– Rýslan Iýsýpjanovıch, sarapshylar qaýymdastyǵy Qasym-Jomart Toqaevtyń QHR-ǵa sapary Qytaı basshylyǵy tarapynan dostyq pen qurmettiń erekshe sımvoldarymen súıemeldengenin atap ótýde. Siz qaısylaryn bólip kórseter edińiz jáne olardyń saıası mańyzy nede?
– Árıne, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytaıǵa sapary Pekınniń Astanaǵa degen erekshe kózqarasyn aıqyndaıtyn birqatar sımvoldyq jaıttarmen súıemeldendi.
Eń aldymen, ShYU sammıti aıasynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Tıanszındegi beıresmı kezdesýine nazar aýdarý kerek. Dıplomatııalyq tájirıbede osyndaı hattamalyq rásimdersiz kezdesýlerdiń aıryqsha mańyzy bar, óıtkeni ol kóshbasshylardyń arasyndaǵy senimdi qarym-qatynasty jáne ashyq dıalog júrgizýge nıettilikti bildiredi. Erekshe atap óter jaıt, ShYU sammıtiniń qarsańynda, ıaǵnı 30 tamyzda Qazaqstan men Qytaı ókilderi yntymaqtastyq týraly jıyrmadan astam qujatqa qol qoıdy. Sol kelisimderdiń ishinde eki jańa «Lý ban sheberhanasynyń» ashylatyny týraly jańalyq nazar aýdartty. Bul sheshim Qytaıdyń adamı kapıtalǵa ınvestısııa salýǵa jáne tehnologııalar transferine daıyn ekenin kórsetedi. Munyń bári qarapaıym hattamalyq kún tártibinen shyǵyp, qarym-qatynastardyń strategııalyq sıpatyn aıǵaqtaıdy.
Sondaı-aq, sapar qarsańynda Prezıdent Toqaevtyń China Daily basylymyna bergen suhbaty da aıryqsha mánge ıe boldy. Onda Memleket basshysy: «Qazaq-qytaı qatynastary kópǵasyrlyq tatý kórshilik baılanystarǵa negizdelgen jáne árdaıym ózara senimge, qoldaýǵa, túsinistikke qurylǵan», – dep atap ótti. Ol ekijaqty saýda aınalymynyń rekordtyq kórsetkishin, birlesken jobalardyń tıimdiligin aıtyp, eki eldiń damý strategııalaryn úılestirýge shaqyrdy. Mundaı rıtorıka ózara túsinistikti jáne uzaqmerzimdi múddelerdiń sáıkes keletinin aıqyn kórsetedi. Demek, sapardyń sımvolızmi tek qana jyly atmosferada emes, sonymen birge mazmundyq turǵyda da aıqyn baıqaldy.
– ShYU sammıtiniń Tıanszınde ótýi nesimen mańyzdy boldy? Toqaevtyń sammıtte aıtqan Qazaqstannyń ustanymyn qalaı baǵalaısyz?
– Tıanszındegi ShYU sammıti Uıymnyń bolashaq baǵytyn aıqyndaǵan mańyzdy oqıǵa boldy. Bul – tarıhtaǵy eń aýqymdy sammıtterdiń biri. Onda jıyrmadan astam memleket basshylary men halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri, sonyń ishinde BUU Bas hatshysy qatysty. Bul fakt ShYU-nyń aımaqtyq klýbtan nemese dıalog alańynan shyǵyp, jahandyq deńgeıde salmaǵy ósip kele jatqanyn kórsetedi. Sondaı-aq kezdesý «Shanhaı rýhyn ilgeriletý: ShYU is júzinde» degen uranmen ótti. Bul qatysýshylardyń uıymǵa jańa serpin berýge degen nıetin bildiredi.
Ekonomıkalyq bastamalardyń ishinde ShYU Damý bankin qurý ıdeıasy jáne Qytaı tarapynan usynylǵan 2035 jylǵa deıingi on jyldyq damý strategııasy aıryqsha mańyzdy boldy. Aıta keterligi, ShYU Damý bankin qurý máselesi uzaq jyldar boıy kún tártibinde bolyp kelgen, al qazir múshe elder konsensýsqa jaqyndap qalǵany baıqalady.
