Dúnıe – úlken kól, Zaman – soqqan jel. Aldyńǵy tolqyn – aǵalar, Keıingi tolqyn – iniler, Kezekpenen óliner, Baıaǵydaı kóriner. Osydan 170 jyl buryn týyp, qazaqtyń qara óleńin shyrqaý bıikke kótergen danyshpan Abaıdyń ár sózi jańa zamanǵa ún qosyp, búgingi qoǵamnyń shynaıy bolmysyn berer ómirsheńdigimen qundy-aq, «Abaı keremet, Abaı danyshpan» degen tamsanýdyń, tańyrqaýdyń kezeńi artta qaldy. Búgingi ǵasyr aqynnyń ishine úńilý ǵasyry bolýymen qundy. Áıgili Eshen áýlıeniń túsine enip, Ibrahım dep azan shaqyrylǵan náreste álemge Abaı atymen máshhúr boldy. Qazaqtyń Qunanbaıyn dáretsiz emizbegen asyl jan – Zere ájemizdiń aýzyna Alla tekten-tek «Abaı» dep salmasa kerek. Jarty álem jabaıylyqtan aryla almaǵan shaqta altynnan saýyt kıgen babalar kóshi san ǵasyrlyq tarıhtyń torabynan aman-esen ótip HIH ǵasyrǵa jetkende, eki alpaýyt eldiń ortasynda otyryp mańaıyna abaılap qarap, ańdap basar Qazaq eliniń shekesi qyzyp turmaǵan zaman-tyn. Ibrahım Qunanbaıuly sol tusta abaılar eldiń Abaıy bolyp tarıh sahnasynda qaldy. Sanasyna búkil ǵalam keńistigin, qos janaryna eki keńistikti – Batys pen Shyǵysty birdeı syıǵyzyp, pánı men baqıdyń jumbaǵynan syr ańdaǵan oıshyl aqynnyń úni búginde Adamzatqa ortaq eń asyl, eń qasıetti únderge aınalǵan. Elbasymyzdyń sózimen aıtqanda, Abaı «…barsha álemge aty qadirli, sózi ótimdi, pikiri qymbat adamzat ardaǵy, adamzat aqyny, adamzat aqylmany» retinde rýhanı ustazdyq tuǵyryna qondy… Tal besikke súıenip Uljan anasy sábıin óleńmen jubatqan. Kári ájesi beıýaqytta aıtqan ańyz, ertegi, jyr, eski áńgime, sheshendik sózdermen, dala danalyǵynyń erekshe baı kúıi, ádemi áýezimen balǵyn sanasyn terbetken… Áke yqpalymen sergek te, oıly jas on úshinde bılikke aralasyp, el ishiniń qatpary kóp isine bel sheshe kiristi. El tizginin ustap, «basqa shaýyp, tóske órledi»… Halyq jadyndaǵy ataly sóz, aqyldy oılarǵa tereń boılap, ásem saz ben kórkem jyrdyń úzilmes qorynan mol ónege aldy, el ómiriniń qaltarys-bultarystaryna qanyqty. Halyq tiliniń alýan túrli astarly, aıshyqty maǵynalaryn, syry men sulýlyǵyn ıgerdi. Aqyndyq aqıyq alǵyrlyq pen qyrǵıdaı qyraǵylyqtyń dástúrli mektebinen ótti. Shyǵystyń ǵajaıyp syrly álemimen alǵashqy tanystyǵy Ahmet Rıza medresesinde bastalǵan. Bala qııaly Shıraz, Gúlstannyń gúlzar baqtarynda erkin serýendeıtin. On tórtinde Fızýlı, Shamsı, Saıhalı, Naýaı, Saǵdı, Fırdoýsı, Hafız syndy shaıyrlardyń esimderin jadyna tutyp, jyr jazdy. Al jıyrma besinde ataqty Shyǵys klassıkteri, ǵulama hakimder men tarıhshylary, shyǵystyq qıssa-dastandarmen tolyq tanysyp, uly sofylardyń paıymdaryn oı kóriginde qorytty. Qyryqtan asqan shaǵynda osyǵan deıin istegen isiniń «baıansyzdyǵyn», jaqsy menen jamannyń shyn parqyn sezdi. Aqyn kóńili «mezgilinen kesh» bolsa da jańa bir qıyrlarǵa, ózgeshe bir álemge jeteledi… Abaı el ishindegi etekbasty tirlikti tárk etip, jańa álemge, rýhanı dúnıege qulash sermedi. Ol óz zamany men óz eliniń muńy men zaryn, qaıshylyqtary men dertin búkil adam balasynyń taqyrybyna aınaldyra