Qadyr – Baıanaýyldaǵy Áýlıeli Qyzyltaý eliniń týmasy jáne jazýshy Júsipbek Aımaýytulynyń atalas týysy. Júsipbektiń uly atasy Dándebaı men Qadyrdyń úshinshi atasy Noǵaı – birge týǵan aǵaly-inili adamdar. Máshhúr-Júsip Kópeıuly jazbalarynda Qýanbaı Tanashbaıuly degen kisiniń atyn birneshe jerde atap ótedi. Osy Qýanbaıdan – Moldabaı, Dándebaı, Ordabaı, Noǵaı atty tórt ul týǵan. Júsipbek osy Dándebaıǵa nemere bolsa, Qadyr Noǵaıǵa shóbere. Endi Qadyrdyń ózine kelsek, ókinishke qaraı, ondaı qalamgerdi búginde arnaıy izdengen kisi bolmasa, kópshilik bile bermeıdi. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan talaı jaqsylar aqtalyp, qatarǵa qosylyp jatqanda, Qadyr Baspaquly esimi áli de kózden tasada qalyp keledi. Ýaqytynda proza, poezııa, satıra, balalar ádebıeti, kórkem aýdarma sekildi janrlarda birdeı qalam tartqan Qadyrdyń jan-jaqty daryn ıesi bolǵanyn óziniń zamandastary, belgili ǵalym Beısenbaı Kenjebaev pen jazýshy Jaıyq Bekturov eske alyp jazady.
Baıannyń Qyzyltaýynda 1900 jyly dúnıege kelgen ol áke dáýletiniń arqasynda Baıanaýyl men Kerekýdiń, Qarqaralynyń shkolalarynda oqyp, biraz bilim alady. Bir aıta ketetin jaıt, Qadyrdyń burynǵy jazylǵan ómirbaıanynda «qyzmetin 1928–1932 jyldary bastady» dep jazylady. Biraq ol qyzmet jolyn odan sál erterek bastaǵan. Atap aıtsaq, 1920 jyldardyń basynda Qanysh Sátbaevtyń Baıanaýyl jerinde sýdıa bolǵanynan habardarmyz. Sol ýaqytta Qadyr sýdıa hatshysynyń kómekshisi bolǵan eken. Osylaı Qanyshtyń qasynda az ýaqyt eńbek etip, tájirıbe alǵan Qadyr Semeıge barady. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldary qazaq zııalylarynyń ishinde Semeı topyraǵyn baspaǵany kemde-kem. Semeı ol kezde jaryqqa umtylǵan kóbelek sekildi, ǵylym men bilim izdegen qazaq balasynyń bas qosatyn rýhanı ortalyǵy bolǵany árkimge aıan. Bul jerdi Qadyr da aınalyp kete almaǵan. Semeıdegi muraǵatta Qadyrdyń gýbrevkomda aýdarmashy bolyp istegeni týraly qujat saqtalǵan. Kúni 1925 jyldyń 4 qazany dep kórsetilipti. Jıyrmasynshy jyldary bul jerde Názıpa Quljanova, Kárim Toqtybaevtarmen birge Júsipbek Aımaýytuly da aýdarmashy bolyp eńbek etken. Keıin Júsipbek gýbernııanyń «kırotdeline» Muhtar Áýezovtiń orynbasary bolyp aýysady. Sol kezde atalas týysy Qadyrdy óziniń ornyna qoıyp ketýi ábden múmkin. Qadyr Semeıde tek aýdarmashy bolyp qana qoımaı, tyrnaqaldy týyndylaryn jazyp, sol jerdegi basylymdarǵa bergen. Jáne bolashaq aýdarmashy-ádebıetshi osy jerde alǵash orys tilindegi qujattardy tárjimalap, aýdarma isinen biraz tájirıbe jınaqtaǵan sekildi.
