– Baqytjan Ámirbekuly, sizdiń bastamańyzben Taraz qalasynyń 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan Damý kartasy ázirlengenin bilemiz. Sonyń aıasynda oblys ortalyǵyndaǵy jumys qalaı júıelenip, qaı deńgeıde oryndalyp jatyr? Shahar ekonomıkasyn ilgeriletýde qandaı ózgerister baıqalady?
– О́zińiz aıtyp ótken Taraz qalasynyń 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan Damý kartasyna sáıkes shaharda ózekti sanalatyn biraz másele óz sheshimin taýyp jatyr. Birinshiden, kólik qozǵalysyn tıimdi uıymdastyrý, kólik joldaryndaǵy júktemeni azaıtý maqsatynda kópir qurylysyn salýdy bastap kettik. Atap aıtsaq, Abaı dańǵylyndaǵy temirjoldyń ústimen ótetin kópir men jaıaý júrginshiler ótkeli bóliginiń qurylysyn salý maqsatynda memlekettik saraptama qorytyndysy alynyp, respýblıkalyq bıýdjetke 16,9 mıllıard teńgege ótinim usynyldy. Qazirde kópir qurylysyn júrgizý úshin jol boıyndaǵy jeke turǵyn úılermen kommersııalyq nysandardy memleket muqtajyna qaıtarýǵa 1,8 mıllıard teńge, nysandardy súrý jumystaryna 285,04 mıllıon teńge qarjy qarastyrylyp, jumys qarqyndy júrgizilip jatyr. Mańyzy zor, aýqymdy jobany 2026 jyly aıaqtaýdy josparlap otyrmyz.
Ekinshi joba Abaı dańǵylynan Sypataı batyr kóshesinen Jambyl dańǵylyna deıingi aralyqty qamtıdy. Munda Taraz qalasyndaǵy temirjol, ónerkásiptik aımaq arqyly estakada salýǵa basymdyq beremiz. Búginde memlekettik saraptamanyń qorytyndysy alynyp, respýblıkalyq bıýdjetke ótinim usynyldy. Atalǵan estakada salynǵan jaǵdaıda el aýzynda «Gorbatyı most» atanyp ketken jerústi kópirindegi úlken kólik keptelisi edáýir azaıyp, qalanyń shyǵystan kireberis jolyna, 14 shaǵyn aýdanyna tikeleı qatynaýǵa múmkindik týady.
Taǵy bir iri joba – káriz sýyn tazartý kesheni. Jalpy, dál qazir káriz sýlary kórshiles Jambyl aýdanynda ornalasqan 217 gektar aýmaqtaǵy súzgi alańdaryna quıylyp jatyr. Súzgi alańdary shamadan artyq tolǵandyqtan, Asa ózeni men jerasty sýlarynyń lastaný qaýpi bar. Sondyqtan Taraz qalasynyń káriz sýlaryn tazartý kesheniniń qurylysyn salý boıynsha «Jol kartasy» ázirlendi. Soǵan sáıkes Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankinen grant bólinip, tehnıka-ekonomıkalyq negizdeme jasalyp, memlekettik saraptama qorytyndysy alyndy. Keshenniń quny 47,0 mıllıard teńge, qýattylyǵy táýligine 80 myń tekshe metr bolady dep boljanyp otyr.
Jobany qarjylandyrý «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ, onyń enshiles uıymdary arqyly memlekettik baǵaly qaǵazdardy, ulttyq damý quraldaryn shyǵarý tetikterin paıdalana otyryp júzege asyrylady dep kózdelgen.
– Taraz qalasynyń eki aýdanǵa bólinýi basqarýǵa, jalpy qalanyń ekonomıkalyq áleýetiniń artýyna qanshalyqty áser etedi?
