Ultyn súıýdiń úlgisi

                          «Erlik – seniń nesibiń,

                         Erlik – meniń nesibim...»

Muqaǵalı.

Halyqtyń rýhanı tutastyǵy men ómir súrý qabiletin bekitýden, minezin turaqtandyrýdan, elge qyzmet etip, ultyńdy súıýden úlken mindetiń bolýy múmkin emes.

Bul – eń baqytty, eń ıgilikti mindet.

Bul – ult rýhyn shyńdap, urpaqtyń ýaqyt kóshinen qalmaýyna, ulttyq oı men sananyń óris alyp, zamana talabyna saı samǵaýyna, eldik murattardyń qanatyn keń jaıyp, keńistikke erkin shyǵýyna barynsha múmkindik týdyratyn, táýelsizdigimizdi qamtamasyz etýge jumyldyratyn eń kıeli, eń qasıetti mindet.

El ómiriniń jańa óristerden kórinip, el taǵdyry­nyń oń baǵyt alýynda aıryqsha ról oınaıtyn osynaý mindet údesinen shyǵyp otyrý – qıynnyń qıyny, aýyrdyń aýyry.

Qıyndy eńserý, aýyrdy kóterý nar bitimdi sırek­terdiń mańdaıyna jazylǵan.

Ár dáýir, ár kezeń usynar ýaqyt salmaǵyn júregimen arqalap, oıymen soqpaq ashyp, ár dáýir, ár kezeńniń kókjıegin keńeıter, urpaq sózin aıtyp, ult oıyna yqpal eter qalyby keń, minezi taza, oıy nyq, isi anyq mundaı uldaryn halyq ádette tulǵa dep tanyp, ony ózine laıyq tuǵyryna kótergen.

Saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, bedeldi memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qarymdy qalamger, Parlament depýtaty, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń senimdi serikteriniń biri, esimin jal­paq jurt jaqsy biletin, halyq nazaryna bólen­gen ultjandy azamat Qýanysh Sultanov bizdiń uǵy­my­myzda osyndaı el tanyp, el moıyndaǵan, tulǵa bıigi­ne kótergen alashtyń ardaqty uldarynyń biri, biregeıi.

Qýanysh Sultanuly – ot pen sýdan jasqanbaı, ystyqqa da, sýyqqa da qatar túsýge beıim turatyn qaısar minezdi, kúresker tulǵa. Ol – sharshaý bilmeı­tin, shaldyǵýdan da ada kúıde, jany taza, júregi tynymsyz jan, ázil-qaljyńyn aralastyra sóılep, ózim degen ortanyń kórki. Qatarlastaryn «qamshylap», aǵalaryn aıalap, inilerine kelgende yqylasynan jańylmaıdy. Qoǵam, zaman, adam jaıly tereńnen tolǵap sóz sóılep, minbelerdiń apshysyn qýyryp, qala berdi qalamyn sýytpaı, maqaladan maqalasyn jazyp jatady... Qysqasy qaıratker-qalamger deıtin bir boıyna jarasa bitken qabilet-qarymyn ult múddesine baǵyttaýda judyryqtaı jumylyp, qashan kórseń atylatyn jebedeı tartylyp júrgenin baıqaısyń... О́z taǵdyryn ózi qamshynyń órimindeı etip óre bilgen, ózi ómir súrgen dáýirdiń tamyryn tap basyp ustap, ýaqyttyń kúngeıli, kóleńkeli tustaryn da alǵyrlyqpen kóre bilgen jomart minezdi jannyń bolmysy men bitimin tanytar on san mysaldy molynan keltirýge bolady.

Osydan birer jyl buryn Kákeń oıda-joqta júregine ota jasatty. Men habardy kesh estip, azamat-zamandasymyzdyń kóńilin surap Astanaǵa arnaıy keldim... Kákeńniń óńi júdeýleý kórindi. Biraq áńgimesinen jańylar emes... Beıbit jeńeshemizdiń «Qýanysh, baıqa!» degenine qaramaı, biraz sózdiń basyna sý quıyldy... «Nurlan, bul júrek ne kórmedi. Bárin kórdi. Mine, myna «shýntırovanıesin de» kórdik... Birinshi – Qudaı!.. Ekinshi – joly túsip, Qazaqstanǵa kele qalǵan Kanadanyń kardıohırýrgi, ózimizdiń Iýrıı Pıa arashashy boldy! Úshinshi – júrektiń ózi! Tromba bolǵan úlken tamyrdyń janynan jylystap, jol taýyp, qan shirkin ózi iz salyp ótken», dep máz-meıram kúlkimen qaryq qyp otyr... Kúrsiner sáttiń ózin kúlkige, túrshiger sáttiń ózin qaljyńǵa aınaldyryp, aınalasyna shýaǵyn shashyp otyr. Sol tusta jazǵan «Qýanyshtyń júregi» deıtin bir óleńimniń bir shýmaǵy qazir esime tústi.

«Jasyn oınap tóbemde,

On san oılar julqynady kógende...

Kóp qazaqtyń jaralandy júregi

Áz júrekke syzat tústi degende...» –

deıtin jyr joldarynyń jazylýyna osy bir sát arqaý bolyp edi.

Iá...

Osy óleń joldary esime túsken saıyn sol otanyń tarıhymen jarysyp, «bul júrek ne kórmedi?! Bárin kórdi!» degen Sultanovtyń ázilge jyǵyp aıtqan jalǵyz aýyz sózi de kókeıimde qosa jańǵyrady.

Qýanysh Sultanov haqyndaǵy sózimdi ret-retimen aıtaıyn.

Qazaq yrymshyl halyq… Yrymshyldyqtyń jarqyn bir nyshany balaǵa at qoıýdan kórinedi.

1945 pen 1950 jyldar arasynda týǵan qazaq uldarynyń talaıynyń azan shaqyryp qoıylǵan attary ne Jeńis, ne Qýanysh, ne Baqyt…

Keń-baıtaq qazaq dalasynyń qaı túkpirine barmańyz, kez kelgen aýyldan osy jyldary týǵan bir Jeńistiń, ne bir Qýanyshtyń, ne bir Baqyttyń shyǵary anyq. Álgi atty oılap tapqan kim deısiz ǵoı?!. Kemeńger Ýaqyt. Al ýaqyt shirkinniń aýzyna salǵan kim? Aýyl-aýyldyń óshe jazdap syǵyraıǵan bilte shamdaryn jelge qaqtyrmaı, qazaqy qalybymyzdy aman saqtap qalǵan soǵystaǵy azamatyn úmitpen kútken arý analar, kónbis minezdi aq kempir, qara shaldar edi…

Biriniń uly, biriniń shaly, biriniń jary, endi biriniń nemeresi maıdan dalasyna attanǵan keıýa­na taǵdyrly qazaq halqy úshin birde kúńirenip, birde kúrsinip, bes jyl kútken uly Jeńisten asqan Qýanysh, uly Jeńisten asqan Baqyt bolsyn ba?!

Joq! Joq edi…

Qarǵys atqyr soǵys deıtin nálettiń sýmańdap kirip, sumyraı keskinin kórsetpegen bir úı joq shyǵar?!. Muqaǵalıdyń tilimen aıtqanda: «Jalǵanda – jalǵan, jalǵanda, jesirden muńlyq jan bar ma? Jal­ǵanda, jalǵyz qalǵanda, ádire qalǵan armanǵa arasha túser jan bar ma?! Jalǵanda – jalǵan, jal­ǵan­da, qańyrap bári qalǵan ba? Jete almaı alǵy tań­darǵa, kettiń-aý, bozdaq, armanda», dep qaıǵynyń qara bultyna tunshyǵyp egilmegen el, qarashanaq kóńil­diń kómeıinen ot búrkip, tógilmegen sher joq shyǵar?! Jeńis kúte-kúte sansyraǵan qazaq aýyl­dary­na úzilip baryp, qaıta jalǵanǵan úmittiń qana­ty­men kelgen edi… Baqyt, Qýanysh ala kelgen edi…

Sondyqtan da úzilip baryp qaıta jalǵanǵan urpaqtyń tileýin tilep, sájdege qulaǵan kempir-shal túgil, qyzyl qaryn jas bala jatqan qara besiktiń úkisi de «Jeńis», «Qýanysh», «Baqyt» dep til qatqany, náresteniń atyn aıtyp azan shaqyrǵany aqıqat-tuǵyn…

Qazaq jerine Jeńis atoılata kelgen jyly kóktemde týǵan sol kóp Qýanyshtyń biri – Sultan ákemizdiń tórine baqyt ala kelgen náreste – ultymyzdyń úkili perzenti Qýanysh Sultanov edi…

Árıne, biz bul arada ózge Qýanyshtardyń taýyn­ alasartýdan aýlaqpyz. Degenmen, Jeńis jyly kók­tem­de týǵan sol qyzylshaqa balalardyń ishinen nysanaly bir kúsh osy Sultan aqsaqaldyń ulyna en salyp ketkendeı kórinedi maǵan. Basyn túý Jońǵar Ala­taýynyń muz jamylǵan qııa shyńdarynan alatyn, uly atalary ustalyq qurǵan sary jurt – Ja­syl­kóldiń jambasyn quldyrata tilip, uly saıdyń óndir­shegin sýyrardaı ókirip, eńiske qulaǵan asaý О́sektiń jazyqqa jetip, jýasyǵan tusyndaǵy «Eńbekshi» deıtin shaǵyn aýylda shyr etip dúnıege kelgen perzenttiń kúnderdiń kúni bolǵanda aýyl, aýdan, oblys kóleminen ári asyp, respýblıka jurtshylyǵyn aýzyna qaratar tuǵyrly tulǵa bıigine kóterilerin ol kezde eshkimniń bile qoımaǵany anyq…

«...Saldyr-kúldir aǵyp jatqan О́sek ózeniniń jarqabaq jıeginde turǵan eski qorymdaǵy Qýanysh­tyń ata-anasyna bata baǵyshtadyq. Barǵan saıyn­ aryny kúsheıip, arnasy ulǵaıa túsken asaý ózenniń jaǵasynda jasyl jelek jamylyp jatqan jaıbaraqat aýylǵa tamashalaı qarap turdyq. Bir qyzyǵy, men týǵan aýyldyń eski aty da Qyzyltam, keıingi aty «Ekpindi» edi, Qýanyshtyń aýylynyń áýelgi aty Qyzylespe, keıingi aty «Eńbekshi» eken. Sodan basqa atamekenderimizdiń bir-birine uqsaıtyn eshteńesi joq sekildi kórindi. Ulan-baıtaq qazaq dalasynyń birimiz qıyr shyǵysynda, birimiz qıyr batysynda týyppyz», dep tereńnen tolǵap bastaıtyn Ábish Kekilbaıdyń kólemdi maqalasyndaǵy tebireniske toly oılar meniń de esime úzdik-sozdyq ótken kúnder elesin alyp keldi... Anamyz Shárbándi ákemiz Sultan aqsaqal jatqan Qyzylespeniń qubyla betindegi qońyrqaı tóbedegi eski qorymǵa alyp bara jatyp, men de Ábekeń tárizdi oıǵa batyp, tolqyp edim. Naryqtyń el esin alyp, býyp turǵan alǵashqy jyldary. Jarkent óńiriniń osy bir sulý jyrasy aıaýly anamyzdy sońǵy saparǵa sonshama bir qımastyqpen qınala uzatyp edi-aý...

Kindigin kórikti Kóksheniń kórkem óńiri kesip, taǵdyrdyń salýymen Jetisý jerinen pana tapqan tebingili, tekti tuqymnyń qyzyna topyraq Jońǵar­dan buıyrǵanyna ári tańyrqap, ári súısinip edik ishteı... Apyr-aı! Adam balasy óz ómirin ózi qanshama rettegisi kelgenimen, mańdaıǵa jazǵan jazýynan asyp ketpeıdi bilemin?!.

Ananyń úni áli kúnge qaz-qalpy qulaǵynda...

Janashyr aǵaıyndary kelip: «Búgin túnnen qalma! Bet aýǵan jaqqa baǵyt al. Búginnen qalsań, erteń ustalasyń... Basyń ketedi!» degen. Tósek tartyp jatqan aýrý meńdetken áıeliniń de, aǵaıyn-týystyń da sheshimi osy boldy. Sonda Atbasar stansııasyna shyǵýǵa jınalyp, býynyp-túıinip, jaryna qarap, únsiz muńaıǵan, mańdaıynan ıiskep qoshtasqan áke sońynan shyrqyraǵan on besten on altyǵa qaraǵan Shárbanýdyń daýysy Arqanyń sýyq túnin silkigendeı bolyp edi. Aqyry qyzy ákesimen birge Atbasardan ońtústikti betke alǵan aýyr sostavtardyń birine mindi.

Aldan ne kútedi?

Bulyńǵyr...

El-jurty aýzyna qaraǵan, «baı atanyp», batyraq­tar dáýiriniń qýǵynyn kórgen keskekti jannyń názik qyzy Saryarqadan sarylyp Saryózekke jetkende taǵdyr Jasyl kóldi jaılaǵan Musa esimdi ustanyń Sultan esimdi ójet ulyna kez etedi...

Bulyńǵyr jyldar alystap, tútinderi túzý ushqan Sul­tan men Shárbanǵa Alla taǵala eki qyz, úsh ul beredi.

Áýeli ápkesi – Baǵdagúl, sonan soń Qýanysh esimdi perzent dúnıege keledi...

Sodan soń...

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń oıly-qyrly, buralań-qyspaǵy mol kezeńderi, jeńisti, jemisti sát-saǵattary bastalady.

Búginde taýdaı bıikke kóterilgen tulǵanyń tarydaı bala kúninen – jalań aıaǵymen Jońǵardyń jonyn súzip, Beldiń betegeli belin kezgen, Jasyl kóldiń bókterin sharlap, О́sektiń sýyn keshken beıkúná baldyrǵan shaǵynan búgingi el úmiti men el taǵdyryn arqalaǵan irgeli kezeńge deıin sozylyp jatqan ómir joly osyny aıtady.

Kindigin arǵy-bergi adamzat tarıhyndaǵy qyrǵyn ataýlynyń joıqyny – ekinshi dúnıejúzilik soǵy­synyń jeńisti shaǵy kesken, besigin Ordyń jeli ter­betip, esimin elge Járkenttiń dýaldy kósheleri jaıǵan, bozbala shaǵy el esin jıyp, eńsesin jańa-jańa tiktegen qazaqy qońyr ólkede, qońtory minezdi aýylda, qalaqaıly saılarda, arshaly bókterlerde ótken, ákeden erte aıyrylyp, ázız jandy, aqyldy ananyń qabaǵyn tanyp ósken, ápkesi men qaryndasynyń namysyn qorǵap, inilerin jetektep, erte eseıgen, júregin – qanat, jigerin qamshy qylyp júrip jetilgen Sultan aqsaqaldyń osy bir jaratylysynan ójet, alǵyr perzentine ómir mektebi ósý men eseıýdiń dárisin mol bergeni baıqalady. Qaǵylez minezdi qarshadaı uldyń uıada kórgen sol dáris-sabaqtary kele-kele bıik ushyp, azamattyqtyń alýan-alýan emtıhandarynan súrinbeı ótýine, árkez ár suraqqa jańylmaı jaýap berýge úıretken syńaıly...

Qaǵylez júristi qaratory bala kózin ýqalap ashqan sátinen áýeli, ata-anasynyń, sonan soń el-jur­tynyń nazaryna ilikti. Ol on eki jasynda soǵys­tan jaraly oralǵan ákeden aıyryldy. Kúlli otba­synyń aýyrtpalyǵy qamkóńil jesir ananyń ıyǵyna túskenin kózimen kórdi. Tabıǵatynan zerek týǵan zeıindi bala erkelik pen balalyqtyń aýylyn artqa tastap, erte eseıdi. Anasynyń qolyn uzartyp, jalǵyz ápkesi men eki inisine, bir qaryndasyna qor­ǵan bolý sezimin boıyna erte darytqan Qýanysh qarshadaıynan namys qanatynda júrip ósti, kóger­di, kóktedi. Ol árkez ákesin kórgen, anasyn biletin el adamdarynyń qamqor sózimen qanattana júrip, jetildi. Mektepten keıin birden eńbekke aralas­ty. Saryózektiń aýdanaralyq baspahanasynda eń­bek jolyn bastap, aýdandyq gazette korrektor, ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshisi boldy. Áskerge bardy. Úsh jyl shyńdalý men tózimdiliktiń úlken mektebinen ótti. Áskerden kelgen boıda kom­somol jumysyna aralasty, alǵyrlyǵymen, tabandylyǵymen, kópshildigimen kózge tústi.

Sóıtip… Elge qyzmet etý deıtin uǵymǵa arnal­ǵan jazyǵy men eńisi, oıy men qyry, asýy men bas aınalar bıigi qatar júretin «soqtyqpaly, soqpaqty joldyń» alǵashqy súrleýi osylaı Jarkent óńirinen bastaldy.

Alda Taldyqorǵan oblysyndaǵy qyzyǵy men qıyndyǵy qatar qalyptasý joly – oblystyq komsomol uıymyndaǵy basshylyq kezeńi turdy. Odan ári Qazaqstan LKJO Ortalyq komıtetindegi ıdeologııa hatshysy, birinshi hatshy bolyp istegen – el kózine erekshe jarqyrap túsken jyldary keldi…

Buryn atyn estigenimiz bolmasa, betpe-bet kelip, qol alyp amandaspaǵan qarshyǵa minezdi jas jigitpen alǵash osy kezeńde tanystym…

1976 jyl… Nebári otyzdyń ústine jańa ilikken julyndaı jas basshynyń bıik minbelerden sóılegen árbir jalyndy, jigerli sózderi ıdeologııa deıtin kisápir minezdi salanyń sandalkókterin oılantty. Bir jıynnan soń ekinshi bir jıynda sóılegen komsomol hatshynyń batyl sózderi aýyzdan aýyzǵa kóship, taraı bastady. Jaqsy sóz jatpaıdy. Tez taraıdy. Qýanysh Sul­tanov haqyndaǵy sóz de solaı el ishin qydyryp ketti.

Komsomol deıtinimiz – ol kezde jastarmen qoıan-qoltyq jumys jasaıtyn, kadr daıyndaýdyń naǵyz ustahanasy. Onyń bıigine myqtynyń myqtylary ǵana shyǵatyn. Qazaqshalap aıtqanda, «júzden júırik, myńnan tulpar» ozǵandar ǵana, ıaǵnı bilimi men biligi, jalyny men jigeri kózge aıryqsha túskender ǵana sol bıikke kóterile alatyn. О́zine deıingi Sattar Erýbaev pen Saǵyndyq Kenjebaevty, О́zbekáli Jánibekov pen Keńes Aýhadıevterdi shyńdap shyǵarǵan, ózinen keıingi Serik Ábdirahmanov pen Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń qanatyn qataıtqan ustahananyń qyzyl jalynyna Qýanysh Sultanov ta kelip tústi…

Sol kezdegi partııanyń jazýsyz qaǵıdasy boıyn­sha, partııany qoıyp, tipti komsomol qyzmetinde júretin biraz zamandastarymyzdyn ózi qaǵazǵa qarap sóıleý, áliptiń artyn baǵyp, úndemeý sekildi minezge ábden boı aldyra bastaǵan tus edi… Jańa kelgen jas ıdeolog alǵashqy kúnnen-aq osy bir «jazýsyz qaǵıdanyń» qoryǵyn buza bastady. Erkin júrdi, erkin sóıledi… Jas jazýshylar men jas óner ıelerimen de erkin, esh qysylyssyz aralasty. «Úndemeý» deıtin prınsıppen jany qas. Qajetti jerinde «qabyrǵasyn qaýsatyp», aıtaryn aıtyp alady. Qaıtatyn jerinde qaıtady. Shyndyqty shyrqyratyp, qamaýly torynan aıdap shyqqan keziniń de talaı kýási boldyq. Tipti, qaısybir joǵarǵy basshylar «ash páleden qash pále» dep aınalyp ótetin «tentek» tulǵalarmen de jańa kelgen ıdeolog jigitimiz tez til tabysyp, qoıan-qoltyq aralasyp ta ketti… Onysy aqyn-jazýshylarǵa unady. Unaǵany sol azǵana ýaqyt ishinde ádebıettiń biraz «jas perilerimen» dostasyp ta úlgerdi…

Aqyn-jazýshy deıtin halyqtyń eń bir álsiz jeri – shyǵarmasy. Shyǵarmasyn oqyp, oqyp qana qoımaı, ol týraly taza kásibı pikir aıta biler adam bolsa, bas ııýge ázir turatyn qaýym. Jas ıdeolog kirpııaz minezdi qalamgerler qaýymyna áýeli osy qasıetimen – kitap oqyp, kitapty jerine jetkize taratyp, taldaı biletin bilimdarlyǵymen unady.