aldy. Kerenaý, qarańǵy zamanda týyp, nadandyq pen zulymdyqqa qarsy jan aıamaı kúresti. El-jurtyn izgilik pen jaqsylyqtyń alystan jyltyraı kóringen álsiz jaryǵyna, sáýleli bolashaǵyna bastady. Izinen ergen jigerli jasqa óner men bilimniń dánin septi. Artyna ólmeıtin sóz, óshpeıtin mura qaldyrdy. Onyń murasy «Dúnıe-jumbaq» pen «Adam-ǵapyldyń» biregeı bolmysyn tanýdyń kórkemdik kilti, fılosofııalyq quralyna aınaldy. Aqynnyń oralymdy sóz, ordaly oı, telegeı tereń mánge ıe óleń joldary qazaq poezııasynyń mádenıetin kóterdi. Biraq, barlyq uly tulǵalar tárizdi Abaı da rýhanı jalǵyzdyqtyń, zamanynan ozyp týǵan danalyqtyń ýy men qaıǵysyn qatar ishti… Bodandyqtyń temir noqtasyn kıip, «altybaqan alaýyzdyq, sypyrma elirmelik» kúıin keshken el ishindegi qym-qýyt qaıshylyqtar dananyń «aqylyn ashyǵan ýǵa aınaldyryp, oıyn kermek» etti. Qazaq saharasyndaǵy qarymsyz ortadan, dos-dushpannan birdeı túńilgen sátterinde ózine serikti, rýhanı dostardy álemdik oı alyptarynan tapty. Jigit aǵasy bolǵan shaǵynda Semeıdiń kitaphanasyn rýhanı pana etti. Aqyn boıyna sińgen dala danyshpandyǵynyń máıegi, tabıǵat darytqan danalyq, úlken izdenis, irgeli zertteýlerdiń ıeleri: Shyǵysta Ábýǵalı Sına, Ǵazalı, ál-Farabı, Marjanı, Batysta Platon, Sokrat, Arıstotel, Spınoza, Mıll, Bokl, Spenser, Lafonten oılarymen oı jarystyryp, Tolstoı, Krylov, Býnın, Saltykov-Shedrınmen óner báıgesinde úzeńgi qaǵystyryp, Lermontov, Pýshkınmen, Gete, Baıronmen rýhanı úndestik tabýyna jol ashty. Álemdik sóz zergerleri men danyshpandarynyń úlgi-ónegesin, fılosofııalyq paıymyn tereń zertteý nátıjesinde Abaıdyń rýhanı órisi meılinshe keńidi. О́ner áleminde tyń tynys taýyp, sony soqpaqqa tústi. Qazaq jyrynyń dástúrli shekarasynan shyǵandap shyǵyp, ózgeshe bir ún, túr tapty. Klassıkalyq sóz ónerin qalyptastyrdy. Abaı poezııasy tutastaı alyp qaraǵanda adam balasynyń rýhanı kemeldený álippesi ispetti. Ol pende boıyndaǵy rýhanı dertterdi tap basyp aıtyp, bir qazaq emes, búkil adamzat qoǵamyn izgilendirý jolynda sharq urdy. Ult bolmysyna tán keri ketken keleńsizdik pen kesapaty basym kemshilikterdi, sonyń sebep-saldarlary men tereńdegi tamyryn aıqara ashyp, óz halqynyń rýhanı jetilýine bar ǵumyryn arnady. Pýshkın, Lermontov, Saltykov-Shedrın, Gete, Baıron esimderi qazaq oqýshylaryna alǵash Abaı arqyly jol ashty. Sheber aýdarmashynyń úzdik tárjimalary arqyly qyr balasy olardy jatsynbaı qabyldady. Qazaq qaýymy álemdik órkenıet bıigine Abaı arqyly qol sozdy. Semeı shirkeýi qasynan ashylǵan orys mektebinde úsh-aq aı sabaq aldy. Sóıte turyp, orys tiliniń eń bir názik ıirimderin meńgergen Abaı-aýdarmashynyń fenomenin qalaı túsindirýge bolmaq?! Nemis tilinen múlde habarsyz Abaıdyń Gete óleńderindegi Lermontov baıqamaǵan názik erekshelikterdi sezip-bilgendigin nemen túsindirgen lazym? Onyń aýdarmalarynyń shenine qazirgi qazaq aqyndarynyń birde-bireýi jete almaı júrgeni de aıdaı aqıqat emes pe?!. Bul – qarapaıym adam sanasyna sııa bermes, danalyq pen daralyq atalatyn tylsymnyń ǵajaıyp kórinisi deýge laıyq rýhanı qubylys. Uly hakim tamyryn tereńnen tartqan dástúrli dúnıetanymymyzdy Shyǵys pen Batys kórkem oıymen toǵystyryp, sol arqyly adamzat sanasy men rýhanı mádenıetiniń kókjıegin keńitti. M.