Qalaýyn sultan dýlyǵasy

Ortaǵasyrlyq mu­sylman-mysyr ­t­a­rıhshylarynyń jaz­basynda «Án-Nasyr bın Qalaýyn» atymen tanymal bul tulǵanyń ıslam órkenıeti úshin sińirgen eńbegi eren. Shyǵystanýshy hám arab­tanýshy Qaırat Sákı, 2006 jyly ja­­ryq kórgen «Qypshaq mámlúkteri» atty kita­byn­da: «Qalaýyn sul­tan 1228–1230 jyl­da­ry dúnıege kel­­gen. Shamamen ataq­ty Baı­barys sul­­­tan­nan 5–6 jas kishi» deı otyryp, orta­ǵa­­syrlyq tarıh­shy ál-Aını­diń (1361–1451) jazba­syn­da aıtylǵan «Qa­laýyn sultannyń ulty ta­za qypshaq berish taıpasy­nan» degen derekti alǵa tartady.

Ol sııaqty mám­­­lúktanýshy – ǵa­­lym sol zaman oqy­mys­tysy Baıba­ry­s ad-Daýadar degen she­jireshi jazyp qal­dyrǵan «Zýbdatý al-fıkra fı tarıhı al-hıdjra» («Hıdjra tarıhy jónindegi oıdyń qaımaǵy») atty kólemdi eńbekte: «Qalaýynnyń tegi taza qypshaq belgili berish uǵly taıpasynan» deıdi.

Qaı jaǵynan alsaq ta Qalaýyn sultan Qypshaq dalasynyń ulany ekeni anyq. О́ıtkeni ataqty tarıhshy Ibn Abdýzahırdiń jazbasynda, Qalaýyn sultannyń arabsha óte az biledi, sóıte tura túrki-qypshaq tilinde asa sheshen sóıleıdi degen derek bar.

Bul tulǵa bılik qurǵan zamanda ataqty Baıbarys sultannyń kresshilermen jasas­qan 10 jyldyq beıbitshilik bitimi aıaqtalǵan­dyq­tan, ejelgi jaýlyq qaıtadan óristeıdi. Sol sebepti, 1281 jyly joryq bastaǵan Qalaýyn ıstıptardyń ordeni ornalasqan Marqab qalasyn basyp alady. Osy ekpin­men ilgerilegen mámlúk áskerleri kresshilerdiń basty ordalary Latakııa jáne Trıpolı sha­harlaryn baǵyndyrady. Osylaı óz ıeligin keńeıtken sultan ejelgi jurty Deshti Qypshaq dalasyndaǵy  Altyn Orda ulysymen baılanys ornatady.