О́tken jyldyń 9 mamyrynda ardagerlerdiń aldynda sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti – Respýblıka Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy N.Ə. Nazarbaev: «Jeńis kúni – uly meıram. Əkelerimiz ben atalarymyzdyń arqasynda biz búgin beıbit aspannyń astynda ómir súrip jatyrmyz, myqty memleket quryp, bolashaqqa senimmen qaraımyz. Otanymyzdyń 1 mıllıon 800 myń ul men qyzy shaıqastarda kúresti. Mıllıondaǵan qazaqstandyq jumys istep, maıdan úshin, jeńis úshin bərin berdi», – degen bolatyn.
Aıtýly merekege oraı qanshama aýqymdy is-sharalar atqarylyp jatyr. Keshe Ulttyq akademııalyq kitaphanada Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Memleket tarıhy ınstıtýty «Abyroı men paryz» (Eýropa elderindegi Ekinshi dúnıejúzilik jáne Uly Otan soǵysyna qazaqstandyqtardyń qatysýy) atty ujymdyq monografııanyń tusaýkeseri ótti. Jıyndy Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Amangeldi Qashqymbaev júrgizip otyrdy.
Kitapty daıyndap, jazý barysyndaǵy basty maqsat – soǵystyń shyn məninde qalaı bolǵanyn kórsetý. Memleket tarıhy ınstıtýtynyń avtorlyq ujymy qujattardyń mol qoryn – muraǵattyq derekterden bastap, keńestik jəne nemis generaldary men marshaldarynyń memýarlyq ədebıetteri, saıası qaıratkerler men dıplomattardyń zertteýlerin paıdalaný arqyly, soǵystyń basynan bastap, onyń Tokıolyq əskerı trıbýnalmen aıaqtalýyna deıingi kezeńdi qamtyǵan. Bul eńbekte 1939 jyldan 1945 jyldar aralyǵynda bolǵan Ekinshi dúnıejúzilik jəne Uly Otan soǵysynda bolǵan mańyzdy kezeńder kórsetilgen. Kitapty daıyndaý barysynda avtorlyq quramy Almaty, Máskeý, Ýkraına, Belorýssııa qalalary ǵalymdarynyń zertteýlerimen tolyqtyryldy. Kóptegen sýretter, qujattar ǵylymı aınalymǵa birinshi ret berilýde. Ǵalymdardyń tańdaǵan qurylymy oqıǵalardy jyldar boıynsha baıandap, oqyrmanǵa soǵystardyń tolyq hronologııasyn kórsetýge múmkindik jasaıdy.
Kitapta muraǵat derekterine súıenip, tyl eńbekkerleriniń erligimen qosa, jer aýdarylǵan halyqtar taǵdyry da kórinis tapqan. Sheteldik muraǵat məlimetterin paıdalaný arqyly «Túrkistan legıonynyń» taǵdyry, soǵys tutqyndarynyń qaıǵyly qasireti kórsetilgen. Avtorlar otandyq tarıhnamada alǵash ret «hıvı» dep atalatyndarǵa qatysty jabyq taqyrypqa qalam tartty.
Soǵysta qaza tapqan soldattardy jadymyzda saqtaý úshin Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵalymdary úsh bólimnen turatyn zertteýler: ujymdyq monografııa, soǵys urystarynyń planshet-siltemesi jáne ınternet-albom daıyndady, ınternet-albomda qujattar, sýretter, soǵys tutqyndarynyń sýretteri, qaza tapqan soldattardyń tizimderi jáne taǵy basqa kóptegen qujattar berilgen. Árbir adam Memleket tarıhy ınstıtýtynyń saıtyna kirip bul qujattarmen «Abyroı men paryz» aıdarynda tanys bola alady.
Atalmysh sharaǵa qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, JOO basshylary, tarıh pániniń muǵalimderi men BAQ ókilderi qatysty.
Raýshan TÁÝIRHANQYZY, jýrnalıst.