– Tarazdyń turaqty damýyn qamtamasyz etý maqsatynda qalanyń Bas jospary qaıta qaralyp, oǵan tolyqtyrýlar engizilip, Úkimettiń 2024 jylǵy 29 qańtardaǵy qaýlysymen bekitildi. Osy Bas jospar kólik ınfraqurylymyn damytý, turǵyn úı kezeginde turǵan azamattardy jer ýchaskesimen, pátermen qamtamasyz etý, shahar aýmaǵyn abattandyrý, kógaldandyrý, sáýlettik kelbetin jańǵyrtý, týrızmdi damytý sekildi negizgi baǵyttardy qamtıdy.
Soǵan sáıkes bıyl jyldyń basynda Taraz qalasy «Áýlıeata», «Jibek joly» degen eki aýdandyq ákimshilikke bólindi. Onyń eń negizgi sebebi, qala halqynyń sany artty. Eki aýdannyń qurylýy nátıjesinde jer kólemi 19 myń gektardan 31 myń gektarǵa deıin ulǵaıyp, halyq sany 437 myńnan 482 myńǵa jetti. Shaharda eki aýdannyń qurylýy qalanyń aýmaqtyq tutastyǵyn, búkil qalany baqylaýdy, jalpyulttyq qyzmetterdi aýmaqtyq uıymdastyrý, tótenshe jaǵdaılar kezinde kúshterdi jedel uıymdastyrýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Naqtyraq aıtsaq, Baızaq aýdanynan Talas aýyly, Talas stansasy men Qyzyljuldyz eldi mekenderi qosyldy. Jambyl aýdanynan Shaıqoryq, Shaıqoryq stansasy, Tanty, Qońyrtóbe, Bektóbe, Qyzylsharyq, Sulýtór, Kemel, Túrkisib, Jalpaqtóbe, Aqbulym eldi mekenderi qalaǵa kirdi. Búginde bul turǵyn alaptary tolyǵymen qujattandyryldy. Desek te, qosylǵan aýyldardyń máselesi joq emes. Qazirde zerdeleý jumystary júrgizilip, ınfraqurylym máselelerin kezeń-kezeńimen sheshý jóninde tıisti jumys atqarylyp jatyr.
– Qalanyń aýmaǵy keńeıgen soń, halyqtyń turǵyn úıge suranysy artatyny anyq. Búginde Tarazda halyqty turǵyn úımen qamtý qalaı júrgizilip jatyr?
– Jalpy, búginde 23 myńǵa jýyq azamat kommýnaldyq-turǵyn úı qorynan páter alý kezegine tirkelgen. Bul, árıne, qoǵamdaǵy asa ózekti máselelerdiń biri. Sondyqtan qazir qalada osy máseleni sheshý maqsatynda aýqymdy qurylys qolǵa alynyp jatyr. Máselen, «Shapaǵat» shaǵyn aýdanynda 16 kópqabatty turǵyn úıdiń 12-si paıdalanýǵa qabyldandy. Qalǵan 4 úıdiń qurylysy júrip jatyr. Sondaı-aq atalǵan shaǵyn aýdannyń egjeı-tegjeı josparlaý jobasy boıynsha 351 jeke turǵyn úı qurylysy, 82 besqabatty kóppáterli turǵyn úı, jalpy bilim mektebi, balabaqsha, emhana, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy, órt sóndirý beketi, ákimshilik ǵımaraty, jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý nysandary, saıabaq, ınjenerlik, kommýnaldyq qoıma qurylystarynyń aýmaqtary, kommersııalyq qyzmet kórsetý nysandary, perzenthana, sport kesheni, mádenıet úıi, meshit qarastyrylǵan.
Sondaı-aq «Uly dala» shaǵyn aýdanynda 34 kópqabatty turǵyn úıdiń 12-si paıdalanýǵa tapsyrylyp, qalǵan 22 úı áli salynyp jatyr. «Balaýsa» shaǵyn aýdanynda 22 kópqabatty turǵyn úı boı kóterip keledi. Egjeı-tegjeı josparlaý jobasyna sáıkes munda 2 mektep, 3 balabaqsha, onkologııalyq dıspanser, kópsalaly aýrýhana, profıldi emhana, lıseı-ınternat, Saltanat saraıy, ınnovasııalyq shyǵarmashylyq ortalyǵy, deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni, ınjenerlik qurylymdar, kásipkerlik nysandar qarastyrylǵan.
Buǵan qosa shaharymyzdaǵy A.Asqarov kóshesiniń sońyndaǵy turǵyn alabyna qosymsha 66 kópqabatty úıdiń jobalyq-smetalyq qujattamalary ázirlenip, saraptama qorytyndysy alyndy. Bul jóninde respýblıkalyq bıýdjetke ótinim usynyldy.
Erekshe atap óterligi, «Qarasaı» shaǵyn aýdanynyń josparlaý jobasyn da ázirledik. Bul jerde de kópqabatty turǵyn úılermen qatar túrli áleýmettik, kommersııalyq nysan halyqqa qyzmet kórsetetin bolady.
Jeke ınvestısııalar esebinen iske asyrylyp jatqan jobalar da qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna eleýli úles qosyp otyr. Atap aıtqanda, Jambyl dańǵylynyń boıynda birneshe turǵyn úıdiń qurylysy júrgizilip jatyr. Oǵan qosa 120 bólmelik «Hilton» qonaqúıiniń qurylysy da josparlanǵan.
Tarazdyqtar tarapynan jer kezegine baılanysty ótinish jıi túsedi. Onyń ústine qalaǵa jańa eldi mekenderdiń qosylýy bul máseleni kún tártibine qaıta shyǵarǵany belgili. Osy sátti paıdalanyp, osy máselege jaýap bere ketkim kelip otyr. Búginde shaharda turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin jer ýchaskesin alýǵa arnaıy kezekte 2005–2025 jyldar aralyǵynda 130 479 azamat tirkelgen. Kezekte turǵan azamattardy jer telimimen qamtamasyz etý maqsatynda jalpy kólemi 564,6 gektar bolatyn 3 alqapty memlekettiń muqtajy úshin alyp, qajetti ınfraqurylym júrgizýge den qoıdyq. Sonyń nátıjesinde Asqarov kóshesiniń sońy 312 gektar, «Hamýkat» 126 gektar, «Qarasaı» 126,6 gektar alqaptarynda turǵyn alabyn ornalastyrý maqsatynda 16 sharýa qojalyǵynan jer ýchaskeleri memleket menshigine qaıtaryldy. Búginde jeke turǵyn úı qurylysyna jer kezeginde turǵan azamattarǵa jer ýchaskesin berý maqsatynda tıisti jumys júzege asyrylyp jatyr.
Budan bólek, turǵyn úılerdi jóndeýge de erekshe mán berip otyrmyz. Taraz qalasynyń turǵyn úı qorynda 1 438 kóppáterli úı bar. Onyń 151-i – barak tıptes úıler, 1 287-si – eki qabatty jáne odan joǵary úıler. Qala aýmaǵynda ózekti máselelerge jatatyn 1 103 úıdiń paıdalanýǵa berilgen merzimi 30 jyldan asqan. Onyń ishinde 553 úı jańǵyrtylsa, qalǵan 550 úı jóndeýdi qajet etedi. Osyǵan oraı 2024 jyly 5,1 mlrd teńgege 53 kóppáterli turǵyn úı jańa keıipke endi. Sonymen qatar qaıtarym qarajat esebinen 870,0 mln teńgege 10 kópqabatty turǵyn úı kúrdeli jóndeýden ótti. Bıyl 73 úıdi kúrdeli jóndeý úshin 7,8 mıllıard teńgege bıýdjettik ótinim berildi.