Osy aıada Qazaqstan Prezıdentiniń ustanymy erekshe salmaqty boldy. Qasym-Jomart Toqaev praktıkalyq qaýipsizdik máselelerine basa nazar aýdardy. Ol zamanaýı qaterlerge qarsy is-qımylǵa arnalǵan tórt mamandandyrylǵan ShYU ortalyǵyn qurý bastamasyn qoldap, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńespen (AО́SShK) qosa ózge aımaqtyq uıymdarmen tyǵyz jumys isteýge daıyn ekenin bildirdi. Sondaı-aq Prezıdent elimizdiń tranzıttik áleýetin atap ótip, Transkaspıı baǵytynyń mańyzyn kórsetti jáne óńirlik ıntegrasııaǵa jańa serpin beretin «Transaltaılyq dıalog» tujyrymdamasyn usyndy.
Osylaısha, Qazaqstannyń sammıttegi ustanymy keshendiligimen jáne strategııalyq kózqarasymen erekshelendi. Bir jaǵynan, Astana qaýipsizdik qaterlerine qarsy ortaq kúreske adaldyǵyn rastasa, ekinshi jaǵynan, ınfraqurylymdyq jobalar men jańa tehnologııalyq bastamalarǵa basymdyq berip, damý kún tártibin belsendi ilgeriletti. Bul Qazaqstannyń jaı ǵana qatysýshy emes, ShYU aıasynda kúsh biriktirý ortalyqtarynyń biri bolýǵa umtylatynyn kórsetedi.
Saıası turǵydan alǵanda, Toqaevtyń sózi Qazaqstan syrtqy saıasatynyń kópvektorlylyǵy men pragmatızmi áli de negizgi qaǵıdat ekenin bildirdi, al ShYU – osy baǵytty nyǵaıtýdyń basty quraly retinde qarastyrylady.
– Toqaevtyń ShYU qaýipsizdikke qarsy is-qımyl ortalyqtaryn qurý bastamasyn qoldaýynyń aımaq úshin máni nede?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev shynynda da Tıanszındegi sózinde ShYU-nyń qaýipsizdikke tónetin syn-qaterlerge qarsy is-qımylǵa arnalǵan tórt mamandandyrylǵan ortalyq qurý bastamasyn qoldady. Bul ıdeıany alǵash ShYU Hatshylyǵy kótergen, ony uıymnyń Bas hatshysy Nurlan Ermekbaev ta birneshe ret atap ótken bolatyn. Onyń aıtýynsha, zamanaýı qaterlerge qarsy kúreske ınstıtýsıonaldyq sıpat berý qajet. Burynnan jumys istep kele jatqan Aımaqtyq terrorızmge qarsy qurylymnan (ATQQ) aıyrmashylyǵy, jańa ortalyqtar tar salalarǵa mamandanatyn bolady: terrorızm, kıberqaýipsizdik, transulttyq qylmys nemese ekstremızmniń jańa túrleri.
Bul bastamanyń saıası máni – ShYU-ny sapalyq jańa deńgeıge shyǵarýynda. Eger buǵan deıin uıym deklaratıvtik sheshimderi úshin synǵa ushyrasa, endi naqty ujymdyq áreket etý tetikteri paıda bolmaq. Transshekaralyq qaýipterdiń kúsheıip turǵan aımaqta bul sımvolıkalyq emes, naqty ujymdyq qaýipsizdik júıesine qadam bolady.
Sonymen qatar, bul bastamany qoldaý arqyly Qazaqstan ózin jaı baqylaýshy emes, óńirlik qaýipsizdik arhıtektýrasyn qalyptastyrýǵa belsendi qatysýshy retinde kórsetip otyr. Bul – Astananyń kópvektorly saıasatyn taǵy da aıqyndaıdy. ShYU jobalaryna qatysa otyryp, Qazaqstan Azııadaǵy qaýipsizdik júıesindegi ornyn kúsheıtedi, ári ózge yntymaqtastyq formattarynan alshaqtamaıdy.
– Prezıdent Toqaevtyń AHQO janynan ShYU-nyń ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý ofısin qurý týraly usynysyn qalaı baǵalaısyz? Bul elge jáne aımaqqa qandaı paıda ákelmek?
– Meniń oıymsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Halyqaralyq qarjy ortalyǵy «Astana» (AHQO) janynan ShYU-nyń perspektıvaly ınvestısııalyq jobalaryn súıemeldeý ofısin qurý týraly usynysy – Tıanszın sammıtinde aıtylǵan eń mańyzdy bastamalardyń biri. Bul Qazaqstannyń ShYU-nyń ekonomıkalyq baǵytyn ınstıtýsıonaldyq ári praktıkalyq sıpatqa jetkizýge umtylysyn kórsetedi.
Munyń eki qyry bar.