Ádebıet pen óner deıtin týmysy bólek, jaratylysy kúrdeli ult rýhanııatynyń qos salasynda bul jyldarda jańalyq ataýly jıi-jıi «tóldep», jańa esimder shoǵyry ádebıet pen óner bosaǵasynan jarysa attap jatatyn.

Sonyń biri – teatrdaǵy serpilister. Oralhan Bókeıdiń «Qaıdasyń, qasqa qulynymymen» bastal­ǵan ult tea­tryn­daǵy betburys jemissiz bolǵan joq... Rollan, Baqqoja, Dýlat, Smaǵul, Sultanáli, Ádilbekterdiń Almaty, qala berdi oblystyq teatrlarda japa-tar­maǵaı qoıyla bastaǵany da osy kezeń edi. Álgi jigit­ter­diń qatarynda meniń alǵashqy «Shyraq janǵan tún» atty pesam da Jastar teatrynda qoıyldy. Jyly sózder aıtylyp, respýblıkalyq basylym bet­terinde de pikir jıi-jıi jarııalandy. Orys tiline aýda­rylyp, orys, qazaq teatrlarynyń birazynda qoıyldy.

Sondaı kúnderdiń birinde «Respýblıkalyq komsomol uıymynyń basshysy spektakl kórýge keledi» degen habar shyqty.

Aıtylǵan kúni Qýanysh Sultanuly bastaǵan qala, oblys, respýblıkalyq jastar uıymy basshylary men respýblıkalyq basylym basshylary, ártister men qalamgerler keıin órtenip ketken eski teatrdyń (Kalının kóshesi men Kommýnıst dańǵylynyń – qazirgi Qabanbaı batyr kóshesi men Abylaı han dańǵylynyń buryshyndaǵy ǵımarattyń) zalyn lyq toltyrdy...

Spektakl aıaqtaldy...

Jurttyń nazary – Sultanovta.

Birinshi hatshy aspaı-saspaı ornynan turyp:

– Qadirli teatrsúıer qaýym! Biz – qatardaǵy kórer­menbiz. Kórermenniń sózi – qysqa. Unasa, unady, unamasa unamady deımiz... – dedi. Dedi de úzilis jasap, zaldaǵylarǵa suraýly júzben qarady.

Zal siltideı tynyp, únsiz otyr.

– Men teatr synshysy emespin. Ol jaǵyn Asekeńderge (Asqar Súleımenovti meńzedi), Áshir­bek, Saǵattarǵa qaldyraıyq. Ár salanyń óz mamandary bolady... Shynymdy aıtsam, spektakldegi kóterilip otyrǵan problema ómirden alynǵan. Búgin­gi jastardyń janyn, júregin terbeıtin taqyryp. Ǵazıza, Dosqan, Nurqanat úshtiginde júrek qylyn qozǵaıtyn ómir bar, óner bar... – dep sózin qaıyra kelip, komsomol jetekshisi endi Asqar Súleımenovke buryldy:

– Siz ne oılaısyz, Aseke? – dedi.

– Siz qaı Asekeńdi aıtyp otyrsyz? Men Toqpanov emespin, – dedi Súleımenov suraýly júzben.

Ár-ár jerden myrs-myrs etken kúlki legi baıqaldy.

– Men sizge – qazaqtyń Asqar Súleımenovine qaratyp aıtyp otyrmyn, – dedi jas basshy jeńil jymııa kúlip.

Otyrǵandar qol soqty.

– «Besindi» jazǵan Súleımenovke aıtyp otyrmyn, – dedi sózin nyǵarlap.

– Shıkarno! Bravo! – dep Asekeń ornynan turyp qol soqty: – Sdaıýs, molodoı chelovek! Meniń piki­rim de sizdikimen úndes. Ǵazıza men Nurqanat – poezııa! Dosqan – realıst! Aıtastaı spektakl. Káris bala, jaraısyń! (Spektakldiń rejısseri – Venıamın Kımdi aıtty). Nurlan, to est, búginnen bastap Nureke deý kerek, opasnyı dramatýrg...

Zaldaǵylar qol soqty.

Ishek-silesi qata kúlip, Sultanov ornyna otyryp jatqanda, jaqyn otyrǵan áldekim:

– Kto on? Chto on sebe pozvolıaet... – dep qaldy.

– Ty chto? On je Askar... On je Sýleımenov. On mojet sebe pozvolıt... – dedi kórshisi aqyryn sybyrlap.

«О́nerge basshy bolýǵa bolmaıdy. О́nerde jaǵdaı jasaýshy bola bilgen adam ǵana jeńiske jetedi», degen sózdi de sol jyldary Qýanysh Sultanovtyń aýzynan san estigenim esimde.