Áýezovshe aıtqanda: «Abaı bala kúninde eki shesheniń qolynda qatar tárbıelengendikten jeńgeleri «Telǵara» dep atandyrǵan eken. Shynynda munyń aqyndyq ómiri de ózindik, qazaqtyq qalpynan basqa jańaǵydaı eki jaǵadan qatar nár alý arqyly bir ádebı «Telǵaralyqpen» erekshelenip týǵan sııaqtanady». Shyǵys pen Batys rýhanııaty Telǵarasynyń ómiri de, óleńi men óner-ónegesi de ózgelerden erekshe, oqshaý. О́ıtkeni, Abaı burynǵy kóshpeli, jańa da, jat otyryqshy órkenıetterdiń betpe-bet kelgen óliara tusynda ómir súrip, zamanalar talqysyna, óz ultynyń basyna túsken almaǵaıyp dáýirge kýá boldy. Ult tragedııasy – uly aqynnyń jeke tragedııasyna aınaldy… «Abaı kóshpeli zamannyń sońǵy, jańa nızamnyń alǵashqy Uly tulǵasy boldy. Sondyqtan da onyń shyǵarmalaryndaǵy jan kúızelisi qazaq halqynyń qasireti men rýhanı dúnıesiniń aınasyna aınaldy», – deıdi Tursyn Jurtbaı. Shyn máninde uly sýretkerlerge tán qaıǵy-qasiret pen bolashaqtyń sáýleli sańylaýlary onyń shyǵarmalarynda da birde egiz, birde eregese egesip, almasa óriletini de zańdylyq. Aqyn poezııasyndaǵy adamnyń rýhanı kemeldenýi jaıly oı tolqyndary qara sózderinde ózgeshe gýmanıstik tanym, moral fılosofııasynyń keń arna, tereń ıirimine ulasty. Qara sózder qazaq jurtynyń ulttyq sanasyn jańǵyrtyp, dúnıetanymyn dúr silkindirgen irgeli tanym mektebi boldy. «Abaıdyń qyryq bes aýyz sózi on segiz myń ǵalamnyń bir ýys túıini» (Asqar Egeýbaev) retinde tanyldy keıinge… Tereń oı, sulý sezim, názik sazǵa tunǵan Abaı mýzykasy qazaq án óneriniń kórkemdik deńgeıin kóterdi. Jaratylys bergen asqan mýzykalyq qabilet, ánge degen sheksiz mahabbat, estetıkalyq talǵampazdyq aqynǵa mezgil men mekennen táýelsiz, ult pen násildik shekteýge baǵynbaıtyn klassıkalyq dúnıeler týǵyzdy. «Segiz aıaq», «Qor boldy janym», «Kózimniń qarasy», «Boıy bulǵań» ánderiniń áýeni men yrǵaqtyq jańalyǵy sózderindegi ıdeıalyq-fılosofııalyq tuńǵıyqtyq, syrshyldyqpen egiz órimdeı úılesim taýyp qazaq dalasyna tez tarady. Shyn mánindegi halyqtyq týyndylarǵa aınaldy. Abaı júregin jaryp shyqqan muńly kúı qazaq dalasynda qanatty án bolyp qalyqtady, Abaı úni árbir qazaq azamatynyń júrek únimen birigip ketti. Osy oraıda, Abaı poezııasynyń jan túkpirine jetetin asyl qasıetterin mýzyka tilimen jalǵastyrý, Abaıdy zamanǵa laıyq mýzykalyq týyndylar arqyly álemge tanytý – búgingi sazgerlerdiń aldynda turǵan azamattyq paryz, asyl mindet dep bilemiz. Sebebi, Evgenıı Brýsılovskııdiń «Abaı» operasynan keıin uly aqynnyń obrazyn somdaǵan, aıta qalarlyqtaı iri mýzykalyq týyndylardyń týmaýy kimdi bolsa da beı-jaı qaldyrmaıtyn, úlken olqylyq. 