Degenmen bilim alsam, oqysam dep arman qýǵan Qadyr Semeıde kóp aıaldamaı, 1926 jyly Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetine baryp túsedi. Biraq ony aıaqtaýǵa múmkindigi bolmaǵan. 1928 jyly onyń sońynan «baı balasy» degen qaǵaz kelip, oqýdan shyǵarylady. Sóıtip, Tashkentten qaıtyp kelgesin, onyń tutqyndalǵanǵa deıingi 9 jyldaı ǵumyry tek ádebıet pen baspasóz tóńireginde ótken. Sol jyldary Qadyrdyń satıralyq áńgimeleri, óleńderi «Eńbekshi qazaq», «Lenınshil jas», Semeıde shyǵatyn «Qazaq tili» gazetterinde, «Jarshy», «Jańa ádebıet», «Balǵa» jýrnaldarynda úzbeı jarııalanyp turady. 1927 jyly «Eńbekshi qazaq» gazeti satıralyq shyǵarmalarǵa arnaıy konkýrs jarııalap, oǵan 103 feleton túsip, sonyń 12-si báıgege ilikken eken. Osy dúbirli jarysta bas báıge – «Musylman ulynyń qamshysy», «Úsh taraý», «Merýerttiń syry» atty týyndylary úshin Qadyr Taıshyqovqa beriledi. Ekinshi báıgeni Amanǵalı Segizbaev alsa, úshinshi báıge Beıimbet Maılınge tıipti.
Qadyrdyń óndirte aınalysqan bir salasy – kórkem aýdarma. Sol ýaqytta ol N.Gogoldiń «О́li jandar», «Shınel» sekildi shyǵarmalaryn, D.Fýrmanovtyń «Chapaev» romanyn, A.Chehovtiń, M.Zoshenkonyń áńgimelerin, M.Kolsovtyń «Ivan Vadımovıch óz dárejesindegi kisi» atty týyndysyn aýdarady.
Qadyrdyń aýdarma salasyndaǵy atalmaı júrgen taǵy bir eńbegi – M.Sholohovtyń «Kóterilgen tyń» romany. Osy epopeıanyń birinshi tomyn ol belgili aýdarmashy Hasen О́zdenbaevpen birigip aýdarǵan. Búginde Almatydaǵy Ulttyq kitaphananyń sırek kitaptar qorynda Qadyrdyń sol ýaqytta shyqqan kitaptarynyń bir-bir danasy saqtaýly. Men sol jerden «Kóterilgen tyńnyń» qazaqsha aýdarmasyn taýyp alyp, betin ashsam, «aýdarǵandar: H.О́zdenbaev... dep» jáne ekinshi bir adamnyń aty-jóni qara boıaýmen syzylyp tastalypty. Qalta oramalymdy sýlap alyp, aqyryndap boıaýdy óshirip kórip edim, astynan «Q.Taıshyqov» degen jazý shyǵa keldi. Sol kezdegi qatygez saıasat esh jazyǵy joq azamattyń aty-jónin ózi aýdarǵan kitaptardyń betinen de óshirip tastaǵan eken.
Budan bólek, 1935–1937 jyldary Qazaqstan kórkem ádebıet baspasynan Qadyrdyń «Kúlmeske ne?» degen syqaq áńgimeler men feletondar jınaǵy jáne «Oktıabr ushqyny», «Ańshy Qaljan» atty pozalyq kitaptary basylyp shyǵady.
Osylaı ádebıet pen baspasóz salasynda az ǵana ýaqyt qana eńbek etken Qadyr «ultym» degen talaı jaqsynyń jolyn kesken qýǵyn-súrginniń qandy qasabynan aman qutyla almaıdy. 1937 jyldyń jeltoqsan aıynda janalǵyshtardyń quryǵyna ilinipti.
Bizdińshe, sońynda mol mura qaldyrǵan Qadyr Taıshyqov jan-jaqty zerttelýi kerek.
Saılaý BAIBOSYN,
aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri
