Ejelgi Pskov jerindegi baýyrlastar zıratynda Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovamen qatar jatqan, erlikpen qaza tapqan qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń qabiriniń basynda 69 jyl 3 aı jáne 26 kúnnen keıin rýhyna baǵyshtalyp qasıetti Quran oqylǵan edi.
2014 jylǵy mamyr aıynyń tamyljyǵan bir kúninde Pskovqa óziniń ińgálaǵan náreste kezinde qan maıdanǵa attanǵan qymbatty ákesiniń qabirin kórýdi ańsaǵan, ázız áke rýhyna týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn buıyrtýdy kóksegen Gúljahan Dildahanova sonshama alys qıyrdan perzenttik asyl paryzyn arqalaı, úlken tolǵanyspen jetip edi. Jalǵyz emes, qasynda qaýmalaǵan uly men qyzy Sábıt pen Venera, erjetip qalǵan nemereleri Asqar men Nurjan bar. Qanshama jyldan keıin sabyla izdep, atalarynyń Otan úshin sheıit bolǵan jerin, máńgilik jaı tapqan mekenin de tapqan solar, balalary, balapandary. Qan maıdannyń qasabynda el-jurty úshin qasyq qanyn qıǵan saıypqyran sarbazdyń nemereleri men shóbereleri. Habarlanyp otyrǵan pskovtyq dostar qarsy alǵannan keıin shamaly ýaqyt ótkende qazaqstandyq joq izdeýshi jolaýshylar birneshe máshınemen taqtaıdaı tegis asfalt joldyń ústinde Novosokolnıkı aýdanyn betke alyp, sondaǵy Monakovo selosynyń mańyndaǵy baýyrlastar zıratyna qaraı zaýlap bara jatty.
* * *
Sirá, «Moıynqumda aýylym» dep ánge qosylǵan óńirdi bilmeıtin, ózinshe kózine elestetpeıtin qazaq joq bolar. Bizdiń tolǵamnyń bas keıipkeri Dildahannyń da aýyly, týǵan jeri osy bar qazaqqa belgili Moıynqum eken. Mal baǵyp, qoıyn qurttap, aıranyn urttaǵan Úderbaı degen sharýa kisiniń otbasynda 1915 jyly dúnıege kelipti. Aldynda Jubaıdilda, Ábdilda atty aǵalary bar. Dildahan kózinde ot jalyndap, jigerli de aqyldy bolyp ósedi. Qarshadaı bala kezinen qazaq aýylynyń sol bir surqaı zamanǵa tán qıyndyqtarynyń bárin kóredi. Sol tustaǵy jupyny aýyl mektebinde saýatyn ashady. Odan kámpeskesi bar, kolhozdastyrýy bar qııapat jyldar Dildahandardyń býynyn da erte eseıtedi, ómir kúresine erterek kiristiredi. Jastyǵyna qaramastan, óz ortasyndaǵy bedeli zor, bilim-biligi mol Dildahandy Jańatirlik aýyldyq Keńesiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndaıdy. Aýyldyń basshy ári basty adamdardyń birine, eldiń muń-muqtajyna qaraılasar at ústindegi azamatqa aınalady. Kópshil, qaıyrymdy da qamqorshyl bolsa kerek. Keń mańdaıly, aqylyna sabyry saı turpatty jigit qylshyldaǵan qyran jıyrma besinde aýyldyń bir tulǵasyna aınalady. О́zimen teń qurby, súıip qosylǵan jan jary Kúlátaıymen baqytty ómir súre bastaıdy.
Mine, osy kezde lańdatyp sum da surapyl soǵys bastalypty. El ómiri kúrt ózgerip, jańa joıqyn arnaǵa túsedi. Barsha tynys-tirshiliktiń beti maıdanǵa burylady. Er-azamattar lek-legimen, top-tobymen el qorǵaýǵa attanyp ketip jatady. Aýyl-aýdandaǵy osyndaı qarbalas, qat-qabat sharýalardy uıymdastyrýdyń bel ortasynda bul shaqta qatý qabaqty, jasyn janarly Dildahan júripti. Soǵysqa alǵashqy kúnderden-aq suransa da Jańatirlik aýyldyq Keńesiniń tóraǵasyn aýpartkom men aýdandyq áskerı komıssarıat qyzmet babynda qajettigin eskerip, jibere qoımapty. Ol eki ortada ómirge ińgálap tuńǵysh ári jalǵyz tal sábıi Gúljahan keledi. Túbinde áke shańyraǵynyń tútinin óshirmeıtin, áke arýaǵyn rıza etetin osy kishkentaı qyz bolaryn ol kezde kim boljaldap, kim bilipti?! Osylaısha adamdardyń taǵdyrynda qasiret pen qýanysh, kúıinish pen súıinish qatar júredi. Kúnder syrǵyp, aılar jyljyp, ýaqyt ótken saıyn Dildahan da degbirden aıyrylady, er namysyna basyp, budan ári shydap otyra almaıdy. Aqyry, qoıar da qoımaı suranyp júrip maıdanǵa attanady. Bul 1942 jyldyń yzǵarly jeltoqsany eken. Almatyda jasaqtalyp jatqan ásker bólimderiniń quramynda maıdannyń alǵy shebine jónelip, onda, des bergende, Panfılov atyndaǵy ataqty 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń quramyndaǵy 23-shi atqyshtar polkine qarasty, 2-shi batalonnyń 2-shi mınometshiler rotasyna qosylady.
Bizdiń qolymyzda ázirge gvardııashy qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń urystaǵy qımyl-áreketteri, naqty erlikteri jaıly derekter azyraq. Biraq qazaqtyń namysker ulanynyń erlikpen shaıqasqanyna kúmán joq. Ol quramynda bolǵan ásker bóliminiń maıdannyń óne boıyndaǵy qaıtpas qaısar, dańqty joly da osy oıymyzdy aıǵaqtaı túskendeı. Átteń dúnıe, Dildahannyń jary Kúlátaıǵa úzbeı jazǵan hattary saqtalmaı qalǵan. Olarda maıdan ómiriniń, keskilesken urystardyń biraz syrlary shertilgen-aq bolar. Eń úlken ókinish sol, alystaǵy urys dalasynan aqsha bulttaı arly saǵynysh arqalap kelip turatyn sol hattar 1944 jylǵy qańtardyń ortasynan aýa pyshaq keskendeı sap tyıyldy.
Iá, bári esinde. Gúljahannyń kishkentaı kezi. Qos bólmeli jupyny qorjyn tamda ájesi О́rik, anasy Kúlátaı úsheýi turady. Ákesiniń eki aǵasy da soǵysqa ketken. Ol kisilerdiń otbasylary bólek. Er azamat soǵysqa ketse, bar azap áıeldiń basyna túsedi eken ǵoı. Sol aıtqandaı, qyzylásker Dildahannyń jary da kolhozda soqa aıdap, shóp shaýyp, qara jumysqa jegildi. Aýyldyń syrtynda Qyryqqazyq degen jer bar deıdi. Sol aradaǵy úıilgen maıalardan túkirik jerge túspeıtin qaqaǵan aıazdarda malǵa shóp tasıdy. Arba aıdaıdy. Qysy-jazy bitip bolmaıtyn ıtyrǵyljyń jumys.
Sol bir jaraly jyldardan taǵy bir este qalǵany, anasynyń arba aıdaǵanda aıtatyn muńdy ánderi, zarly áýenderi. Bylaı bolyp keledi keıbir shýmaqtary:
Almaty – Máskeý arasy,
Kózdiń aq pen qarasy.
Aıyrylyp kelip elinen
Qyryldy qazaq balasy.
Jıyrmaǵa jetpeı jastary,
Qaǵylmaı ketti-aý qastary.
Oq tıgen jerde qalady-aý,
Ońǵa da túspeı bastary...
Osylaı zarly ánin aıta júrip, Otan úshin, el úshin qyrshynnan qıylyp, oq tıgen jerde qalǵan qanshama qazaq balasynyń ishinde óziniń asyl azamaty Dildahan da bolǵanyna qaıran ázız jar Kúlátaı ana senbeı ótipti. Soǵys týraly kıno bola qalsa ishinen Dildahandy kórip qalam ba dep soǵan kóz almaı qarap otyrady eken. Eki sóziniń biri: «Dildahannyń kózi ashyq, saýatty ǵoı. Joq, ol ólgen joq, ol keledi, oralady. Túbi bir jerden shyǵady» dep úmitin úzbeıdi. «Kebin kıgen kelmeıdi, kebenek kıgen keledi» degen qazaqtyń sózin ustanyp, ómir boıy erin sarǵaıa kútýmen bolypty. Aqyn aıtqandaı, áýeli ardy oılaǵan ana áli solqyldaǵan jas shaǵynda talaı jaqsy kisiler sóz salsa da, ekinshi qaıtara kúıeýge shyqpapty.
Qaısar ana, qaraly jesir jaýynger jarynyń jalǵyz tuıaǵyn ózi jetkizdi. Bárine shydady, bar qıyndyqty jeńdi. Qudaı peıiline berdi. Álpeshtegenine qaraı Gúljahany aqylyna kórki saı, meıirimdi, zeıindi qyz bolyp ósti. Almatydaǵy Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń kitaphana fakýltetin oqyp bitirdi. О́zi sııaqty jas maman, qarjy salasynyń qyzmetkeri Hamıt Baımurzaev degen jaqsy azamatqa jarasymdy jar boldy. Osylaısha qamkóńil anasynyń úmitin aqtap, qapaly janyn jadyratyp, altyn asyqtaı jıen nemereler súıgizdi. Qolyn jyly sýǵa malyp, qıyn kúnderin umyttyryp artta qaldyrdy. Qyzmet babynda da abyroıly júrdi. 14 jyl boıy úzdiksiz Shý qalasyndaǵy №37 balabaqshanyń meńgerýshisi boldy, odan 12 jyl qatarynan qalalyq mádenıet bólimin basqardy. Sol kezderde mádenıet salasy qyzmetkerleriniń, kitapqumarlardyń, «Bilim» qoǵamynyń Máskeýde ótetin sezderine Qazaqstannan, Jambyl oblysynan laıyqty delegat bolyp Gúljahan Dildahanova qatysyp turar edi. San márte saılanǵan depýtattyǵy óz aldyna, buǵan qosa, Qazaq KSR halyqqa bilim berý isiniń úzdigi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri ataqtaryn enshileýi de soǵystan qaıtpaǵan jaýyngerden qalǵan jalǵyz tuıaqtyń peshenesine jazylǵan baq, eńbegine saı kórsetilgen el qurmeti edi. Keıinirek taǵy da ótkendegi eńbekterin elep «Shý aýdanynyń qurmetti azamaty» atandyryp, mereı-mártebesin ósire tústi.
Tek kókeıinde kóp jyldardan beri kúrmeýi sheshilmeı kele jatqan bir túıin bolatyn. Sonaý soǵysta qurban bolyp, elge qaıtpaı qalǵan áke súıegi qaı jerde bir tómpeshik bolyp jatyr eken? Qabiri qaıda? Qaı jerde, qaısy urysta, qandaı jaǵdaıda qaza tapty? Eseıip es bilgesin ár jerge jazyp izdep te kórdi. Biraq esh habar ala almaǵan. Sodan arnaıy Moıynqum tarabyna baryp, ózine naǵashy bolyp keletin Keńes Odaǵynyń Batyry Álı Asylbekov degen ardagerge jolyqty. Buryn da emis-emis estıtin, ákesimen soǵysta birge bolǵan dep. Ras eken. Birge soǵysqan. Qaıtpaı shaıqasatyn ójet edi Dildahan, deıdi. Seskenýdi bilmeıtin. Jaýdy jaıpap alǵa umtylatyn. Sondaı bir atakada alǵy shepke tym uzap ketip, oq qaq mańdaıdan tıipti. Álı sonda sol urysta birge bolǵan, ólgenin de kórgen. Oppa qarǵa shanshyla kómilip qalypty, aıaǵynyń ushy ǵana shyǵyp jatyr eken deıdi. Sol arada Dildahandy óz qolymen jerleıdi. Sóıtip, osydan kóp jyldar buryn maıdandasy Álı Asylbekov qyzy Gúljahanǵa Dildahan Úderbaevtyń Panfılov dıvızııasynyń quramynda Reseıdiń Belokolýsk oblysy, Novosokolnıkı aýdanyndaǵy Prıskýha derevnıasy mańyndaǵy Nasva stansasy úshin bolǵan keskilesken aýyr urystarda 1944 jyldyń 16 qańtarynda erlikpen qaza tapqany jaıly aıtyp, odan soń jazyp ta berip, áke habaryn alǵash estirtken eken.
Keıin Gúljahan apaıdyń izdeý jumystaryn jalǵastyrǵan balalary Sábıt pen Venera Álı Asylbekov jazyp bergen osy derekterdi negizge aldy. Olar ǵalamtor arqyly da izdedi. Qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń maıdandaǵy taǵdyryn, jerlengen jerin anyqtaýdy suraǵan anketa-saýaldy Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvine de joldady. Osyǵan qatysy bar-aý degen basqa tıisti resmı oryndarǵa da jazýdan bir jalyqpady. Sol jankeshti qulshynystary zaıa ketpedi. Izdegen jetti muratqa. Maıdanger atalarynyń jatqan jerin, máńgilik mekenin aqyry nemereleri Sábıt pen Venera Baımurzaevtar izdep tapty. Nasva stansasy úshin bolǵan urysta 1944 jyldyń 16 qańtarynda erlikpen qaza tapqan qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń Novosokolnıkı aýdanyndaǵy Monakovo selosynyń janyndaǵy baýyrlastar zıratyna jerlengendigi jaıly qarlyǵash habarshy 2013 jyldyń qyrkúıeginde jetip edi. Onda memorıal ornatylǵan kórinedi. Jerleý nómiri – 1121. Qujatta Úderbaev Dildahannyń aty-jóni kórsetilgen. Barlyq basqa derekteri de sáıkes keledi ári anyq.
* * *
2014 jyldyń 13 mamyry. Monakovo mańaıy manarlana tolyqsyp, kókoraıǵa bógip tur. Shýaq tókken osy bir syrbaz kúnniń syrly ǵajaby osyndaǵy baýyrlastar zıratyn alys Qazaqstannan izdep kelýshilerdiń de kóńil tolqynymen astasqandaı. Baýyrlastar zıratyndaǵy qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń qabiriniń basynda osy kúndi ondaǵan jyldar boıy zaryǵa ańsap kútken qyzy, bul kúnde ózi de órken jaıǵan úlken bir áýlettiń anasy, ájesi bolǵan Gúljahan apaı turdy egilip. Qabir betindegi taqtada «Krasnoarmees. 8-aıa Gvard. strelk. dıv. ÝDERBAEV DILDAHAN. 1915-16 ıanvarıa 1944» dep jazylǵan. Bozdaq ata qabiriniń basyna qos nemeresi Sábıt pen Venera taǵzym etti. Shóbereleri Nurjan men Asqar qabirdi qushaqtap: «Aınalaıyn ata, osy jerde jatyr ekensiń ǵoı!» dep bozdap jylap jiberdi. Gúljahan apaı áke qabirine elden ala barǵan bir quty topyraqty salyp, sóıtip bozdaq ákesine týǵan jeriniń bir ýys topyraǵyn buıyrtty.
Baýyrlastar zıratynda jatqan barsha qazaq balasyna, onyń ishinde aldymen halqymyzdyń dańqty qyzy Álııa Moldaǵulovanyń basyna da quran oqyldy. 54-shi jeke atqyshtar brıgadasynyń mergeni batyr Álııa Novosokolnıkı qalasyn, Monakovo, Prıskýha, Kazachıha derevnıalaryn, Nasva stansasyn, basqa da eldi mekenderdi azat etý jolyndaǵy birneshe aptaǵa sozylǵan qııan-keski urystarda óshpes erlik jasap, 1944 jyldyń 15 qańtarynda qaza bolǵany tarıhtan belgili. Mine, osy urystarǵa qazaqtyń taǵy bir qaısar ulany Dildahan Úderbaev ta qatysyp, ol da erlikpen kóz jumǵan. Pskov oblysy Novosokolnıkı aýdanynyń basshysy V.Solovev «Novosokolnıkı. Zemlıa, opalennaıa voınoı» atty Novosokolnıkı qalasyn azat etýdiń 65 jyldyǵyna arnalǵan derekti kitaptyń alǵysózinde: «Novosokolnıkı aýdanyn azat etý barysynda ártúrli ulttardyń 14 myńnan astam jaýyngerleri jandaryn qıdy» dep jazady. Mine, sol bozdaqtardyń bel ortasynda Dildahan Úderbaev ta ólispeı berispeı shaıqasqan bolatyn. Osy kitapta, ásirese, 1944 jyldyń 14-16 qańtary aralyǵynda aýdan atyrabyndaǵy barlyq baǵytta qııan-keski qıdalasqan, qan qasap urystardyń bolǵandyǵy aıǵaqty qujattarmen aıtylady. Onda dál osy kúnderde 54-shi derbes atqyshtar polki batalonynyń qatty boraǵan jaý oǵyna qaramastan 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń shańǵyly batalonymen tize qosa qımyldap, 700 metr alǵa jyljyp, shabýyldaýshy shepke shyqqany keltiriledi. Snaıper Álııa Moldaǵulova da, mınometshi Dildahan Úderbaev ta osy eki batalonnyń ishinde. Olardyń naǵyz erlershe shaıqasyp oqqa ushýy da osy kúnderde. Soǵys tarıhy shejiresiniń tasqa basylyp, qujattarǵa toqylyp qalǵan sherli de shynshyl baıany osyndaı. Bozdaq áke rýhyn qasterlegen alǵysker urpaqtar Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mektepke baryp, batyr apamyzdyń eskertkishine taǵzym etip, gúl shoqtaryn qoıýdy da esten shyǵarmady.
Gúljahan apaı aıtady: «Sonshama jyldan keıin basyna baryp, jylap-eńirep, ákem jańa ólgendeı boldym sonda men. Úıge oralǵasyn da neshe kún boıy jóndep esimdi jııa almaı júrdim. Kóńilim bosady. 70 jyldan keıin tabylǵany, ońaı emes qoı, endi... Jalǵyz tal urpaǵy men qalmasam, ol tabylar ma edi. Kim izdeıdi? Qýraǵan qý súıek, quran oqylmaı, táý etilmeı aıdalada qala berer me edi? Qudaıǵa shúkir! Menen týǵan balalar sony tapty. Baýyrlastar zıratynyń kútimi jaqsy kórinedi. Arnaıy kúzetshi, bizshe aıtqanda, shyraqshysy bar eken. Jan-jaǵynyń bárin tazalap, shóbin julyp, gúlin ósirip, kádimgi kókpeńbek kókoraı etip qoıǵan. Aýdanynyń basshysy bar, basqasy bar, bizdi orys aǵaıyndar óte jaqsy qarsy aldy. Áke aldyndaǵy paryzdy óteýge bar múmkindikti jasady. Rahmet. Jalpy, reseılikter ótken tarıhty, soǵysta búgingi beıbit ómir úshin qurban bolǵan erlerdi qatty qasterleıdi eken... Maıdangerlerge, Otan úshin ot keshken bozdaqtarǵa bizdiń elimizde de qurmet erekshe. Ásirese, Uly Otan soǵysyndaǵy Uly Jeńiske Elbasymyzdyń iltıpaty zor. Sol úshin el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa maıdanda jan qıǵan jaýyngerdiń urpaǵy retindegi alǵysym sheksiz. Reseı elindegi saparymnyń sátti bolýy da, saıyp kelgende, sol kisiniń beıbitshil, sara da dana saıasatynyń arqasy. Osy kóregen saıasattyń arqasynda ákemniń rýhymen tabystym. Sóıtip, áke qabirin kórgennen keıin janym jubandy. Arýaq razy bolǵan shyǵar. Basyna baryp kelgenshe ylǵı zilqaratastaı basyp kóńilimde turatyn. Quran baǵyshtap, týǵan jeriniń bir ýys topyraǵyn buıyrtyp, baryp kelgennen keıin kóńilim jaılandy...».
...Gúljahan apaı alystaǵy áke basyna baryp kelgennen keıin Moıynqumda el-jurtyn jınap, qudaıy tamaq berdi. Qyz da bolsań, er azamattyń isin istediń, ólgendi tirilttiń, óshkendi jandyrdyń dep ondaǵy aǵaıyn qaýym, úlken aqsaqaldar jaǵy da rıza. Bıyl, qudaı qalasa, Jeńistiń 70 jyldyǵynyń da oraıy kelip tur, áke-sheshesiniń 100 jyldyǵyna arnap as bermekshi. Aınalaıyn balalary, urpaǵy aman bolsa, ákesi Dildahannyń rýhy óshpeıtinine Gúljahan apaı bek senimdi.
...Kóz aldyma myna bir sát qaıta-qaıta keledi.
Imam marqum Dildahan Úderbaıulyna baǵyshtap quran oqydy. Bir ǵajap nárse, quran oqylyp jatqan shaqta Jaratqannyń osy tilekti qabyl etip, arýaqtyń rıza bolyp shattanǵanyn bildirgendeı, Baýyrlastar zıratynyń bir shetindegi ustyndy syntastyń ushar basyndaǵy uıaǵa láılek qus kelip qondy. Ol qanatyn qomdaı qozǵaltyp, shattyq sezimin jarııa etkendeı, táý etýshi jurtqa zer sala baqylap, terbetilip, uzaq qarap turdy. Eń bir keremeti – osynyń bári dál sol sátterde beınekameraǵa túsirilip qalǵan. Ony biz de kórdik. Aqyn júrek shym-shym etip ótti. Til ushyna óleń shýmaqtary orala bergen...
Jaspen shylap kóńilimniń áınegin,
Quran sózge uıydyń-aý, láılegim.
Ańsar jaıyn sen bilersiń, tekti qus,
Sen tabarsyń zar saǵynysh aıla-emin.
Ár júrekke bir-bir sher bop baılanǵan,
Jer-jahandy topan sýdaı qaıǵy alǵan
Qan maıdanda qaıtpaı qalǵan erlerdiń
Rýhy sen be láılek qusqa aınalǵan?!
Láılek-Rýhym taý qaıǵyny qulatqan,
Sen bolarsyń shyraqshydaı shýaq tań.
Báıit aıtyp myń san beıit basynda
Perishte me eń bozdaqtardy jubatqan?!
...Iá, láılek qustyń shattyǵy – áke rýhy shattanǵanynyń belgisi. Sebebi, álemniń barlyq halyqtarynyń nanym-seniminde láılek izgilikti sıpattaıdy, kún sáýleli qus, jaqsylyq habarshysy dep esepteledi. Ata-babalarǵa, ata-anaǵa degen qurmet pen súıispenshilikti, olardyń aldyndaǵy perzenttik paryzdy pash etedi. Endeshe, bizdiń láılektiń de áke rýhymen balasynyń qaýyshqanyna, ata rýhymen nemere-shóbereleriniń tabysqanyna, arýaqqa qanshama jyldan keıin qasıetti Quran baǵyshtalǵanyna shattanýy qandaı ǵanıbet.
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY.
Ejelgi Pskov jerindegi baýyrlastar zıratynda Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovamen qatar jatqan, erlikpen qaza tapqan qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń qabiriniń basynda 69 jyl 3 aı jáne 26 kúnnen keıin rýhyna baǵyshtalyp qasıetti Quran oqylǵan edi.
2014 jylǵy mamyr aıynyń tamyljyǵan bir kúninde Pskovqa óziniń ińgálaǵan náreste kezinde qan maıdanǵa attanǵan qymbatty ákesiniń qabirin kórýdi ańsaǵan, ázız áke rýhyna týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn buıyrtýdy kóksegen Gúljahan Dildahanova sonshama alys qıyrdan perzenttik asyl paryzyn arqalaı, úlken tolǵanyspen jetip edi. Jalǵyz emes, qasynda qaýmalaǵan uly men qyzy Sábıt pen Venera, erjetip qalǵan nemereleri Asqar men Nurjan bar. Qanshama jyldan keıin sabyla izdep, atalarynyń Otan úshin sheıit bolǵan jerin, máńgilik jaı tapqan mekenin de tapqan solar, balalary, balapandary. Qan maıdannyń qasabynda el-jurty úshin qasyq qanyn qıǵan saıypqyran sarbazdyń nemereleri men shóbereleri. Habarlanyp otyrǵan pskovtyq dostar qarsy alǵannan keıin shamaly ýaqyt ótkende qazaqstandyq joq izdeýshi jolaýshylar birneshe máshınemen taqtaıdaı tegis asfalt joldyń ústinde Novosokolnıkı aýdanyn betke alyp, sondaǵy Monakovo selosynyń mańyndaǵy baýyrlastar zıratyna qaraı zaýlap bara jatty.
* * *
Sirá, «Moıynqumda aýylym» dep ánge qosylǵan óńirdi bilmeıtin, ózinshe kózine elestetpeıtin qazaq joq bolar. Bizdiń tolǵamnyń bas keıipkeri Dildahannyń da aýyly, týǵan jeri osy bar qazaqqa belgili Moıynqum eken. Mal baǵyp, qoıyn qurttap, aıranyn urttaǵan Úderbaı degen sharýa kisiniń otbasynda 1915 jyly dúnıege kelipti. Aldynda Jubaıdilda, Ábdilda atty aǵalary bar. Dildahan kózinde ot jalyndap, jigerli de aqyldy bolyp ósedi. Qarshadaı bala kezinen qazaq aýylynyń sol bir surqaı zamanǵa tán qıyndyqtarynyń bárin kóredi. Sol tustaǵy jupyny aýyl mektebinde saýatyn ashady. Odan kámpeskesi bar, kolhozdastyrýy bar qııapat jyldar Dildahandardyń býynyn da erte eseıtedi, ómir kúresine erterek kiristiredi. Jastyǵyna qaramastan, óz ortasyndaǵy bedeli zor, bilim-biligi mol Dildahandy Jańatirlik aýyldyq Keńesiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndaıdy. Aýyldyń basshy ári basty adamdardyń birine, eldiń muń-muqtajyna qaraılasar at ústindegi azamatqa aınalady. Kópshil, qaıyrymdy da qamqorshyl bolsa kerek. Keń mańdaıly, aqylyna sabyry saı turpatty jigit qylshyldaǵan qyran jıyrma besinde aýyldyń bir tulǵasyna aınalady. О́zimen teń qurby, súıip qosylǵan jan jary Kúlátaıymen baqytty ómir súre bastaıdy.
Mine, osy kezde lańdatyp sum da surapyl soǵys bastalypty. El ómiri kúrt ózgerip, jańa joıqyn arnaǵa túsedi. Barsha tynys-tirshiliktiń beti maıdanǵa burylady. Er-azamattar lek-legimen, top-tobymen el qorǵaýǵa attanyp ketip jatady. Aýyl-aýdandaǵy osyndaı qarbalas, qat-qabat sharýalardy uıymdastyrýdyń bel ortasynda bul shaqta qatý qabaqty, jasyn janarly Dildahan júripti. Soǵysqa alǵashqy kúnderden-aq suransa da Jańatirlik aýyldyq Keńesiniń tóraǵasyn aýpartkom men aýdandyq áskerı komıssarıat qyzmet babynda qajettigin eskerip, jibere qoımapty. Ol eki ortada ómirge ińgálap tuńǵysh ári jalǵyz tal sábıi Gúljahan keledi. Túbinde áke shańyraǵynyń tútinin óshirmeıtin, áke arýaǵyn rıza etetin osy kishkentaı qyz bolaryn ol kezde kim boljaldap, kim bilipti?! Osylaısha adamdardyń taǵdyrynda qasiret pen qýanysh, kúıinish pen súıinish qatar júredi. Kúnder syrǵyp, aılar jyljyp, ýaqyt ótken saıyn Dildahan da degbirden aıyrylady, er namysyna basyp, budan ári shydap otyra almaıdy. Aqyry, qoıar da qoımaı suranyp júrip maıdanǵa attanady. Bul 1942 jyldyń yzǵarly jeltoqsany eken. Almatyda jasaqtalyp jatqan ásker bólimderiniń quramynda maıdannyń alǵy shebine jónelip, onda, des bergende, Panfılov atyndaǵy ataqty 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń quramyndaǵy 23-shi atqyshtar polkine qarasty, 2-shi batalonnyń 2-shi mınometshiler rotasyna qosylady.
Bizdiń qolymyzda ázirge gvardııashy qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń urystaǵy qımyl-áreketteri, naqty erlikteri jaıly derekter azyraq. Biraq qazaqtyń namysker ulanynyń erlikpen shaıqasqanyna kúmán joq. Ol quramynda bolǵan ásker bóliminiń maıdannyń óne boıyndaǵy qaıtpas qaısar, dańqty joly da osy oıymyzdy aıǵaqtaı túskendeı. Átteń dúnıe, Dildahannyń jary Kúlátaıǵa úzbeı jazǵan hattary saqtalmaı qalǵan. Olarda maıdan ómiriniń, keskilesken urystardyń biraz syrlary shertilgen-aq bolar. Eń úlken ókinish sol, alystaǵy urys dalasynan aqsha bulttaı arly saǵynysh arqalap kelip turatyn sol hattar 1944 jylǵy qańtardyń ortasynan aýa pyshaq keskendeı sap tyıyldy.
Iá, bári esinde. Gúljahannyń kishkentaı kezi. Qos bólmeli jupyny qorjyn tamda ájesi О́rik, anasy Kúlátaı úsheýi turady. Ákesiniń eki aǵasy da soǵysqa ketken. Ol kisilerdiń otbasylary bólek. Er azamat soǵysqa ketse, bar azap áıeldiń basyna túsedi eken ǵoı. Sol aıtqandaı, qyzylásker Dildahannyń jary da kolhozda soqa aıdap, shóp shaýyp, qara jumysqa jegildi. Aýyldyń syrtynda Qyryqqazyq degen jer bar deıdi. Sol aradaǵy úıilgen maıalardan túkirik jerge túspeıtin qaqaǵan aıazdarda malǵa shóp tasıdy. Arba aıdaıdy. Qysy-jazy bitip bolmaıtyn ıtyrǵyljyń jumys.
Sol bir jaraly jyldardan taǵy bir este qalǵany, anasynyń arba aıdaǵanda aıtatyn muńdy ánderi, zarly áýenderi. Bylaı bolyp keledi keıbir shýmaqtary:
Almaty – Máskeý arasy,
Kózdiń aq pen qarasy.
Aıyrylyp kelip elinen
Qyryldy qazaq balasy.
Jıyrmaǵa jetpeı jastary,
Qaǵylmaı ketti-aý qastary.
Oq tıgen jerde qalady-aý,
Ońǵa da túspeı bastary...
Osylaı zarly ánin aıta júrip, Otan úshin, el úshin qyrshynnan qıylyp, oq tıgen jerde qalǵan qanshama qazaq balasynyń ishinde óziniń asyl azamaty Dildahan da bolǵanyna qaıran ázız jar Kúlátaı ana senbeı ótipti. Soǵys týraly kıno bola qalsa ishinen Dildahandy kórip qalam ba dep soǵan kóz almaı qarap otyrady eken. Eki sóziniń biri: «Dildahannyń kózi ashyq, saýatty ǵoı. Joq, ol ólgen joq, ol keledi, oralady. Túbi bir jerden shyǵady» dep úmitin úzbeıdi. «Kebin kıgen kelmeıdi, kebenek kıgen keledi» degen qazaqtyń sózin ustanyp, ómir boıy erin sarǵaıa kútýmen bolypty. Aqyn aıtqandaı, áýeli ardy oılaǵan ana áli solqyldaǵan jas shaǵynda talaı jaqsy kisiler sóz salsa da, ekinshi qaıtara kúıeýge shyqpapty.
Qaısar ana, qaraly jesir jaýynger jarynyń jalǵyz tuıaǵyn ózi jetkizdi. Bárine shydady, bar qıyndyqty jeńdi. Qudaı peıiline berdi. Álpeshtegenine qaraı Gúljahany aqylyna kórki saı, meıirimdi, zeıindi qyz bolyp ósti. Almatydaǵy Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń kitaphana fakýltetin oqyp bitirdi. О́zi sııaqty jas maman, qarjy salasynyń qyzmetkeri Hamıt Baımurzaev degen jaqsy azamatqa jarasymdy jar boldy. Osylaısha qamkóńil anasynyń úmitin aqtap, qapaly janyn jadyratyp, altyn asyqtaı jıen nemereler súıgizdi. Qolyn jyly sýǵa malyp, qıyn kúnderin umyttyryp artta qaldyrdy. Qyzmet babynda da abyroıly júrdi. 14 jyl boıy úzdiksiz Shý qalasyndaǵy №37 balabaqshanyń meńgerýshisi boldy, odan 12 jyl qatarynan qalalyq mádenıet bólimin basqardy. Sol kezderde mádenıet salasy qyzmetkerleriniń, kitapqumarlardyń, «Bilim» qoǵamynyń Máskeýde ótetin sezderine Qazaqstannan, Jambyl oblysynan laıyqty delegat bolyp Gúljahan Dildahanova qatysyp turar edi. San márte saılanǵan depýtattyǵy óz aldyna, buǵan qosa, Qazaq KSR halyqqa bilim berý isiniń úzdigi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri ataqtaryn enshileýi de soǵystan qaıtpaǵan jaýyngerden qalǵan jalǵyz tuıaqtyń peshenesine jazylǵan baq, eńbegine saı kórsetilgen el qurmeti edi. Keıinirek taǵy da ótkendegi eńbekterin elep «Shý aýdanynyń qurmetti azamaty» atandyryp, mereı-mártebesin ósire tústi.
Tek kókeıinde kóp jyldardan beri kúrmeýi sheshilmeı kele jatqan bir túıin bolatyn. Sonaý soǵysta qurban bolyp, elge qaıtpaı qalǵan áke súıegi qaı jerde bir tómpeshik bolyp jatyr eken? Qabiri qaıda? Qaı jerde, qaısy urysta, qandaı jaǵdaıda qaza tapty? Eseıip es bilgesin ár jerge jazyp izdep te kórdi. Biraq esh habar ala almaǵan. Sodan arnaıy Moıynqum tarabyna baryp, ózine naǵashy bolyp keletin Keńes Odaǵynyń Batyry Álı Asylbekov degen ardagerge jolyqty. Buryn da emis-emis estıtin, ákesimen soǵysta birge bolǵan dep. Ras eken. Birge soǵysqan. Qaıtpaı shaıqasatyn ójet edi Dildahan, deıdi. Seskenýdi bilmeıtin. Jaýdy jaıpap alǵa umtylatyn. Sondaı bir atakada alǵy shepke tym uzap ketip, oq qaq mańdaıdan tıipti. Álı sonda sol urysta birge bolǵan, ólgenin de kórgen. Oppa qarǵa shanshyla kómilip qalypty, aıaǵynyń ushy ǵana shyǵyp jatyr eken deıdi. Sol arada Dildahandy óz qolymen jerleıdi. Sóıtip, osydan kóp jyldar buryn maıdandasy Álı Asylbekov qyzy Gúljahanǵa Dildahan Úderbaevtyń Panfılov dıvızııasynyń quramynda Reseıdiń Belokolýsk oblysy, Novosokolnıkı aýdanyndaǵy Prıskýha derevnıasy mańyndaǵy Nasva stansasy úshin bolǵan keskilesken aýyr urystarda 1944 jyldyń 16 qańtarynda erlikpen qaza tapqany jaıly aıtyp, odan soń jazyp ta berip, áke habaryn alǵash estirtken eken.
