Merki maı-irimshik zaýyty 1936 jyly ashylsa, 1954 jyldary zaýyt janynan jańa sehtar salyna bastaǵan. 2005 jyly óndiris «Merki irimshik zaýyty» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi bolyp qaıta quryldy. Qazir táýligine burynǵydaı 100 tonna sút óndirmese de 12-15 tonna shamasynda ónim shyǵaryp otyr. 80 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Jumysshylar alystan kelmeıdi, barlyǵy derlik aýyl mańynan qatynaıdy. Ortasha jalaqy 130 myń teńgeniń shamasynda eken, jazda, eńbek qyzyp, óndiris qýaty ulǵaıǵanda jalaqy 170 myń teńgege deıin ósedi. Shıkizatty Merkiniń ózinen, kórshiles aýdandardan aldyrady. Tańsáriden sút tasıtyn kólikter mal ustaıtyn sharýa qojalyqtarynyń, turǵyndardyń úıin aralap, sút jınaıdy. О́kinishke qaraı, jyl ótken saıyn sút azaıyp barady. Munyń sebebin aýylda sút óńdeıtin jeke kásipkerler kóbeıip, sútke suranys artqanymen baılanystyrýǵa bolady.
Sıyr ustaıtyndardyń kóbi qoldan irimshik, qurt, qaımaq jasap satýǵa daǵdylanyp keledi. Osyndaı ózgeristerden soń zaýyt basshylyǵy súttiń bir bóligin Jýaly aýdanynan tasymaldaýǵa sheshim qabyldaǵan. Bizge zaýyttyń tynys-tirishiligi, jobalyq qýaty týraly óndiriste sút jáne sút ónimderiniń tehnologi bolyp eńbek etetin Ásel Shekshekova aıtyp, túsindirip berdi. Sút óndirisiniń tehnologııasyn jetik biletin ol, osy zaýytta 2004 jyldan beri jumys isteıdi.
– О́zim Bishkek polıtehnıkalyq ýnıversıtetinde tehnolog mamandyǵyn meńgergenmin. Eńbek jolymdy osy sehta qatardaǵy jumysshy bolyp bastadym. Keıin laborant, qyshqyl sút ónimderi bóliminde sheber, aǵa sheber atandym. 2022 jyldan óndiris meńgerýshisi bolyp jumys istep kelemin. Jumysta jaýapkershilik artty, tıisinshe jalaqy ósti. Qazir zaýytta sút tasıtyn 4 kólik bar. Olar ónimniń sapasyn buzbaý úshin tań atpaı jumysqa kirisedi. Báseke zamanynda sút tapshylyǵy qysyp jatyr. Burynǵydaı sút jınaıtyn sharýalar azaıdy. Tyǵyryqtan shyǵýdyń amalyn taýyp Jýaly aýdanynan ǵana emes, kórshi Qyrǵyzstannan da sút jetkize bastadyq. Osy qıyndyqtarǵa qaramastan, keıingi jyldary óndiris kólemin tómendetkenimiz joq. Áli kúnge aıranymyzdy Merkiden bólek, Tarazǵa, Shýǵa tasymaldaımyz. Qatty syrlarymyzdy Almaty, Qaraǵandy, Astanaǵa jóneltemiz, – deıdi zaýyttyń tehnolog mamany.
Zaýytta 10 ǵımarat, 6 seh bar eken. Sút tasıtyn kólikter shıkizatty jetkizgen sátte ony jumysshylar sýytyp, osy sehtarǵa bóledi. Sosyn óńdeıdi. Irimshik, sary maı, qurt taǵysyn-taǵy ónimderdiń árqaısysy bólek sehta óndiriledi. Sáti túsip turǵanda biz de sehtardy aralap kórdik. Sút óńdeıtin sehtaǵy qurylǵylardyń úlkendigine qaıran qaldyq. Sút tolǵan ár bóshkeni jeke-jeke jumysshy kúzetip tur. Osylaısha, jumysshylar óndiris barysyn jiti baqylap, súttiń sapasyn saqtaıdy. Sút mol kezde basshylyq irimshikti meılinshe kóp jasap qalýǵa tapsyrma beredi. Sebebi Merki irimshigine naryqta suranys jaqsy. Qaıda ótkizemiz dep bas qatyrmaıdy. 2 jekemenshik artezıan burǵysy, 2 transformatorly podstansadan bólek 500 gektar egindik alqaby zaýytqa qaraıdy. Sehtarda elimizde, Reseı jáne Batys elderinde shyǵarylǵan qural-jabdyqtyń 200 túri ornatylǵan. О́ndiristiń negizgi tutynýshylary – Astana, Almaty, Qaraǵandy, Shymkent, Shý, Taraz qalalarymen qosa, Qordaı, Qulan aýdandarynyń turǵyndary.
Alysqa uzamaı-aq qoıalyq, osydan 5-6 jyl buryn Merki aırany aýdandaǵy, Taraz qalasyndaǵy dúkenderdiń sórelerinen túspeıtin. Tutynýshylar izdep júrip, sony alýǵa tyrysatyn. Qazir Merki aıranyn dúkenderden jıi keziktirmeıtin boldyq. Munyń sebebin bizge sehtyń jumysyn tanystyrǵan Ásel Shekshekovadan suradyq.
– Zaýytta qatty jáne balqytylǵan irimshikterdi óndiremiz. Onyń ishinde «Kostromskoı», «Merkenskıı», «Gollandskıı», «Mosarella» syndy qatty irimshikter bolsa, balqytylǵandardyń ishinde «Iаntar», «Kolbasnyı» ystalǵan irimshigi bar. Buǵan qosa, Merki sary maıyn, aıran, súzbe, qaımaǵy men qurtyn jasaımyz. Iá, maılylyǵy 2,5%, 3,2% jáne 1% Merki aırany biraz jyl dúken sórelerinen túspeı keldi. Qazir de aıranymyzdy ózge óńirlerge shyǵaryp jatyrmyz. Biraq, sizder baıqaǵandaı báseke joǵarylady. Naryqqa aırannyń bizdegiden de arzan túrleri kirdi. Reseı, Qyrǵyzstannan sút ónimderi keledi. Al sapaǵa keler bolsaq, onda sózsiz bizdiń aıran aldyńǵy qatarǵa shyǵar edi. О́kinishke qaraı, dúkenderdiń suranysyna shek keltire almaımyz, – deıdi Á.Shekshekova.
2023 jyly «Damý» qorynyń qoldaýymen Merki irimshik zaýyty keńeıip, ónimdilik 15 paıyzǵa ulǵaıǵan. Zaýyt basshylyǵy elimizge tanymal óndiristi taǵy da keńeıte túsýge nıetti. Ol úshin óndirýshi sapany tómendetpeı, naryq talaptaryna saı jumys isteýge tyrysady.