Bizder, óner adamdary, ásirese, jazýshy qaýymy ındıvıdýalıstermiz. Sondyqtan, birimizdi birimizdiń moıyndaýymyz qıyn. Birimizden birimiz qaradaı jerinip, túńilip júremiz. Keshe de solaı bolǵan... О́kinishke qaraı, búgin de solaı... Erteń de solaı bola ma dep oılaımyn... Kásibimiz jazý bolǵan soń, ne shara?! Kákeńniń bir myqtylyǵy – basy qosyla bermeıtinderdiń basyn qosyp, ózi aıtpaqshy, «óner­degilerge jaǵdaı jasaýshy», syrlas dos bola bilgeni. Osyndaı qasıet ertede Ilııas Omarovtyń boıynda bar edi dep estýshi edik... Árıne, bul sırek qasıet, tulǵalardy uıystyrý arqyly belgili bir salanyń tutqasyn ustap, taǵdyryna jaýap beretinderdiń basyn qosýdyń tórkininde ultty uıystyrý deıtin uly qabilet jatatynyn umytpaýymyz kerek-aq!..

Qýanysh Sultanovtyń boıynda osy qasıettiń baryna senemin.

Negizinde ǵajaıyp ultjandylyq pen úlken kisilik jatqan osydaı adamshylyq alys-beristi qalyptastyrýda, sondaı-aq qoǵam ómiriniń kóleńke-kúngeıin ajyratýda, shýaǵy men nuryn molaıtýda orny aıryqsha týabitti elgezektikke qalaı ǵana súısinbeýge bolady?! Naǵyz qaıratkerlik minez-bitim degenimiz de osy emes pe?! Adamgershilik asyl qasıetterden aınymaý – er jigitke qashanda syn. Aıný bolǵan jerde – adasý, adasý bolǵan jerde – pen­delik álsizdikterge boı aldyrý bastalady. Bul – ózin úlken eldik uǵymdarǵa qyzmet etýge arnaǵan adamdar úshin qater.

El biletin Sultanov tipti sonaý qasańdaý kezdiń ózinde oıyn buǵyp, sózin irkip qalmaıtyn órshildigimen, kisi janyna tereń úńilip, adam bolmysy men minezin ajyrata biler kishipeıildigimen dara shaýyp kózge túskeni belgili. Almaty deıtin uly qalanyń tarazy-talqysynan aman ótý az. El basqarar azamattarǵa Almatynyń synynan, emtıhanynan óte jaqsy degen baǵa alýy kerek. Sultanov sol baǵaǵa erkin, erte ilikti. Esimi de elge erte, keń tanyldy. Úlken korıdorlarda júrip jatatyn daý-damaıdyń otyna shalynbaı, jalynyna urynbaı ótý úlken ónerdi kerek etedi. О́tken ǵasyrdyń 80-90-jyldaryndaǵy respýblıka ómirindegi saıası batalııalardyń qaq ortasynda júrgen júregi taza, oıy myqty jigerli uıymdastyrýshyny Máskeý qylyshy men Kolbın semseriniń ala almaýy da osy týabitti kisilik iriliginiń beriktiginen bolýy tıis.

Tulǵa taǵdyrynan habary azdaý syrt kóz saıasatker jolyn birjaqty túsinýi ǵajap emes. Keshegi komsomol, keshegi partııa, búginde bılik qulaǵynan alystaı qoımaǵan adam dep qaraý – atústi baǵa… Qýanysh Sultanovty taný úshin, eń áýeli, onyń óz ultyn janyndaı jaqsy kóretin tabıǵı minezi men kim kóringenge bas shulǵı bermes tektiligin taný qajet. Sultanov boıynda adamdy kózinen kórip tanıtyn qasıet bar. Sol qasıet ony el, jurt aldynda qurmetke bólep keledi. Tulǵa boıyndaǵy osy bir qasıet saıasatkerdiń qaraqan basyn ǵana emes, el tutastyǵyna qyzmet eter úlken-úlken memlekettik oryndardy da abyroıǵa bólep kele jatqanynyń san kýási bolyp kelemiz.

О́z basym Qýanysh Sultanovpen tanys-bilis bolǵaly qyryq jyldyń júzi bolypty.

Qyryq jyl ishinde qanshama ózgeristerge ushyradyq.

Sý aqty, jańbyr jaýdy, qar eridi, baqtar gúldedi, japyraqtar ushty. Ýaqyt ótti. Qanshama dos­tarymyzdan aıyryldyq. Aǵalarymyzdy joǵalttyq. Baýyrlarymyzdy mezgilinen buryn qara jerdiń qoınyna tapsyrdyq. Analarymyzdy arýlap, ákelerimizdi qara jerge tapsyrdyq. Osydan qyryq jyl burynǵy moıyldaı qara shashymyzdy opasyz ýaqyt boz qyraýmen battastyra boıady…

Qoǵam aýysty, ormandar órtenip, armandar kúıredi. Dáýir almasty. Imperııa ydyrady. Adamdardyń minez-qulqy ózgeriske tústi. Qun­dylyqtar aýysty… О́mir ózgerdi. Táýelsizdik deıtin kıeli de qasıetti dúnıemiz qutty qonysyna qondy. Sol kıeli de qasıetti dúnıemizdi, ókinishke qaraı, kók­par­ǵa salyp, taǵdyryn tálkek etkisi keletinder de paıda bola bastady… Uly Abaı aıtqandaı: «Keshegi dos – búgin jaý, men ne qyldym, ıapyrym-aý», – deıtin pen­delik aqıqatpen de san márte betpe-bet keldik. Jeke bastyń astamshyldyǵyn el múddesinen joǵary qoıý­ǵa umtylǵandardy da kórdik. Bardy kórdik, joq­ty kórdik… Qaltalylardyń el ishin dúrliktirip, qaǵyn­ǵanyn, qaıyrshylardyń ótkendi saǵynǵanyn kórdik…

Osyndaı qym-qýyt ózgerister daýylynyń arasynan bir sát adamshylyq qalybyn kókparǵa salmaı, kisilik kelbetinen adaspaı, jaıdary minezinen jańylmaı kele jatqan adamdardy kezdestirgende eriksiz qýanasyń, tańyrqaısyń. О́mirde kisilik deıtin ǵajaıyp qundylyqtyń baryn eske salatyn sondaı qýatty jandardyń aramyzda júrgeni ǵanıbet emes pe?! Tarazyǵa salyp, ekshep kórińizshi. Kim myqty bolǵany sonda? О́zgeris jetegine túsip, janushyra alasurǵandar myqty ma? Álde álgi jaıdary minezi men kisilik kelbetin kókparǵa salmaǵandar myqty ma?

Meniń oıymsha, qurmettiń tórine sońǵylar laıyq.

Tarıhtan bilemiz – ózgermeıtinderdiń tuǵyry qashanda bıik. Álbette, bizge ózgeris jasaıtyndar, ózgeris jasaı otyryp, ózderi eshqashan ózger­meıtinder, adamshylyq qalybynan aýytqy­maı­tyn­dar kerek! Qudaı kózsiz ózgeriske qumarlardan saq­tasyn! Qashanda úlken ózgeristerdi rýhy berikter men ózine-ózi ózgermeıtinder jasaǵan. Meniń jobalaýymda, qazirgi tańdaǵy qazaq qoǵamy úshin de, Qa­zaqstan úshin de osyndaı tulǵalar kerek. Bizge búgin sońǵy jıyrma úsh jyl ishindegi táýelsizdik ke­zeńi bergen saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı jetis­tikterimizdi saqtaýǵa jan-tánimen qyzmet etetin (ıá, «qyzmet etetin» degen sózderdi basa aıtqymyz keledi) tulǵalar kerek.

Mundaı tulǵalar – eldegi turaqtylyqtyń bas­ty kepili.

Men Qýanysh Sultanovty memleket jáne qoǵam qaıratkeri retinde osyndaı saıası tulǵalar sanatyna jatqyzamyn. Ol qandaı basshylyq qyzmette bolmasyn, atap aıtqanda, Qazaqstan Jastar odaǵynyń jetekshisi, Ortalyq partııa komıtetinde mádenıet, partııalyq-uıymdastyrý, ıdeologııa bólimderiniń meńgerýshisi bolǵan ana dáýirde de, mınıstr, Premer-Mınıstrdiń orynbasary, Joǵarǵy Keńes Tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstannyń Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Elshisi, Senat depýtaty, komıtetter tóraǵasy, Májilis depýtaty, EQYU júıesin reformalaý jónindegi kórnekti saıası qaıratkerler keńesiniń múshesi bolǵan osy kezeńde de eldik uǵymdar men prınsıpti máselelerde ózgergenin kórsetken emes.

Turlaýly tarıhtyń enshisine aınalǵan jıyrmasynshy ǵasyrdyń elýinshi, alpysynshy, jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy jyldarynyń asýly belderin, aıqaı-súreńdi kezeńderin oısha bir sholyp óteıikshi. Alyp ımperııa quramynda bolǵan qazaq eliniń sol bir qıyn-qystaýly tustaǵy taǵdyryn talqan etpeı, adam oıy men sanasyn oń jolǵa bastaı bilgen Qýanysh tárizdi qaıratker uldarynyń ósip-jetilýine múmkindik týdyrǵan bılik pen dáýir tizginin ustaǵan Dinmuhamed Qonaev, Báıken Áshimov, Asanbaı Asqarov sekildi alyptardy úlken rızashylyq sezimmen qalaı ǵana eske almaýǵa bolady?!. О́leń men ómirdi, óner men qoǵamdy qatar qarastyrýǵa daǵdylanǵan aǵa býynnyń ónegeli joly búgingi at ústinde júrgen azamattarǵa úlgi emes dep kim aıta alady?! Ulttyq ıdeologııanyń jaratylysy men tabıǵatyn ultjandylyqtan izdegender kóshiniń jalǵasyndaı bolǵandardyń qatarynda Táýelsizdik shejiresine esimderi jazylǵan Myrzataı Joldasbekov, Ábish Kekilbaı, Oralbaı Ábdikárimov, О́mirbek Baıgeldı, Nurtaı Ábiqaev, Qasym-Jomart Toqaevty qalaı aýyzǵa almaýǵa bolady?!

Iá...

Qýanysh Sultanov ómiri men taǵdyryn el ómiri men taǵdyrynan, qoǵam ómiriniń ózgeristeri men silkinisterinen bóle-jara qaraýǵa bolmaıdy.