Keıin Gúljahan apaıdyń izdeý jumystaryn jalǵastyrǵan balalary Sábıt pen Venera Álı Asylbekov jazyp bergen osy derekterdi negizge aldy. Olar ǵalamtor arqyly da izdedi. Qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń maıdandaǵy taǵdyryn, jerlengen jerin anyqtaýdy suraǵan anketa-saýaldy Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvine de joldady. Osyǵan qatysy bar-aý degen basqa tıisti resmı oryndarǵa da jazýdan bir jalyqpady. Sol jankeshti qulshynystary zaıa ketpedi. Izdegen jetti muratqa. Maıdanger atalarynyń jatqan jerin, máńgilik mekenin aqyry nemereleri Sábıt pen Venera Baımurzaevtar izdep tapty. Nasva stansasy úshin bolǵan urysta 1944 jyldyń 16 qańtarynda erlikpen qaza tapqan qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń Novosokolnıkı aýdanyndaǵy Monakovo selosynyń janyndaǵy baýyrlastar zıratyna jerlengendigi jaıly qarlyǵash habarshy 2013 jyldyń qyrkúıeginde jetip edi. Onda memorıal ornatylǵan kórinedi. Jerleý nómiri – 1121. Qujatta Úderbaev Dildahannyń aty-jóni kórsetilgen. Barlyq basqa derekteri de sáıkes keledi ári anyq.
* * *
2014 jyldyń 13 mamyry. Monakovo mańaıy manarlana tolyqsyp, kókoraıǵa bógip tur. Shýaq tókken osy bir syrbaz kúnniń syrly ǵajaby osyndaǵy baýyrlastar zıratyn alys Qazaqstannan izdep kelýshilerdiń de kóńil tolqynymen astasqandaı. Baýyrlastar zıratyndaǵy qyzylásker Dildahan Úderbaevtyń qabiriniń basynda osy kúndi ondaǵan jyldar boıy zaryǵa ańsap kútken qyzy, bul kúnde ózi de órken jaıǵan úlken bir áýlettiń anasy, ájesi bolǵan Gúljahan apaı turdy egilip. Qabir betindegi taqtada «Krasnoarmees. 8-aıa Gvard. strelk. dıv. ÝDERBAEV DILDAHAN. 1915-16 ıanvarıa 1944» dep jazylǵan. Bozdaq ata qabiriniń basyna qos nemeresi Sábıt pen Venera taǵzym etti. Shóbereleri Nurjan men Asqar qabirdi qushaqtap: «Aınalaıyn ata, osy jerde jatyr ekensiń ǵoı!» dep bozdap jylap jiberdi. Gúljahan apaı áke qabirine elden ala barǵan bir quty topyraqty salyp, sóıtip bozdaq ákesine týǵan jeriniń bir ýys topyraǵyn buıyrtty.
Baýyrlastar zıratynda jatqan barsha qazaq balasyna, onyń ishinde aldymen halqymyzdyń dańqty qyzy Álııa Moldaǵulovanyń basyna da quran oqyldy. 54-shi jeke atqyshtar brıgadasynyń mergeni batyr Álııa Novosokolnıkı qalasyn, Monakovo, Prıskýha, Kazachıha derevnıalaryn, Nasva stansasyn, basqa da eldi mekenderdi azat etý jolyndaǵy birneshe aptaǵa sozylǵan qııan-keski urystarda óshpes erlik jasap, 1944 jyldyń 15 qańtarynda qaza bolǵany tarıhtan belgili. Mine, osy urystarǵa qazaqtyń taǵy bir qaısar ulany Dildahan Úderbaev ta qatysyp, ol da erlikpen kóz jumǵan. Pskov oblysy Novosokolnıkı aýdanynyń basshysy V.Solovev «Novosokolnıkı. Zemlıa, opalennaıa voınoı» atty Novosokolnıkı qalasyn azat etýdiń 65 jyldyǵyna arnalǵan derekti kitaptyń alǵysózinde: «Novosokolnıkı aýdanyn azat etý barysynda ártúrli ulttardyń 14 myńnan astam jaýyngerleri jandaryn qıdy» dep jazady. Mine, sol bozdaqtardyń bel ortasynda Dildahan Úderbaev ta ólispeı berispeı shaıqasqan bolatyn. Osy kitapta, ásirese, 1944 jyldyń 14-16 qańtary aralyǵynda aýdan atyrabyndaǵy barlyq baǵytta qııan-keski qıdalasqan, qan qasap urystardyń bolǵandyǵy aıǵaqty qujattarmen aıtylady. Onda dál osy kúnderde 54-shi derbes atqyshtar polki batalonynyń qatty boraǵan jaý oǵyna qaramastan 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń shańǵyly batalonymen tize qosa qımyldap, 700 metr alǵa jyljyp, shabýyldaýshy shepke shyqqany keltiriledi. Snaıper Álııa Moldaǵulova da, mınometshi Dildahan Úderbaev ta osy eki batalonnyń ishinde. Olardyń naǵyz erlershe shaıqasyp oqqa ushýy da osy kúnderde. Soǵys tarıhy shejiresiniń tasqa basylyp, qujattarǵa toqylyp qalǵan sherli de shynshyl baıany osyndaı. Bozdaq áke rýhyn qasterlegen alǵysker urpaqtar Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mektepke baryp, batyr apamyzdyń eskertkishine taǵzym etip, gúl shoqtaryn qoıýdy da esten shyǵarmady.
