«Kúrishti kóbeıtemiz» dep Araldy qurǵatyp almaımyz ba?

Qashyrtqy sýdyń da qadiri artty

Bıyl kún raıy kúrt jylynyp, kúrish erte sebildi. Jerge túsken dándi sýǵa bas­tyratyn sátte joǵarydan qajetti sýdy ala almaı, aldyn ala daıyndap qoıǵan 357 sorǵynyń 53-in iske qosty. О́ńir dıqandary osy kúni jıi aıtylyp júrgen egisti ártaraptandyrý isinen de qalys qalǵan emes. О́ńirde 60 myń gektar kúrish alqaby lazermen tegistelip, sý únemdeý tehnologııasyn qoldaný kórsetkishi 8,1 myń gektarǵa deıin ulǵaıdy. Darııa boıyndaǵy qoımalarǵa jınalǵan jáne joǵarydan keletin sýdyń boljamyna sáıkes, bıyl oblysqa 3 mlrd 902 mln tekshe metr sý lımıti belgilengen. Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń otyrysynda Shardara sý qoımasyna joǵarydan qosymsha 3 mlrd 700 mln tekshe metr sý túsýi kórsetilgen bolatyn. Biraq mamyrda darııanyń tómengi arnasyna sekýndyna 330 tekshe metr sý túsýi josparlanǵanymen, sonyń 17,4%-y ǵana jetti. Mamyrdyń alǵashqy onkúndiginde «Shardara» sý qoımasy men «Kóksaraı» sý rettegishindegi sý kólemi 4 mlrd 821 mln tekshe metr bolyp, byltyrǵydan 700 mln tekshe metrge azaıyp ketti.

Jaǵdaıdy jiti baqylap otyrǵan oblys ákimdigi tıisti mınıstrlikterge vegetasııalyq kezeńdi turaqty ótkizý úshin Syrdarııa ózeniniń joǵary aǵysynda ornalasqan memlekettermen kelissóz júrgizip, «Shardara» sý qoımasyna keletin  sý kólemin ulǵaıtýǵa yqpal jasaý jóninde usynys berdi.

Bıyl oblysta egilgen 189,6 myń gektarǵa egilgen aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń 80,9 myń gektary – kúrish alqaby. Sý tapshylyǵyna baılanysty óńirdegi basty daqyldyń kólemi byltyrǵydan 4,7 myń gektarǵa qysqardy. Egin alqaptaryn sýarýǵa 3,9 mlrd tekshe metr sý lımıti belgilengen bolsa, búginge deıin sonyń 2,8 mlrd tekshe metri ǵana jetti. Barlyq kanaldardan sý alý kestesi bekitilip, sharýashylyqtar eginin kezekpen sýarýǵa kóshken. Bıylǵy tapshylyq qashyrtqy sýdy da qadirleýge úıretip ketti. Sýdy qaıta paıdalaný úshin 324 sorǵy jumys istep tur. Úkimet rezervinen Qyzylorda oblysynyń qajettilikteri úshin 53 jyljymaly dızeldi sorǵy stansasyn satyp alýǵa 1 mlrd teńge bólingen.

Osy kúni Úkimet aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin turaqty sýmen qamtyp, ony paıdalanýdyń zamanaýı tehnologııalaryna kezeń-kezeńimen kóshirýdi basty nazarda ustap otyr. Osy baǵytta byltyr Sý jáne ırrıgasııa mınıstrligi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip ınvestısııalyq sýbsıdııalaý jáne sýarmaly sý erejelerine ózgerister engizdi. Alda sýdy paıdalanýǵa arnalǵan kelisimsharttarda tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý tásilin engizgen sharýashylyqtarǵa basymdyq beriledi. Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda sýdy kóp qajet etetin daqyldar alqabyn qysqartý josparyna sáıkes kúrish pen maqta alqaby azaıtylady. Al sharýa­shylyq ókilderi qashyrtqy sýdy paıdalaný úshin iske qosylǵan sorǵylarǵa qajetti dızel qaltany qaǵyp bara jatqanyn aıtady. Osynyń bári erteńgi kúrish baǵasyna áser etetini aıdan anyq.

Irgeles óńir de kúrish ege bastady

Elimizdegi kúrishtiń 90 paıyzy Syr óńirinde egiledi. Bul daqyl Almaty, Je­tisý oblystarynda da ishinara kezdesedi. Keıingi jyldary irgeles óńir de kúrish egetin óńirler qataryna qo­syldy. Syrboıy­lyq dıqandardyń oıyn­sha bıylǵy tapshylyqtyń bir sebebi osy.

«Bıyl kóktemde óńirdegi sharýashylyq basshylary osy máseleni Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi aldyn­da kótergende Túrkistanda 3 myń gektar­ǵa jýyq alqapqa kúrish egiletini aıtyl­ǵan edi. Biraq jaqynda ǵana kórshi oblys dıqandarynyń kúrishtik kólemin 13 258 gektarǵa jetkizgeni anyqtaldy. Bizdi tańǵaldyratyny – bir aýdannyń kúrish egistigimen para-par osynshalyq alqap­tyń buryn qalaı baıqalmaǵandyǵy. Qys boıy mınıstrlik sýdan tapshylyq bol­maı­tynyn aıtyp kelgenmen, naqty jaǵ­daı oǵan kereǵar bolyp tur. Bizdiń oblys­ta da maıda sharýashylyqtar aýys­paly egis tártibin saqtaı bermeıdi. Tipti eshqandaı kelisimshartsyz orta joldan kıligip, bizdiń úlesimizge qol salatyndar da bar. Osyndaılardyń zardaby bizge tı­edi», deıdi Qarmaqshy aýdanyndaǵy «Jańa­jol» JShS dırektory Orynbasar Tólepov.

Osy kúni ártaraptandyrý týraly áńgime kóp. Kúrishti azaıtyp, ylǵaldy az qajet etetin daqyldardy egý týraly usy­nys kókeıge qonǵanmen, ol qazir atqa­ry­la qoıatyn sharýa emes. Oblystyń egin sharýashylyǵy salasyndaǵy qury­lym­dardyń jerinen bastap tehnıkasyna deıin kúrishke laıyqtalǵan. Basqa ónimge beıimdelem degenshe tehnıka­syn ne­sıege alǵan sharýashylyqtardyń qar­jy uıymdary aldyndaǵy qaryzy esele­nip ketetinin de oılaǵan jón. Sol sebep­ti, ár­taraptandyrýdy tym áriden bastaý kerek.

Ortaq úleske qol suǵylmasa

Jaqynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi «Qazsýshar» meke­me­siniń Qyzylorda jáne Túrkistan oblystaryndaǵy fılıaldaryna qatysty qatań shara qabyldady. Oǵan sebep – Túrkistan oblysynda kúrishtiń jos­parda kórsetilgen mólsherden 5 ese artyq egilgeni. Qyzylordada 126 sharýa qoja­lyǵynyń 5 myń gektarǵa jýyq kúrish alqabyn sýarýǵa ketken 50 mln tekshe metrden astam sýdy zańsyz paıdalanǵany belgili boldy. Osyǵan baılanysty fılıal basshylary jaýapqa tartyldy. Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaevtyń aıtýynsha, kórshi mem­leketter tarapynan Shardaraǵa sý jibe­rý bastaldy. Ol shamaly kúnde sýsap otyr­ǵan Syr óńirine jetýi kerek. Soǵan deıin amaldaı turýdan basqa jol joq.

Bul másele tamyzdyń ortasynda ótken Ortalyq Azııa elderiniń Memle­ketaralyq úılestirý sý sharýashylyǵy komıssııasynyń 90-otyrysynda qaraldy. Jıynda Q.Bozymbaev Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbek­stannyń salalyq jáne syrtqy saıasatqa jaýapty sala­larynyń ókilderin klımattyq syn-qater jaǵdaıynda sýdy ádil bólýge shaqyrdy.

Ǵylymǵa da zer salsaq

Injener-gıdrotehnık Álibek Sabyrbaev Shardara sý qoımasy arqyly О́zbekstan jerindegi Aıdarkólge ketip jatqan mol sý Kishi Araldyń úlesi ekenin aıtady. Sý tapshylyǵyna baılanysty zertteý jasaǵan ǵalymdar dál osyndaı jaǵdaıda oblysta ary ketkende 60–65 myń gektar egilýi kerek degen baılam jasaǵan.

«Al bizde bıyl burynǵy kólemdi shektegenniń ózinde 80 myń gektardan asyp tur. Endeshe, alqapty nege azaıtpaımyz? Araldyń ańqasy kepken tusta eldiń syrtqa aýa kóshkenin qalaısha tez umyta qaldyq? Kúrishti eksportqa shyǵaramyz dep Kishi Araldy keptirip alsaq, onymyzdy keler urpaq keshirmeıdi», deıdi ardager.

«Jaqynda Túrkistan oblysy Otyrar aýdanyndaǵy 50 myń gektar tyń aımaqqa maqta egiletini jóninde resmı aqparat tarady. «Ony tamshylatyp sýarý júıesimen egemiz, tipti únemdelgen sý esebinen jasaımyz» degendi de estip jatyrmyz. Kezinde Kóksaraıdy salarda da osyndaı jaqaýratqan jaýaptyń talaıyn estigenbiz. «Kóksaraıdan keıin Qyzylorda jazda da sýdan tapshylyq kórmeıdi» degen ýádege de ımandaı sengenbiz. Qaıda sol ushan-teńiz sý? Tabıǵattyń tepe-teńdigi buzylǵasyn Kóksaraıdy býǵan shybyn-shirkeıdi ýlap ábigerge túsip jatqan joqpyz ba? Qazirdiń ózinde sýsap otyrǵan Túrkistan sharýalary tyńnan ashylǵan 50 myń gektardy Araldyń úlesinen alatyny anyq qoı. Syrt eldermen memlekettik deńgeıde mámile jasala jatar, biraq qazirgi qareketimiz ózi otyrǵan butaqqa balta salǵan adamnyń tirligine uqsaıdy», deıdi qoǵam belsendisi Bolat Nurǵojaev.

Kezekpen sýaryp, qashyrtqy sýdy qaıta tartyp amaldaǵanmen, qazirgi ahýal jaq­sarmaı tur. Saǵadaǵy memleketterdiń jyl saıyn egistik aýqymyn ulǵaıtyp jat­­qanyn Google kartadan-aq kórýge bolady.

Sharýalardyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde óńirde 1700 gektar kúrish qýańshy­lyqqa ushyraǵan. Alda ýáde etilgen sý jetse, osy shyǵynǵa shúkirshilik aıtyp, naý­qandy ótkerýge múmkindik bar. Mamandar bergen málimetten keler jyly da darııa arnasy tola qoımasy ańǵarylady. Bul bıyl ábden tapshylyq tartqan Syr dıqandaryn alda taǵy bir syn kútip tur degen sóz.

Qyzylorda