Ata zań • 22 Tamyz, 2025

Konstıtýsııanyń túpnusqasy qaıda saqtalǵan

550 ret
kórsetildi
7 mın
oqý úshin

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qabyldanǵanyna - 30 jyl. Bul – elimizdiń táýelsiz memleket retinde qalyptasýyna negiz bolǵan, saıası, áleýmettik jáne quqyqtyq júıeniń tiregi sanalatyn asa mańyzdy tarıhı qujat. Konstıtýsııa kúni halqymyzdyń birligi men el irgesiniń beriktigin aıshyqtaıtyn merekelerdiń biri. Ata Zańymyzdyń túpnusqasy búginde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvinde saqtalǵan. Osy oraıda biz Konstıtýsııanyń saqtalý tártibi týraly arhıv dırektory Álııa Qusaıynqyzy Mustafınamen suhbattasqan edik, dep jazady Egemen.kz.

Konstıtýsııanyń túpnusqasy qaıda saqtalǵan

- Álııa Qusaıynqyzy, Konstıtýsııanyń túpnusqasy men basqa da mańyzdy qujattardyń saqtalýyna qandaı talaptar qoıylady? Jańa ǵımarat bul turǵyda qandaı múmkindikterimen erekshelenedi?

-1995 jylǵy Konstıtýsııanyń túpnusqasy kóp jyldar boıy Almatydaǵy Arhıv ǵımaratynda saqtalyp keldi. Arhıvtiń Almatydan Astanaǵa kóshýi Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasyna saı júzege asty. Bıyl Prezıdent Arhıviniń Astanaǵa kóshýine baılanysty bul biregeı tarıhı qujat ta ózge qujattarmen elordaǵa jetkizildi. Qazirgi tańda ol álemdik standarttarǵa tolyq sáıkes keletin zamanaýı ǵımaratta saqtalyp otyr. Búgingi tańda Arhıv qoımalary klımatty avtomatty túrde retteıtin júıelermen jabdyqtalǵan. Munda temperatýra men ylǵaldylyq únemi bir deńgeıde bolady.

Mundaı ulttyq jádigerdi saqtaý bizge úlken jaýapkershilikti júkteıdi. Osy maqsatta jańa ǵımaratta qujattardy qalpyna keltirý jáne saqtaýǵa arnalǵan zamanaýı zerthana jumys isteıdi. Arhıvshiler aldymen ár qujattyń jaǵdaıyn baǵalap, tozý prosesin toqtatý úshin konservasııalyq jumystar júrgizedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda qaýipsiz ári jańa tehnologııalarmen tolyqqandy restavrasııa jasalady. Munda arhıvshilerdiń tynymsyz eńbegi erekshe atap ótýge turarlyq.

Qazirgi tańda arhıvtiń kelbeti múlde jańarǵan. Bul kópshilik elestetindeı, qaǵaz qoraptarǵa salynyp, shań basyp jatatyn oryn emes. Qazir arhıvshiler árbir qujattyń saqtalý jaı-kúıin turaqty túrde tekserip otyrady. Bul júıeli zerdeleý men kásibı uqyptylyqty talap etetin mańyzdy qyzmet. Osy tásil arqyly biz kez kelgen ózgeristi der kezinde anyqtap, shuǵyl sharalar qabyldaı alamyz.

Aa

- Konstıtýsııanyń túpnusqasyn qazaqstandyqtar kóre ala ma? Arhıvte memleket qurý tarıhyna qatysty taǵy qandaı mańyzdy qujattar saqtalǵan?

- Bizdiń mindetimiz tek saqtaý ǵana emes, sonymen birge zerttep, osy taqyrypqa qatysty búkil qujattyq keshendi qoǵamǵa tanystyrý. Arhıv qorynda egemendik pen memleket qurý jolyndaǵy basty qujattar jınaqtalǵan. Olardyń qatarynda 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń túpnusqasy, Táýelsizdik kezeńindegi zańdar men konstıtýsııalyq aktiler, Memleket basshysynyń Jarlyqtary men О́kimderi, memlekettik qurylys, qorǵanys, ekonomıka, áleýmettik sala, mádenıet, bilim, densaýlyq saqtaý máselelerine qatysty materıaldar bar.

Zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn derekterdiń biri – azamattardyń Prezıdent atyna jazǵan hattary men túrli ujymdardyń ótinishteri. Buǵan qosa, Konstıtýsııanyń halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵanyn dáleldeıtin materıaldar da saqtalǵan. Shetel memleketteri men halyqaralyq uıymdardyń pikirleri, sarapshylardyń baǵasy elimizdiń negizgi zańyna berilgen joǵary baǵa bolyp tabylady. Bul derekter Qazaqstannyń jańa tarıhyn zertteýde asa qundy ekeni sózsiz.

