Eýrazııalyq yqpaldastyqtyń ekonomıkalyq áleýeti

Eýrazııalyq ıntegrasııanyń ekonomıkalyq áleýeti óte joǵary. Oǵan dálel – Odaqqa múshe memleketterdiń jıyntyq ekonomıkalarynyń kólemi 2,2 trln. dollardan asyp tússe, úsh eldiń jalpy ónerkásip ónimin shyǵarý kólemi 1,5 trln. dollarǵa jetedi eken. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń baǵalaýy boıynsha, jıyntyq IJО́ ósimi túrindegi perspektıvaly ıntegrasııalyq áser 2030 jylǵa qaraı 900 mlrd. AQSh dollaryn quraýy múmkin. Al Qazaqstan úshin IJО́ 30 mlrd. dollar bolady dep boljanyp otyr. Atalǵan Odaqtyń negizgi jemis­ti nátıjeleri keleshektiń enshi­sin­de kórine bastaıtyny kóp aıtylyp júr. Al qazirgi kúni sol nátı­je­lerge jetkizer joldyń bas­taý bas­pal­daǵynda tur. Máselen, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq komıs­sııanyń baǵalaýy boıynsha, Odaq­tyń ekonomıkasyna úsh elden tikeleı sheteldik ınvestısııalar aǵyny 2030 jylǵa qaraı 85 mlrd. AQSh dollaryn quraýy múm­kin, onyń ishinde Qazaqstan Respýb­lıkasy EAEO qatysýdan qosymsha – 40 mlrd. dollar, Belarýs Res­pýb­lıkasy – 9,6 mlrd. dollar, Reseı Fe­de­ra­sııasy 35,4 mlrd. dol­lar mól­sherinde paıda taba alady. Jalpy, Qazaqstannyń óńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa qatysýy qajettiligin jasaıtyn negizgi úsh faktor bar. Birinshisi – bul kontınentaldyq tuıyqtyq. Respýblıkanyń teńiz porttarynan alshaq geografııalyq ornalasýy úshinshi elderdiń naryǵyna qol jetkizý múmkindigin tómendetedi, ekonomıkalyq ósý múmkindigin shekteıdi. Ekinshisi – ınvestısııalar tartý jáne qaıta óńdeý óndirisin damytý úshin 17 mln. adamdy paıdalaný kólemi bar ishki naryq múmkindikteriniń jetkiliksizdigi. Úshinshi faktor – álemdik ekonomıkalyq ósýdiń baıaýlaý úrdisi, Qazaqstannyń negizgi eksport taýarlaryn (munaı, metall) tutynýdyń álemdik rynoktarynyń turaqsyzdyǵy. Qazaqstan «land-locked coun­tries» dep atalatyndardan (ıaǵnı, teńizden alys elderden) eń úlken jáne oqshaý el bolyp tabylady. Sondyqtan da, áriptes elderdiń kólik ınfraqurylymdaryna qol jetkizýde barynsha qolaıly jaǵdaılarǵa ıe bolýǵa múddelimiz. Joǵary kólik shyǵyndary álemdik naryqtarǵa qol jetkizýdi jáne el ekonomıkasyn ártaraptandyrýdy tejeıdi. Sol sebepti, áriptes el­derdiń ınfraqurylymyna qol jetkizý týraly ýaǵdalastyqtar eks­porttaýshylarymyzdyń kó­lik shyǵyndaryn qysqartady. Tıi­sinshe, qazaqstandyq ónimniń báse­kege qabilettiligi kóteriledi, ol eksportqa, onyń ishinde Eýropa elderine, sonymen qatar, Túrkııaǵa jiberiledi. Aıtalyq, «Batys Eýropa – Ba­tys Qytaı» avtojoly bizdiń kó­lik tartymdylyǵymyzdyń ósýi­ne jáne transkontınentaldy «kó­pirlerdi» jasaýǵa yqpal etedi. Jo­badan ortasha jyldyq ekonomıkalyq paıda 86,7 mlrd. teńgeni quraıdy jáne jalpy óńirlik ónimniń ósýi, ýaqyttan únem­­deý, kólik tasymaldarynyń qunyn tómendetý sııaqty másele­lerdi sheshedi. Sonymen qatar, qazirgi tańda «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjol tarmaǵy paıdalanýǵa berildi. Tarmaqtyń uzyndyǵy 900 kılometrdi quraıdy. Onyń 82 kı­lometri Iran arqyly, 700 kılo­metri Túrikmenstan aýmaǵy arqy­ly jáne 120 kılometri Qazaqstan arqyly ótedi. Parsy shyǵanaǵy, Ortalyq Azııa jáne Eýropa ara­syndaǵy qashyqtyqty 600 kılometrge deıin qysqartýǵa múmkindik beredi, bul kólik shyǵyndaryn barynsha qysqartady. Boljam boıynsha 2020 jylǵa qaraı jańa marshrýt arqyly tasymaldaý kólemi 15 mıllıon tonnany, onyń ishinde 3 mıllıon tonna tranzıt júgin quraýy múmkin. Sý kóligindegi kólik ınfra­qu­ry­lymynyń mańyzdy nysany Qazaqstandaǵy jalǵyz jáne TRASEKA men «Sever-Iýg» ha­ly­qaralyq dáliziniń qıylysynda ornalasqan Kaspıı teńizindegi Aqtaý halyqaralyq teńiz saý­da porty bolyp tabylady. Bú­gin­de Kaspııdegi jalpy júk aına­ly­myndaǵy Aqtaý portynyń