Birinshiden, ShYU damýynyń logıkasy ekonomıkalyq ólshemdi kúsheıtýdi kózdeıdi. Uıym dástúrli túrde qaýipsizdik máselelerine basa nazar aýdaryp keldi, biraq Ortalyq Azııa elderi úshin ınvestısııalyq jáne ınfraqurylymdyq saıasatty úılestirýge arnalǵan alańǵa aınaldyrý mindeti kem emes. AHQO janyndaǵy ofıs osy qajettilikke jaýap beredi. Ol kólik-logıstıkalyq dálizderden bastap energetıka men sıfrlyq tehnologııalarǵa deıingi jobalardy saraptaý jáne súıemeldeý ortalyǵyna aınala alady.
Ekinshiden, AHQO óziniń tıimdiligin dáleldegen qurylym. Ol aǵylshyn quqyǵyna negizdelgen, ashyq erejeler men halyqaralyq arbıtraj júıesi bar alań retinde ınvestısııa tartýda, iri óńirlik jobalardy ilgeriletýde bedelge ıe boldy. Dál osy jerde ofıs ornalastyrý – ShYU-nyń ınvestısııalyq bastamalarynyń qaǵaz júzinde qalmaı, naqty iske asýyna jol ashady.
Qazaqstan úshin bul – Eýrazııadaǵy qarjy jáne ınvestısııalyq hab retindegi mártebesin nyǵaıtý. El Qytaı, Reseı, Ortalyq Azııa memleketteri jáne «ShYU Plıýs» formatynyń seriktesteri arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn rólin ıelenedi. Al aımaq úshin bul usynys transulttyq jobalardy ınstıtýsıonaldyq qoldaý múmkindigin ashady.
Keńirek qarastyrsaq, AHQO janyndaǵy ofıs ShYU jobalaryn «Bir beldeý, bir jol» bastamasymen jáne azııalyq ári eýropalyq ınvestorlarmen baılanystyratyn kópirge aınala alady.
– Prezıdent Toqaev usynǵan «Transaltaılyq dıalog» bastamasynyń strategııalyq maqsaty nede?
– Tranzıttik-kólik áleýetin damytý Qazaqstan saıasatynyń negizgi baǵyty bolyp qala beredi. Tıanszındegi sammıtte atap ótilgendeı, «Bir beldeý, bir jol» aıasyndaǵy jahandyq saýda-logıstıkalyq jobalar qatysýshy elderge jyl saıyn 1,5 trıllıon dollarǵa deıin tabys ákelýi múmkin. Osy turǵyda Soltústik–Ońtústik, Shyǵys–Batys dálizderi men Transkaspıı baǵyty Azııa men Eýropa arasyndaǵy eń mańyzdy baǵyttardyń birine aınalyp otyr.
Osy kontekste «Transaltaılyq dıalog» bastamasyn qoldaý Qazaqstannyń strategııalyq kózqarasyn aıqyndaıdy. Bul – Qazaqstan, Reseı, Qytaı jáne Mońǵolııany biriktiretin «Altaı óńiriniń» áleýetin tıimdi paıdalanýǵa baǵyttalǵan jańa format qurý. Bul tek kólik baǵyttaryn ıntegrasııalap qana qoımaı, tarıftik saıasat, ınfraqurylym túıisýi, standarttardy úılestirý sııaqty máselelerdi turaqty negizde sheshetin ınstıtýsıonaldyq alań qurady.
Mańyzdysy – Prezıdent Toqaev bul bastamany naqty kún tártibine shyǵardy. Atap aıtqanda, qarashada Aqtaýda ótetin alǵashqy ShYU forýmynda osy máseleni talqylaýdy usyndy. Onda porttar men logıstıkalyq ortalyqtardyń jetekshileri arasynda kelissózder men pikirtalastar josparlanǵan, bul jobalardyń júzege asýyna serpin beredi.
Osylaısha, Qazaqstan kólik dıplomatııasyn ekonomıkalyq jańǵyrtý men óńirlik ıntegrasııanyń quralyna aınaldyrýǵa umtylyp otyr. Al bolashaqta «Transaltaılyq dıalog» «Bir beldeý, bir jol» bastamasy men biryńǵaı eýrazııalyq logıstıkalyq keńistik arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn bola alady.
– Toqaevtyń ShYU Sý problemalaryn zertteý ortalyǵyn Qazaqstanda qurý týraly usynysyna kózqarasyńyz qandaı?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ShYU Sý problemalaryn zertteý ortalyǵyn Qazaqstanda qurý bastamasy – der kezinde kóterilgen ári strategııalyq turǵydan mańyzdy.
Jahandyq perspektıva shynynda da alańdatarlyq. BUU derekterine sáıkes, 2050 jylǵa qaraı álemdik sýǵa degen suranys 20–30 %-ǵa artady, al Jer halqynyń jartysynan kóbi sý tapshylyǵy jaǵdaıynda ómir súretin bolady.
Bul másele Ortalyq Azııa úshin tipti ótkir. Dúnıejúzilik bank baǵalaýynsha, ǵasyr ortasyna qaraı aımaq qajetti sý resýrstarynyń 25–30 %-yn joǵaltýy múmkin. Halqy 90 mln-ǵa jetkende bul aýyl sharýashylyǵyna, energetıkaǵa jáne áleýmettik turaqtylyqqa tikeleı qaýip tóndiredi. Ásirese Syrdarııa men Ámýdarııa basseınderi osal. Boljam boıynsha, 2050 jylǵa qaraı Syrdarııa sýy 5 %-ǵa, Ámýdarııa sýy 15 %-ǵa deıin azaıýy múmkin. Bul memleketaralyq qaıshylyqtardyń kúsheıýine ákelýi yqtımal.
Ortalyq qurý osy problemany ınstıtýsıonaldyq deńgeıge kóteredi. Ol monıtorıng, derekter almasý, birlesken boljamdar men saıası sheshimder ázirleý alańy bola alady. Bul tek daǵdarystyń aldyn alýǵa emes, sý resýrstaryn basqarýdyń uzaqmerzimdi strategııasyn úılestirýge de kómektesedi. Sondaı-aq máseleniń ShYU deńgeıinde kóterilýi oǵan halyqaralyq mán beredi, tehnologııalar men ınvestısııalardy tartýǵa múmkindik ashady.
Osylaısha, Memleket basshysynyń bastamasy Eýrazııadaǵy ujymdyq qaýipsizdik pen turaqty damý tetigin qalyptastyrýǵa jol ashady.
– Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytaıǵa sapary shamamen 5 kúnge sozyldy. Ony Qazaqstan syrtqy saıasatyndaǵy jyldyń negizgi oqıǵalarynyń biri deýge bola ma?
– Iá, bul sapardy Qazaqstan syrtqy saıasatyndaǵy jyldyń basty oqıǵalarynyń biri dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Onyń mańyzy birneshe deńgeıden aıqyn kórinedi.
Birinshiden, Qazaqstan úshin Qytaımen turaqty konsýltasııalar ótkizý – ómirlik mańyzy bar, óıtkeni QHR – elimizdiń eń iri saýda seriktesi. Búginde ekijaqty taýar aınalymy 44 mlrd dollardan asyp tústi.
Ekinshiden, Tıanszındegi ShYU sammıtimen baılanysty ólshem bar. Bul – uıym tarıhyndaǵy eń aýqymdy sammıtterdiń biri boldy, onda aldaǵy on jylǵa arnalǵan damý joldary talqylandy. 2035 jylǵa deıingi damý strategııasy bekitildi, sondaı-aq qaýipsizdikti nyǵaıtý, ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen kólik ıntegrasııasy máseleleri qaraldy. Osy aıada Qazaqstan belsendi oıynshy retinde kózge tústi. Toqaev qaýipsizdik ortalyqtaryn qurýdy qoldap, ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeý úshin AHQO janynan ShYU ofısin qurýdy usyndy jáne «Transaltaılyq dıalogty» damytý bastamasyn kóterdi. Munyń bári eldiń eýrazııalyq ıntegrasııa arhıtektýrasynda bastamashy ári biriktirýshi rólin nyǵaıtady.
Sońynda, sapar aıryqsha sımvolıkalyq mánge ıe boldy. Prezıdent Toqaev Pekındegi áskerı paradqa shaqyryldy. Bul parad antıfashıstik kúrestegi jáne Qytaı halqynyń japon basqynshylaryna qarsy Jeńisiniń 80 jyldyǵyna arnaldy. Mundaı formattaǵy parad Qytaıda alǵash ret ótti, al Qazaqstan kóshbasshysynyń qatysýy Pekınniń Astanaǵa degen erekshe senimi men qurmetin bildiredi. Qazaqstan úshin bul tek dıplomatııalyq ıshara emes, Qytaımen tarıhı yntymaqtastyqty kórsetý múmkindigi de bolyp otyr. Bul ekijaqty gýmanıtarlyq baılanysty odan ári kúsheıtedi.