Arhıv qorynda sondaı-aq Konstıtýsııalyq sottyń da materıaldary bar. Bul organ Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etip, negizgi quqyqtardy qorǵaý baǵytynda sheshimder qabyldaıdy. Onyń qujattary búgingi konstıtýsııalyq damýdy zerdeleýde mańyzdy derekkózge aınalyp otyr.

Bıyl Konstıtýsııanyń 30 jyldyǵyna oraı Prezıdent Arhıvinde «Konstıtýsııa – demokratııanyń mańyzdy ınstıtýty» atty tarıhı-qujattyq kórme usynylady. Onda Konstıtýsııany ázirleý barysyna qatysty jobalar, saraptamalyq qorytyndylar, analıtıkalyq jazbalar, sondaı-aq azamattar men uıymdardyń usynystary qoıylady. Bul qujattarmen tanysýǵa nıetti zertteýshiler Arhıvke jazbasha túrde ótinish joldaı alady.

- Búginde arhıv salasyna da belsendi túrde sıfrlyq sheshimder engizilip keledi. Osy oraıda Konstıtýsııanyń da túpnusqasy sıfrlyq formatqa kóshirilgen be?

- Iá, 1995 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń túpnusqasy, sondaı-aq oǵan qatysty jobalar, saraptamalyq qorytyndylar men talqylaý materıaldarynyń barlyǵy sıfrlyq formatqa kóshirilgen. Jalpy alǵanda, Arhıvte saqtalǵan qujattardyń basym bóligi elektrondyq formatta zertteýshilerge oqyrman zalyndaǵy aqparattyq júıe arqyly qoljetimdi.

Sonymen birge biz turaqty túrde taqyryptyq kórmeler uıymdastyryp, zertteýshilerge qujattarymyzdy tanystyramyz. Konstıtýsııaǵa qatysty elektrondy kóshirmeler men qujattyq sholýlar Arhıvtiń resmı saıtyndaǵy «Vırtýaldy kórmeler» bóliminde jarııalanǵan.

rr

Álııa Qusaıynqyzy, bıyl Ata Zańymyzdyń qabyldanǵanyna ordaly - 30 jyl. Mereıli beleske oraı Arhıvte qandaı is-sharalar josparlanǵan?

- Konstıtýsııa kúni – jaı ǵana memlekettik mereke emes, ol qoǵamymyzdyń negizin qalaǵan irgeli qaǵıdattardy urpaqtan urpaqqa jetkizýdiń aıryqsha sımvoly. Bıylǵy mereıtoıǵa oraı Prezıdent Arhıvi elimizdiń negizgi zańynyń mán-mańyzyn, onyń quqyqtar men bostandyqtardyń, zań ústemdiginiń kepili retindegi rólin aıshyqtaıtyn birqatar sharalardy ázirledi.

2025 jylǵy 25 tamyzda «Konstıtýsııa – demokratııanyń basty ınstıtýty» atty dóńgelek ústel ótedi. Shara gıbrıdti formatta uıymdastyrylyp, oǵan Qazaqstan Konstıtýsııalyq sotynyń ókilderi, Fransııa Ulttyq arhıviniń mamandary, Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynyń ǵalymdary, zańgerler, arhıvshiler men tarıhshylar qatysady. Dóńgelek ústeldiń maqsaty – Konstıtýsııaǵa qujattyq jady turǵysynan qaraý. О́ıtkeni konstıtýsııalyq quqyq pen arhıv isi – syrttaı bólek kóringenimen, ózara tyǵyz baılanysty. Konstıtýsııa – memlekettiń qoǵam aldyndaǵy ýádesi bolsa, arhıv – sol ýádeniń oryndalýynyń aıǵaq kýási. Zańdar qalaı júzege asqanyn, memlekettik ınstıtýttar qalaı jumys istegenin, halyq taǵdyryna áser etken sheshimderdiń qalaı qabyldanǵanyn arhıv qujattary dáleldep beredi. Konstıtýsııa aqparat alý quqyǵyn jarııa etse, ashyq arhıvter – osy quqyqtyń shynaıy kórinisi. Konstıtýsııa ádil sotty kepil etse, arhıv qujattary tarıhı ári quqyqtyq ádilettilikti qalpyna keltirýge jıi negiz bolady.

Sonymen qatar mereıtoı aıasynda tarıhı-qujattyq kórme ashylady. Onda konstıtýsııalyq normalardyń qalyptasýy men júzege asýyn, táýelsiz Qazaqstandaǵy memlekettik ınstıtýttardyń qyzmetin beıneleıtin biregeı arhıv qujattary usynylady.

Bul mereıtoılyq is-sharalar halyqaralyq dıalog pen tájirıbe almasýǵa, qoǵamda konstıtýsııalyq qundylyqtardy nyǵaıtýǵa jol ashady dep senemiz.

Ýaqytyńyzdy bólip, suhbat bergenińiz úshin alǵysymdy bildiremin.