylymdy tebinip qalyp bastyrmalata jóneleıin. Aq baýyr soıylym jeter jerge kelse, shókóletip urmaqpyn... – Áńgimesi túp tamyrynan shyndyqtyń aýylynan tym shalǵaı jatsa da, dosy: «Mine, jigit!», dep qoltyǵyna sý búrkip qoıady. Bir kezde Qabdıdiń: – «Oıbaı, anany qara!» – degen daýsy úreıli shyqty. Ul eki sıyr jaqqa jalt qarasa, eki qasqyr qarsy jotadan asyp, quıyndata jortyp keledi eken. Eki sıyr da taǵylarǵa údireıe qarap tur. Qońyr aıbat shege ókirip, múıizin tiktedi. Qyzyl qasqa sasqanynan qońyr­dyń qalqasyna tyǵyldy. Qabdı ekeýi de shyryldaı aıǵaılap, oryndarynan atyp turǵan. Biraq qasqyrlar ekeýiniń aıǵaılary men baı-baılaryn eleń qylmastan qyzyl qasqanyń  eki búıirine jarmasqan. Áıteýir, qystaý jaqyn. Olardyń úreıli daýystaryn estigen uldyń sheshesi men Qabdıdiń ápkesi Kúlásh ta bularǵa qaraı júgirgen. Olar jete bergende qos kókjal asyqpaı sóleń qaǵyp, shegine bergen. Biraq bir otbasynyń menshik basy bolady degen qyzyl qasqa qunajyn basyn toqpaqtap, aqtarylyp qalǵan ishek-qarnynyń býy burqyrap jatyr edi. Qozysyn ala qashqan qasqyrdy aq baýyr soıylymen shókeletip tastamaq bolǵan batyr jigit qolyndaǵy taıaǵyn laqtyrýǵa da erligi jetpeı, ońǵan shúberekteı bolyp qalshıyp turdy. Biraq áke renjigen joq. E, «Shyǵasyǵa – ıesi basshy» degen ǵoı. Eki sıyrdy otarǵa qosyp jaıyp júr edim. Seni qarap júrmesin degen óz oıym qate bolypty. Qaıta adal alyp qalǵandaryń olja» dedi de qoıdy. Biraq áli sóz tórkinin uǵa bermeıtin jasta bolsa da ul qunajynnyń ajalyna mektepten qashyp kelgen óziniń sebepshi bolǵanyn sezgen edi.   * * * Menshik basy bolady degen quna­jynnyń sý isherligi osylaı támamdalsa, usaq menshik maldyń paıda bolýyna uldyń taǵy da sebepshi bolǵanyn áke de jıi eske alar edi. Jalǵyz aǵasy kókesiniń úgit-nasıh­a­ty, tipti kúshteýiniń nátıjesinde keler oqý jyly «qaıtyp kórmesem eken» degen ortalyqtaǵy mektepke oralyp, bastaýysh synypty, tipti ozattar qatarynda támamdap kelgen jyldyń jazy bolatyn. Ákesin demaldyryp, tústen keıin otardy kósh jolynyń boıyna órgizgen. Saýyrdyń ushar bıigindegi uly jaılaý­dy jaılaıtyn eki sharýashylyqtyń jıyrmadan astam otary kóship bolǵan. Aspan kezgen aqsha bulttaı shoq-shoq qyp aıdaıtyn kóp otarlardyń, sıyr tabyndary men jylqy qosyndarynyń jalǵyz súrleýi osy jol. Eńistep, tereń shatqa qaraı ketip bara jatqan otardyń aldyn qaıtaryp júrgen ul qalyń búrgenniń ishinen mańyraǵan laqtyń daýsyn estisin. Kelse, týǵanyna onshaqty kúnnen asa qoımaǵan appaq jas laq. Bir baqaıy aıyrma bolyp, isip ketipti. Otarlarynda mundaı laq joq edi. О́zi ábden ashyǵyp, buratylyp qalypty. Shópektep, emshek izdeıdi. Keshkilik olja laǵyn úıge kóterip kelgen. Áke: – Kóshken qoıshylardyń bireýiniń maly ǵoı. Izdep kelse ala jatar. Ázirge aıaǵyn emdeıik, – dep brezentten tigilgen dorbaǵa