Gúljahan apaı aıtady: «Sonshama jyldan keıin basyna baryp, jylap-eńirep, ákem jańa ólgendeı boldym sonda men. Úıge oralǵasyn da neshe kún boıy jóndep esimdi jııa almaı júrdim. Kóńilim bosady. 70 jyldan keıin tabylǵany, ońaı emes qoı, endi... Jalǵyz tal urpaǵy men qalmasam, ol tabylar ma edi. Kim izdeıdi? Qýraǵan qý súıek, quran oqylmaı, táý etilmeı aıdalada qala berer me edi? Qudaıǵa shúkir! Menen týǵan balalar sony tapty. Baýyrlastar zıratynyń kútimi jaqsy kórinedi. Arnaıy kúzetshi, bizshe aıtqanda, shyraqshysy bar eken. Jan-jaǵynyń bárin tazalap, shóbin julyp, gúlin ósirip, kádimgi kókpeńbek kókoraı etip qoıǵan. Aýdanynyń basshysy bar, basqasy bar, bizdi orys aǵaıyndar óte jaqsy qarsy aldy. Áke aldyndaǵy paryzdy óteýge bar múmkindikti jasady. Rahmet. Jalpy, reseılikter ótken tarıhty, soǵysta búgingi beıbit ómir úshin qurban bolǵan erlerdi qatty qasterleıdi eken... Maıdangerlerge, Otan úshin ot keshken bozdaqtarǵa bizdiń elimizde de qurmet erekshe. Ásirese, Uly Otan soǵysyndaǵy Uly Jeńiske Elbasymyzdyń iltıpaty zor. Sol úshin el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa maıdanda jan qıǵan jaýyngerdiń urpaǵy retindegi alǵysym sheksiz. Reseı elindegi saparymnyń sátti bolýy da, saıyp kelgende, sol kisiniń beıbitshil, sara da dana saıasatynyń arqasy. Osy kóregen saıasattyń arqasynda ákemniń rýhymen tabystym. Sóıtip, áke qabirin kórgennen keıin janym jubandy. Arýaq razy bolǵan shyǵar. Basyna baryp kelgenshe ylǵı zilqaratastaı basyp kóńilimde turatyn. Quran baǵyshtap, týǵan jeriniń bir ýys topyraǵyn buıyrtyp, baryp kelgennen keıin kóńilim jaılandy...».
...Gúljahan apaı alystaǵy áke basyna baryp kelgennen keıin Moıynqumda el-jurtyn jınap, qudaıy tamaq berdi. Qyz da bolsań, er azamattyń isin istediń, ólgendi tirilttiń, óshkendi jandyrdyń dep ondaǵy aǵaıyn qaýym, úlken aqsaqaldar jaǵy da rıza. Bıyl, qudaı qalasa, Jeńistiń 70 jyldyǵynyń da oraıy kelip tur, áke-sheshesiniń 100 jyldyǵyna arnap as bermekshi. Aınalaıyn balalary, urpaǵy aman bolsa, ákesi Dildahannyń rýhy óshpeıtinine Gúljahan apaı bek senimdi.
...Kóz aldyma myna bir sát qaıta-qaıta keledi.
Imam marqum Dildahan Úderbaıulyna baǵyshtap quran oqydy. Bir ǵajap nárse, quran oqylyp jatqan shaqta Jaratqannyń osy tilekti qabyl etip, arýaqtyń rıza bolyp shattanǵanyn bildirgendeı, Baýyrlastar zıratynyń bir shetindegi ustyndy syntastyń ushar basyndaǵy uıaǵa láılek qus kelip qondy. Ol qanatyn qomdaı qozǵaltyp, shattyq sezimin jarııa etkendeı, táý etýshi jurtqa zer sala baqylap, terbetilip, uzaq qarap turdy. Eń bir keremeti – osynyń bári dál sol sátterde beınekameraǵa túsirilip qalǵan. Ony biz de kórdik. Aqyn júrek shym-shym etip ótti. Til ushyna óleń shýmaqtary orala bergen...
Jaspen shylap kóńilimniń áınegin,
Quran sózge uıydyń-aý, láılegim.
Ańsar jaıyn sen bilersiń, tekti qus,
Sen tabarsyń zar saǵynysh aıla-emin.
Ár júrekke bir-bir sher bop baılanǵan,
Jer-jahandy topan sýdaı qaıǵy alǵan
Qan maıdanda qaıtpaı qalǵan erlerdiń
Rýhy sen be láılek qusqa aınalǵan?!
Láılek-Rýhym taý qaıǵyny qulatqan,
Sen bolarsyń shyraqshydaı shýaq tań.
Báıit aıtyp myń san beıit basynda
Perishte me eń bozdaqtardy jubatqan?!
...Iá, láılek qustyń shattyǵy – áke rýhy shattanǵanynyń belgisi. Sebebi, álemniń barlyq halyqtarynyń nanym-seniminde láılek izgilikti sıpattaıdy, kún sáýleli qus, jaqsylyq habarshysy dep esepteledi. Ata-babalarǵa, ata-anaǵa degen qurmet pen súıispenshilikti, olardyń aldyndaǵy perzenttik paryzdy pash etedi. Endeshe, bizdiń láılektiń de áke rýhymen balasynyń qaýyshqanyna, ata rýhymen nemere-shóbereleriniń tabysqanyna, arýaqqa qanshama jyldan keıin qasıetti Quran baǵyshtalǵanyna shattanýy qandaı ǵanıbet.
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY.