1939 jyldary Máken Muhametjanovadaı ánshilerdiń oryndaýymen úntaspaǵa jazylǵan Abaı ánderin keńinen nasıhattaý qajet-aq. Avtorlyq oryndaýǵa jaqyn mundaı klassıkalyq úlgilerdiń keńinen nasıhattalýy uly muranyń qalaı bolsa solaı oryndalyp, keıingige buzylyp jetýine tosqaýyl bolar edi. Abaı ánderiniń jınaǵyn úlken tırajben taratý, mýzyka pániniń baǵdarlamasyna ánderin tolyq engizý, shet tilderge aýdarý, áleýmettik jeliler arqyly nasıhattaý – basy ashyq máseleler. Sóz oraıy kelgende taǵy bir aıtarymyz, Abaıdyń ómiri men zamanyn óner tilinde keıingi urpaǵymen jalǵastyratyn altyn kópir – aqynnyń ómiri men dáýiri jaıly kóp serııaly kórkem fılm túsirý de kezek kúttirmeıtin, tezirek qolǵa alýǵa tıisti mádenı shara. Tursyn Jurtbaıdyń: «Abaı sııaqty álemdik tulǵa arqyly óziniń rýhanı kúshi men mádenı óresin, táýelsiz ult retinde erkin ómir súrýge kepildigi bar ekenin dúnıejúzine dáleldeýge múmkindik alýy – qazaq ulty úshin tarıhı qubylys jáne ońtaıy kelgen sát», – deıtin sózi bar. Rasynda, tarıhı qubylys pen osy ońtaıy kelgen sátti eldik múddemizge qalaı paıdalanýdamyz? «Adamzattyń Abaıyn» álemge tanyta aldyq pa? Ony tanýǵa ózge túgil ózimizdiń óremiz jete me?! Abaı murasynyń álem tilderine aýdarylý deńgeıi qandaı?! О́zimiz ben ózgege uly murany tanytýdyń ońtaıly joldary qandaı bolmaq?! Mine, Abaıdy taný jáne basqaǵa nasıhattaý kún tártibinen túspeıtin salmaqty saýaldar, osylar. Bizdińshe, aldymen halyqaralyq tilderde Abaı óleńderin keńinen, tereńinen jan-jaqty qamtyp, ǵylymı túsiniktemesin bergen jón. Sodan soń, túpnusqanyń jan-jaqty tolyq maǵynasy saqtalǵan erkin aýdarmasyn jasap alýymyz kerek. Sol ǵylymı túsindirme men erkin aýdarmalardyń negizinde poezııa tiliniń zańdaryna, Abaı óleńderiniń uıqasyna, yrǵaǵyna keltirip, qalybyna salynǵan týra aýdarmalarǵa arnaıy báıge jarııalaý qajet. Ulttyń rýhanı qýaty men mádenıet bıigin ańǵartar mártebeli meje – Abaı murasynan aıanyp qalýdyń esh qısyny joq. Abaı áleminiń tórtkúl dúnıege máńgilik sapary túrki jurty elderinen bastalyp, ári qaraı jalǵastyrylsa quba-qup. Olaı deıtin sebebimiz, Abaı – Shyǵystan shyqqan danalyq shynary. Abaıdyń Shyǵys oıshyldarymen, aqyndarymen rýhanı úndestigi, tamyrlastyǵy daýsyz. Onyń poezııasy – túrki, parsy poezııasymen úndesip jatsa, parsy poezııasynyń arabtarǵa qandaılyq áser etkeni de belgili…Sondyqtan Abaı aýdarmalaryna qatysty álgindeı aýqymdy da, júıeli jumys arab, parsy, túrki tilderinen bastalmaq kerek. Qazaqtyń rýhanı ustazyna aınalǵan Abaı álemi HIH ǵasyrdaǵy Alash jurtynyń júregin qalaı qozǵasa, HHI ǵasyrdaǵy adamzat oıyn solaı terbetpek. О́lmes óner men kıeli sózdiń qudireti – ýaqyt pen keńistik uǵymdarynan tys. Ol ózi ómir súrgen zamannyń aqıqaty men shyndyǵyn arqalap, dáýirler keńistigin erkin kezedi. Kesteli sóz, kerneýli oı, kemeńger pikir adamzattyń tolqyn-tolqyn urpaǵynyń sanasyn oıatpaq. HIH ǵasyrdaǵy qazaqtyń sherli kókireginen kúńirenis bolyp estilip, kúrsinis bolyp shyqqan Abaı sózi ultyn ımandylyqqa úıirgenine mine, ekinshi ǵasyr. Uly hakimniń sózderi aqıqat adaldyǵymen, tereńdigimen, qapysyz dáldigimen jańa dáýirde de baǵaly da, qundy bolyp qala bermek.
Erlan SYDYQOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory.
ASTANA.