kreolın eritindisin quıyp, aýrý baqaıyn soǵan salyp baılap tas­tady. Egiz laǵynyń bireýi ólip qalǵan sharýashylyq eshkisine telip, «óz tóli» etip qoıdy. Jaılaýdyń jazy jyljyp, bıik­terde alǵashqy qar ushqyndaı bastaǵanda joǵarydaǵy jurt qaıtadan kósh jolyna jan bitirgen. – Balam, árbir ótken otardyń ıesine jolyǵyp tildes. Jaılaýǵa shyǵarda laq joǵaltqan kisini izde. Taýyp alǵan mal – ıesi tabylmasa ǵana olja. Iesin izde­meseń ol urlyqpen birdeı kúná, – dep áke yqtııattaǵan soń ul shirkin bir apta boıy etekke qaraı jóńkilgen kóp otarlardy jipke tizgendeı ǵyp, túgen­dep shyqqan. Báriniń aıtatyndary: «Joq, aınalaıyn, laq joǵaltqanymyz joq». Ul keıinderi oılaıdy ǵoı: «Kedeı-kepshik bolsa da jurttyń jandary qandaı taza edi. Paıda bolsyn, ala qoıaıynshy deıtin bir de bir jan bolsa eken-aý... Al áke adaldyǵy, peshenesine buıyrǵan bar-baryn qanaǵat ete bilýi, bótenniń ala jibin attamaý kerektigin eshqandaı úgit-nasıhatsyz aq óz áreket-isimen kórsetýi, bálkim uldyń da ómirlik ustanymy bolǵan shyǵar» dep... Sol aqsaq laqtan bastalǵan men­shik mal basy uly orta mektepti támamdap, áke-sheshe zeınetke shyǵyp, ortalyqqa otyryqshylyq tirshilikke bet burǵan kezde kóz toqtap, kóńil toǵaıardaı irili-usaqty mal basy bolyp qalǵan edi.   * * * Adamgershilik deıtin uly qasıettiń altyn qaınary adaldyq deıtin uǵymda jatqanyna eshkim de shák keltire qoımas. Ákeniń ulǵa degen ekinshi renishin, sonysymen-aq adaldyq atty eń bıik adamı qasıettiń uldyń búkil bolashaǵyna sabaq bolǵan ómirdegi óte bir eleýsiz ǵana oqıǵaǵa toqtala ketken jón bolar.   * * * Qoıshylar otarlarynyń jabaǵy júnin túsirip, toǵytý deıtin sharýa­ny tııanaqtap bolyp, jaılaýǵa dúr kóterilýge daıar otyrǵan. Ár qoıshynyń jaılaýdyń qolat-qoınaýlarynda menshiktep alǵan óz jurttary bar. Oǵan eshkim talaspaıdy. Kún ysyp, kók shalǵyn jetilgen tusta kisilerdi aıtpaǵanda qoılar taýǵa qarap mańyrap, sıyr-jylqy jaılaýǵa qaraı jorta jónelýge daıar turǵan shaq. Tek jurtty kóshiretin fermadaǵy aınaldyrǵan tórt-bes túıeniń, úsh-tórt ógizdiń, ıaǵnı júk kólikteriniń kezeginiń kelýin kútýge týra keledi. Bir otbasynyń az júgin artýǵa bir túıe, bir ógiz jetkenmen, kóshýge tıisti biraz úı bolǵandyqtan, bir-eki apta kezek kútýge týra keletin. Joǵarǵy synyptyń shákirti  ata­nyp, azamat bolyp qalǵan ul jurtty kóshirisip, kólikterdi endigi kóshetinderge aıdap ákelip júrgen. Túıeler men ógizderdi qara jolmen aıdaǵanmen, túnde-túnde ǵana jaıylatyn janýarlar qaryndaryn tolyq qanaǵattandyra almaǵan jıek shópterge umtylyp, júre jaıylyp kele jatqan. Jol boıyna uzańqyrap ketken japyryq sary atandy qaıyrmalap júrgende ul qalyń betegeniń ishinde jatqan qarala arqandy kórip qalsyn. Atynan qarǵyp túsip, arqandy tartyp kórip edi onyń ekinshi ushynyń bir túp shıdiń saqalyna baılanǵanyn kórdi. Oılanyp turmaı sheship alsyn. On eki-on úsh qulashtan asatyn, eshkiniń qylyn qosyp esken jap-jańa qarala arqan. «Kóshkende basqalardyń arqanyn surap áýre bolatyn áke-sheshem bir qýanatyn boldy», dep oılaǵan ul oljasyn bókterip alsyn. – Áke, jap-jańa arqan taýyp aldym, – degen ol úıge jetken boıda. – О́ı, tabysker qulynym-aý, qaı jerden taýyp aldyń? Erteń júk artqanymyzǵa jaqsy boldy. Iesin jaılaýǵa barǵan soń izdestirermiz, – dep ákesi ulǵa súısine qaraǵan. – Tý-h, ózi naǵyz sheberdiń esken arqany eken, – dep sheshesi de uldyń oljasyn tamashalap turǵan. – Anaý Mátibulaqtyń jazyǵynan taptym. Bir ushyn shıdiń saqalyna myqtap baılap qoıypty. – Uldyń oıynda eshteńe joq, maqtana sóılep, áke suraǵyna jaýap bergen. – E, men seni aqyldy azamat bolyp ósip keledi desem, eshteńeniń baıy­byna bara bermeıtin alańǵasar, paıdakúnem pendelerdiń biri me ediń?! Bul Mátibulaqtyń boıynda otyrǵan Qojahan qarttyń atyn arqandap júrgen múlki ǵoı. Men bireýdiń túsirip alǵan dúnıesi ǵoı dep oılap edim. – Ákeniń jańa ǵana júzinen bilingen rızashylyqtyń jylymyǵy birden salqyn tartqan. – Bar, qazir atyńa min de Qojekeńniń úıine  baryp, arqanyn óz qolyńmen tapsyryp kel. Shynyńdy aıtyp, keshirim suraýdy umytpa. – Tún ishinde balany bir kóshtik jerge qýalamaı-aq erteń kóship bara jatqanda bersek te bolady ǵoı, – dep sheshesi qarsylyq aıtyp kórgen. Biraq áke sheshiminen sheginer túr kórsetpedi. – Barady. Qazir attanady. Budan bylaı kóldeneń jatqan ıesi bar dúnıege kóz salmaıtyn bolady... Tún ortasy aýa Qojekeń atasynyń úıine jetken ul bar shyndyqty aıtyp, keshirim suraǵan soń atasy: – Áı, seniń ákeń de qyzyq kisi-aý. Tún ishinde seni qýalaǵansha erteń-aq berseńder de bolar edi ǵoı, – dep keńk-keńk kúlgen... Biraq úıge qaıtyp kele jatqan ul keýdesiniń bir túrli jeńildegenin sezingen. О́kinishtiń, uıattyń, renishtiń ornyna adaldyq atty uly qasıet jolyndaǵy bir qadam alǵa jyljyǵanyn seziný rahaty edi ol.   * * * Áke naýqasynyń dendeńkirep ketkenin estigen ul bastyǵyna kirip, kezekti eńbek demalysyn erterek alyp, eline asyǵys attanǵan. Jumys baby, tirshilik qamy dep, jyraqta júrip, tútin tútetip ketken ul ákeni qansha saǵynsa da, onyń qartaıǵan shaǵynda sheginbes dertke dýshar bolǵan jaı-kúıin qansha ýaıymdasa da aıaǵy tusaýly, qoly baılaýly jandaı kúı keshetin. Ulynyń kelini men nemerelerin ertip kelgenin kórgen áke bul jaryq jalǵanǵa, jaratýshyma da ókpe-renishim joq degendeı qýanyshtan qaıta qýnaǵandaı kúıge túsken. Nemerelerin meıiri qanbaı aımalap, ıiskep bolǵan soń tósek tartyp jatqan qart úlken ul men kelindi, basqalaryn da tańǵaldyryp ulǵa bir usynys aıtqan. – Ulym, meni úıdiń artyndaǵy tóbeniń basyna bir shyǵarshy. Ata-mekenime taǵy bir kóz salaıyn, – degen. Olar tas laqtyrym jerdegi jaıdaq tóbeniń basyna árbir eki adym júrgen saıyn demalyp júrip, sút pisirimdeı ýaqytta áreń jetken. Taǵy bir sút pisirim ýaqyt ótken soń ol ólsheýli ómiri týraly qatal úkimdeı bolyp estilgen: «Bul tóbege sońǵy ret shyǵyp otyrǵan bolarmyn..»  