Bul – kesheginiń de, búginginiń de aqıqat sózi.

Eldikti murat etken jannyń keshegi ımperııanyń oı men sanaǵa qursaý salǵan kúrdeli kezeńinde de at ústinde bolǵanyn, dúnıeni dúr silkindirip, álemniń saıası kartasyn ýaqyt deıtin qatal minezdi, qatygez sheberdiń alyp qaıshysymen ońdy-soldy tilgilegen almaǵaıyp áreketke toly jahandaný dáýirinde de er ústinde kele jatqanyn kóremiz.

Qýanysh Sultanov – eki dáýir mektebin teń meńgerip, jahandaný jaǵdaıynda ulttyq qundylyqtarymyz ben el taǵdyryn oń jolǵa bastar saıasattaǵy keń tynysty mádenıettilikti qyzǵyshtaı qoryp kele jatqan ustanymy berik memleketshil, qoǵamshyl, halyqshyl tulǵa.

Ol – aýdandyq komsomol uıymynyń qatarda­ǵy nusqaýshysynan, respýblıka komsomol uıymynyń birinshi hatshysyna deıin kóterilgen, qatardaǵy aýdandyq baspahana korrektorynan respýblıkanyń baspasóz mınıstrine deıin ósken, ulttyq ıdeologııanyń týyn jelbiretip, Úkimet basshysynyń, Parlament Tóraǵasynyń orynbasary bolǵan, táýelsizdik dáýiriniń asa kúrdeli, asa qıyn kezeńderiniń qaı kezinde de Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qaı tapsyrmasyn da aıryqsha jaýapkershilik, adaldyqpen, túsinistikpen qabyldap, eldik tutastyqtyń syrtqy, ishki saıasatyn talmaı júrgizip kele jatqan sańlaq saıasatker.

Nursultan Ábishulynyń el múddesine adal qyzmet etetin jaýapty tulǵalardy memleket isine jumyldyra biletin kóregendiginiń bir kórinisi de osy bolsa kerek. О́zine degen Elbasynyń qamqorlyǵy men senimin Qýanysh Sultanov ta aqtap-aq júrgenine de kózimiz jetip júr.

El aýzynda júrgen adamnyń tolyq sıpaty úıde de, túzde de qatar kórinýi lázim. Úı men túz – el bıigine kóterilgen jannyń qos qanaty. Qos qanat qatar jaıylǵanda ǵana qyrannyń qyrandyǵy tanylady. Qalqyp ushady.

Sultanovtar otbasy – óz dástúri, óz minez-qalyby qalyptasqan áýlet. Jan jary, áýlettiń altyn qazyǵy – Beıbit Sultan kelininiń úı tórin aıalaýdaǵy orny aıryqsha. Qanekeń ekeýiniń otbasylyq úılesiminiń bar syry men jumbaǵy osy kisiniń sypaıy júrisi men názik jaratylysyna negizdelgen. Balalary da, nemere, shóbereleri de soǵan beıimdelgen. Beıbit jeńeshemizdiń aıtýynsha, Sultanov – úıde de, túzde de Sultanov!

Qysqasy, qıyndyqtan qashpaıtyn, parasatynan taımaıtyn, jolynan jaltarmaıtyn, qashan kórseń, otqa sýarylǵan semserdeı jarqyldap júretin júregi jomart, jany márt Qýanysh Sultanov esimdi tulǵaly, tuǵyrly azamat týraly meniń aıtar az-kem aqıqat sózim, shyndyǵym osy.

Qazaq halqy ejelden elge qaltqysyz qyzmet etetin bedeldi kisilerin El Adamy ataǵan. Qandaı joǵary ortada bolmasyn, nendeı mansap pen bılik tuǵyryna kóterilmesin, óziniń halyq arasyndaǵy qarapaıym qalybyn buzbaıtyn, el ishindegi abyroı-bedelinen adaspaıtyn, shynaıy kásibı, saıasatker bıigine kóterilgen adam qashanda halyqtyq qurmettiń qandaıyna da laıyq.

Biz biletin, respýblıka jurty syılaıtyn qaıratker Sultanov osyndaı el aldyndaǵy perzenttik paryzy men mindetin adal atqaryp, ata-anasy azan shaqyryp qoıǵan atyna saı halqyn árkez qýantyp kele jatqan juldyzy jaryq tulǵalarymyzdyń biri, biregeıi.

Bul – el tanyǵan aqıqat.

Bul – ýaqyt dáleldegen shyndyq.

Bul – eki ǵasyrdy tel emip, eski men jańanyń arasyna bilik-bilimimen, oı-parasatymen kópir bolyp jalǵanyp, eńbektiń el mereıin ústem eter uly qural ekenin kókeıine túıgen, jerústi tirshiliginiń sýyǵyna tońyp, ystyǵyna kúıgen, Táńiriden keskekti minez ben kelisti daryn mol buıyrǵan abyroıly jannyń bıigi...

Bul – halqynyń rýhanı tutastyǵy men ómir súrý qabiletin bekitý jolynda ultyn súıýdiń shynaıy úlgisin kórsetip, tynymsyz ómir men tııanaqty kúresti tý etip kele jatqan tuǵyrly tulǵanyń bıigi.

Nurlan ORAZALIN,

Parlament Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.