úlesi – 29 paıyz. Aqtaý portynyń qýa­ty – jylyna 14 mln. tonna. Qa­zaqstan portynyń qýatyn ulǵaı­tý maqsatynda ony soltústik baǵytta keńeıtý jobasy iske asyrylatyn bolady. Osy jobanyń esebine, sondaı-aq, qoldaǵy bar jabdyqtardy jańǵyrtý men jańa tehnologııalardy engizý esebinen Aqtaý portynyń ótkizý qabileti 18 mln. tonnaǵa deıin jetkiziledi. Integrasııa ıgiligin keńeı­ter biregeı jobanyń biri – «Qor­ǵas–Shyǵys qaqpasy». Bul ınfraqurylymynyń qurylysyn aıaqtaý Qorǵas arqyly taýar aınalymy kólemin 8 ese ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Ol óz kezeginde júk tasymalyn jylyna 4 mln. ton­naǵa deıin ulǵaıtady, 150 mlrd. teńge jeke ınvestısııalar tarty­lady jáne 20 myńǵa deıin jumys orny ashylady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­ta Qazaqstannan úshinshi elderge basqa memlekettiń teńiz porty arqyly júkti temirjol kóli­gimen, atap aıtqanda, Reseı aýma­ǵymen jáne keri baǵytta tasymal­daý kezinde birizdendirilgen tarıf qoldanylatyn bolady, ol tranzıttikten barynsha tó­men. Sarapshylardyń baǵa­la­ýy boıynsha, osyǵan baı­la­nys­ty qazaqstandyq ta­sy­­mal­­daý­­shy­lardyń únemi jyl saıyn 250 mln. dollardy quraýy múmkin. 2016 jylǵa qaraı GMP halyq­aralyq standartynyń negizinde dári-dármek quraldarynyń jalpy naryǵy jasalady. Ol Qa­zaqstanda shyǵarylatyn farm­preparattardyń áriptes elder naryqtaryna erkin ótýin qamta­masyz etedi. Budan basqa, ortaq naryq halyqaralyq standarttar, dári-dármek quraldaryna baǵa­ny turaqtandyrý, farmká­siporyndardy kooperasııalaý negizinde preparattardyń sapasyn kóterýge múmkindik jasaıdy. 2016 jyldan bastap EAEO sheńberindegi tıisti ýaǵda­las­tyqtar barynsha iri otandyq óndi­rýshiniń dári-dármek quraldary eksportynyń jalpy kólemin jylyna 360 mln. dollarǵa deıin ulǵaı­týǵa múmkindik beredi. Belarýstiń, Qazaqstan men Reseıdiń ulttyq elektr energııasy rynoktaryn ıntegrasııalaý jolymen 2019 jyly ortaq elektr energetıkalyq rynogyn qalyptastyrý josparlanýda. Bul Qazaqstannyń elektr energetıkasy salasynyń eksporttyq áleýetin tolyq kóleminde iske asyrýǵa múmkindik beredi. Ol 2030 jylǵa qaraı 6 mıllıard kılovatt-saǵattan asyp túsetin bolady dep kútilýde. Budan basqa, tıisti ýaǵ­da­lastyqtardy iske asyrý elimizdiń batys óńirleriniń Reseı jelileri arqyly Qazaqstannyń soltústik óńirlerinen elektr qýatyn alýlaryna múmkindik beredi. Sonymen qatar, 2025 jylǵa qaraı munaı jáne munaı ónim­deriniń jalpy naryǵy qalyp­tasady, ol ózara saýdada eks­port­tyq keden bajdary men shekteý­lerin qoldanýdy qarasty­rady. Reseıdiń gaz tasymaly ınfra­qurylymyna teń qol jetkizý 2025 jylǵa qaraı múmkin bolmaq. Qazaqstan jyl saıyn 8 mlrd. sharshy metrden astam gazdy eksporttaıdy. Bolashaqta Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq ken oryndaryn barlaýǵa baılanysty respýblıkanyń eksporttyq áleýeti barynsha ósedi. Sondyqtan da, gaz tasymaly ınfraqurylymyna qol jetkizý jónindegi ýaǵdalastyqtar aldaǵy ýaqytta strategııalyq mańyzdy munaı-gaz sektorynyń turaqty damýyn qamtamasyz etetin bolady. Qazaqstan ınvestısııalyq tartymdylyqty kóterý negizinde qaıta óńdeý óndiristerin damytýǵa múddeli. Qazirgi ýaqytta belgili bir oń úrdister baıqalýda. Áriptes elderge qazaqstandyq eksport 2013 jyly 2009 jylmen salystyrǵanda 65 paıyzǵa ósti. Al Keden odaǵy elderine eksporttyń jalpy kólemindegi óńdelgen taýarlar úlesi 45 paıyzdan 54 paıyzǵa deıin ósti. Buǵan qosa, Qazaqstan Ortalyq Azııada tikeleı sheteldik ınvestısııalar tartýdan alda kele jatqanyn atap ótken jón. Máselen, Qazaqstannyń óńdeý ónerkásibine tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi Keden odaǵy jumys isteı bastaǵan kezeńnen bastap 4 jylda 2,5 ese ósti. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».