degendi aıtqan. «Aýyrǵan kisi jazylar, bul tóbege ózińiz-aq talaı shyǵatyn bolasyz», degen sııaqty ul sózine ol jyly jymıdy da: – Otyr, balam, áńgime aıtaıyn, – degen. Ol áńgimesin tym áriden bastaǵan. Eki jasqa tolar-tolmasta ishkenimiz – artymyzda, isherimiz aldymyzda dep, shalqyp otyrǵan jurtty oıda joqta qara daýyldaı soǵyp ótken oba derti aınalasyn otap ketkenin, biraz aǵaıynmen birge áke-sheshesi men ata-ájesin de qurbandyqqa shalyp, aırandaı uıyp otyrǵan otbasyn oırandap ketkenin áńgimeleıdi. Tuldyr jetim qalǵan eki ul, eki qyzdy nemereles Dáýletjar deıtin aǵaıyny qanatynyń astyna alǵanyn áńgimeleıdi. Keıinderi eseptep otyrsa, Shyǵys jurtynyń denin jalmap ketken 1897 jyldyń shamasy. Barsha jurt qurmettep, Dákiń atandyryp ketken sol aǵaıyny jetimderdi jebeı júrip úsheýin úı ǵyp úlgeripti. О́z uly Túsenmen birge bir elge quda túsip, nemereles qyzdarynyń birine úılendiripti. Sóıtip, jetim bolsa da aǵaı­ynnyń arqasynda úı bolyp, otaý tigipti. Dákiń marqum dúnıeden kósherde týǵan-týmaǵan uldaryn jınap alyp, ósıet aıtsa kerek. «Ala jip atta­ǵandaryńdy adam kórmese de Alla kóredi. Paıda da tabys. Tabys eńbekpen, adal jolmen kelse ǵana boıǵa juqpaq. О́zgeniń esebinen mal tappaq – paıda emes, paıdakúnemdik. Bul da ala jip attaý. Ekinshi aıtarym, atań qazaq úıge kirgen jylannyń da basyna aq quıyp shyǵarady. Baryńdy jaqynyń ǵana emes, jatyńmen de bólis. Yrystaryń ortaqshyl bolsa, qaıyry qaıtar ózgeden» depti. Áke ornyna áke bolǵan adamnyń osy ósıetin  óz ómir jolynyń temirqazyǵy ǵyp ustanypty. О́zi ǵana emes, sheshemiz ekeýi tirshilikteriniń zańy ǵyp alypty... Barlar dattalyp, joq-jitikter maqtalǵan zaman kelip, onyń sońy baı degenniń baryn sypyryp, ózderin ıtjekken aıdaıtyn kezeń týyp, aǵaıyn jurt «El aırylǵan» kúıin keship, qaq jartysy ala baǵan asatyn úrkinshilikke ushyrapty. Elde qalǵan qara sıyr, bórte eshkiniń qamyn jep otyrǵan joq-jitikti moıynserikke toptastyryp, az maldaryn tartyp alypty... Sonda da bular Dákiń ákeleriniń ósıetine adaldyqtarynan tanbapty. Onyń sońy moıynserikterdiń yńyrshaqtary moıyndaryna ketip, ujymdasqan sharýashylyqtar shaı­qalyp, uly náýbet bastalypty. Sonda ǵoı, qaıtalap soqqan obadaı jurttyń birazynyń aqsúıekke aınalatyny. Shesheleri shıetteı balalaryn ashar­shylyq degen ajdahanyń tyrnaǵynan aman alyp qalý úshin zamanynda tórkininen kelgen qus tósek, qus jastyq, basqa da asyl buıymdaryn arqalap eki kóshtik jerdegi Ertis jaǵalaǵan balyqshylarǵa jaıaý tasyp, eki-úsh shortanǵa aıyrbas­taıdy eken. «Kórshi-aý, balalarym nár syzbaı ólgeli jatyr. Ákele jatqan balyǵyńnan berip ketshi, qudaı úshin», dep jalbarynǵan irgelesterine bir-birden beredi eken. Eki ulynan aırylsa da adamgershilikten aını almapty... Iá, olar zamannyń beti beri qarap, el es jııa bastaǵan tusta da baılyq, barlyq degendi bilmeı ómir keshipti. Biraq óz­deri baqqan qoıdyń sútinen jınaǵan qurt-irimshigi men sary maı, súzbesin qo­naqtary men aǵaıynnan aıamapty. Bá­rimen de bólisipti. Olardyń bul qam­qor­­lyǵyn qan maıdannan azamattary oral­maǵan jetim-jesirler umytpaıdy eken... Tóbe basynda otyrǵan kezde ul: «Ákeı shirkin munyń bárin nege aıtyp otyr eken?» degen oıǵa kelgen. Onyń osy oıyn oqyp qoıǵandaı ol sóz túıinin tarqatqan. «Balam, – degen ol uldyń betine synaı qarap. – Balam, óziń bireýlerge aqyl aıtpasań, bireýden aqyl suramaıtyndaı bolyp erjetkendeısiń. Meniń dámegóı kóńilim osylaı topshylaıdy. Eki ulǵa muraǵa qaldyrar ósıetten basqa baılyǵym joq. Aǵańnyń qorasyndaǵy az ǵana móńiregender men mańyraǵandarǵa qaısybir teksizder sııaqty enshilespin demeıtinińe kámil senemin. Seniń enshiń alǵan ilimiń men jıǵan-tergen biligiń. Solaryńdy kádege jarata bil... Dákiń atańnyń ósıetin de jadyńa toqyp, ónege tut. Bul tóbe basyna endi qaıtyp shyǵa almaspyn, bilem. «Olaı bolma, bylaı bol» demeı aıtqan ómir shyndyǵynan alynǵan támsilderim erteńińe sabaq bolsyn dep edim... Seniń otyńnyń basyn kórýdi Jaratýshym maǵan jazbaǵan shyǵar. Shesheńniń jurtyna berip júrse de ortaımaǵan sıqyrly dastarqany týraly da kelinime aıta júrersiń... Jaraıdy, balam, kún jelemiktenip bara ma ózi, meni úıge jetkiz» – dep ornynan turýǵa beıimdeldi.   * * * Bul ul men ákeniń sońǵy dıdarlasyp, sońǵy suhbattasqany eken...   * * * Osydan biraz ýaqyt buryn ul qustyń sútinen basqanyń bárin de tabýǵa bolatyn Almatydaǵy alyp bazarǵa barǵan. Jemis-jıdegin jáshigimen kóterip áke­lip mashınasyna saldy. Aldymen ne­merelerin qýantpaq. Qol sómkesin ma­shınanyń aldyńǵy oryndyǵyna tas­taı berip kóligin ot aldyrǵan. Sol kezde murty jańa tebindeı bastaǵan jas jigit kelip terezeni qaqqan. – Aǵa, mashınańyzdyń artqy dońǵalaǵynan jel shyǵyp jatyr ǵoı, – degen óte bir kishipeıildilikpen. «Jańa ǵana saý turǵan dońǵalaqqa ne bola qaldy?» degen oımen ul júgirip mashınanyń artyna barǵan. Sý jańa dońǵalaq búıirinen tilinipti. Dál osyny kútip turǵandaı ekinshi bir jas jigit paıda bola ketken. – Aǵa, qosymsha dońǵalaǵyńyz bar ma edi? Kelińiz, kómektesip jibereıin. – Ol júk qorabynan qosalqy dońǵalaqty shyǵarysty da, – О́z mashınamnyń kótergishin ákele qoıaıyn. Qazir kelem, aǵa, – dep júgire jónelgen. «Apyr-aý, myna jigitterdiń júzderi tanys qoı. E, jańa jemis alyp jatqanda munyń ámııanyndaǵy aqshaǵa qarap turǵandar bolmasyn». Ol júgirip aldyńǵy esikti ashyp qaraǵanda sómkesiniń jym-jylas bolǵanyn kórdi...   * * * Kóshede jalǵyz ózi aıańdap kele jatqan. Áp-ádemi kıingen jigit aǵasy kúlimsirep kelip sálem bergen. Ul tanymasa da óz «umytshaqtyǵyna» renjip, ózi de usynǵan qoldy alyp hal surasqan. – Aǵasy, men kóringenge kóz súzgen suranshaq nemese qaıyr suraıtyn tilemsek te emespin. Saryaǵashqa baryp demalyp kele jatyr edim. Barlyq qujattarym men qarjy ataýlymdy osy qalanyń qýlaryna jymqyrttym. О́ńiń jyly azamat ekensiń. Elime, Úsharalǵa jetetin úsh myń teńge ber. Telefonyńdy jazyp ber. Bir kelgende rahmetimmen qosa qaıtaramyn, – dedi beıtanys. «О́ńi jyly azamat ekenine» óziniń de kózi jete túskendeı bolǵan soń ba, álde qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan kisige jaqsylyq jasaıtynyna kóńili kónshidi me, ol suraǵanyn sýyryp berip, óz-ózinen marqaıyp kete bergen. Ol oqıǵany umyttyryp, arada birer jyl ótken. – Aǵasy, men kóringenge kóz súzgen suranshaq nemese qaıyr suraıtyn tilemsek te emespin. О́zi de bul kúnde sarkidir tartyp qalǵan ul eski tanysyn tanı ketken. – Saryaǵashta demalyp, Úsharalǵa jete almaı tursyz ǵoı... – dep, tany­synyń aıtpaǵyn uldyń ózi jal­ǵastyrǵan. – Oı-bý, aǵasy-aý, sizden alasha­ǵymdy alyp qoıyp pa edim? Qudaı úshin renjı kórmeńiz. Naryqtyń zamanynda qaryq bolyp ómir  súrý qıyn bolyp ketti ǵoı. Ekeýi óz jónderine ketken. Biraq ekeýi eki túrli oıdyń qursaýynda bara jatty. Biri aldaýǵa kóne keter jurttyń azaıǵanyna renjise, biri kisilik kelbetin joǵaltqan jandardyń tym-tym kóbeıip ketý sebebine jip taǵa almady. «Álde zaman ózgerdi, álde adam ózgerdi?! Bálkim, qoǵam deıtin túsiniktiń negizgi arqaýy jeke-jeke jandar sapasyzdandy ma?! Besikten bastap azamat bolǵansha boılaryn kisilik, adamgershilik nárimen sýaratyn Ákeleri bolmaǵany ma báriniń? Aıta berse, tirshiliginde kóp aldanyp, kóp arbalypty. Tıesili yrysyn tartyp ishken nemese jymqyryp jegen teksizderdi de biraz kóripti. Qaısybirin aıtsyn?! Osylardyń barlyǵy úshin ár otbasynyń bas ıesi ákelerdi kinálaý kerek pe? Bálkim, kisilik joldy tárk etkenderdiń ózderiniń ákeleri de ákelik paryzdy erterek umytqan bolar... Ul osyndaıda áke beınesiniń máńgilikpen ushtasyp ketkenine jarty ǵasyrdaı buryn ýaqyt kerýeni ótip ketse de sol bir asyl beıneni júreginde tiriltýge tyrysar. Tyrysar da ózin áke ornyna, ata ornyna bir sát qoıyp: «Osy men urpaǵyma qandaı isimmen ónege kórsete alyp júrmin?» degen úlken saýalǵa mańdaı tirer edi. Ákege degen saǵynysh pa, álde bir sátke bolsa da balalyq shaǵyn eske alý ma, álde urpaq tárbıesindegi aqaýlardyń sheshimin izdeýden týyndady ma eken – bul jazbanyń maqsaty. Oǵan uldyń ózi de jip taǵa almaǵan. Ákeniń Segizbaı, shesheniń Bátı, aǵanyń Qydyrbek deıtin esimderi de aıtylmapty. Al ul dep beınelengen ózim edim, men – Kádirbek SEGIZBAIULY, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Almaty.