Qalanyń ortalyq kóshelerindegi turǵyn úılerdiń biryńǵaı sáýlettik kelbetin jańartý jobasy boıynsha ótken jyly Tóle bı dańǵylynyń boıyndaǵy 12 úıdiń syrt kelbeti men shatyry jóndeldi. 2025 jyly Abaı dańǵyly, Áıteke bı, Qazybek bı kóshelerindegi 16 úıdiń sáýlettik kelbeti jańartylyp, qala kórkin asha túsedi. Qazir 8 kópqabatty úıde jóndeý jumystary bastalyp, qurylys qarqyndy júrip jatyr.
– Keıingi birer jyldyń bederinde qys aılarynda elimizdiń soltústik aımaqtarynda bolǵan tótenshe jaǵdaılar jylý jelilerin jańǵyrtý jumysyn jedeldetý qajettigin kórsetken bolatyn. Bul jóninde Memleket basshysy da naqty tapsyrmalar júktedi. Prezıdenttiń osy tapsyrmasy Tarazda qalaı oryndalyp jatyr?
– Jylý jelilerin qaıta jańǵyrtý boıynsha 2024 jyly Sypataı batyr, Tóle bı, Q.Turysov kósheleriniń boıyndaǵy M-1 jylý magıstralin qaıta jańǵyrtý júrgizilip, 4602 metr jylý qubyry aýystyryldy. Búginde Tóle bı dańǵylynyń qalǵan bóligindegi 1536 metr jylý qubyry qaıta jańǵyrtyldy.
«Uly dala» shaǵyn aýdanyndaǵy magıstraldyq, oramishilik jylýmen jabdyqtaýdyń ınjenerlik jelilerin keńeıtý jumysyn júrgizdik. Budan bólek, Jambyl dańǵyly men Tóle bı dańǵylynyń qıylysynan bastap, D.Qonaev, S.Seıfýllın kósheleri boıyndaǵy M-3 jylý magıstrali qaıta jańǵyrtylyp, Tóle bı, Áıteke bı kósheleriniń belgili bir bóliginde qurylys jumystary aıaqtaldy. Qaladaǵy jylý jelilerin qaıta jańǵyrtýdan ótkizý quny 27,3 mıllıard teńgeni quraıtyn 11 joba boıynsha respýblıkalyq bıýdjetke ótinim berildi. Osy jobalar tolyǵymen iske asyrylǵan jaǵdaıda shaharymyzdaǵy jylý jelileriniń tozý deńgeıi 67,8%-dan 51%-ǵa deıin tómendeıdi.
– Memleket basshysy júktegen taǵy bir mańyzdy mindet – 2025 jyldyń sońyna deıin halyqty 100 paıyz aýyzsýmen qamtý. Qala aýmaǵyna jańa eldi mekender qosylǵanyn eskersek, bul mindetti oryndaýǵa oblys ortalyǵynyń áleýeti jete me?
– Prezıdent tapsyrmasyn júzege asyrý nazarymyzdan tys qalmaıdy. Osy maqsatta shahar aýmaǵynda 2023–2025 jyldary «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda respýblıkalyq, oblystyq bıýdjettiń qoldaýymen 10,2 mıllıard teńgege 641,7 shaqyrym sý qubyry júrgizildi. Nátıjesinde «Shóldala», «Qumshaǵal», «Kóltoǵan», «Qyzyl-Abad», «Jıdeli», «Qarasaı», «Tekturmas», «Rodnıchok», «Aqjol», «Qaınar», «Mıchýrenes», «Shalǵaı Qarasý» 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 turǵyn alaptaryndaǵy 11258 aýla men 56 myńnan astam turǵyn sapaly tirshilik nárimen qamtamasyz etildi.
Budan bólek, eki aýdannan qosylǵan Bektóbe, Qyzylsharyq, Túrkisib eldi mekenderine ortalyqtandyrylǵan aýyzsý júıesi tartylǵanymen, iske qosylmaǵan. Qazirgi kezde atalǵan sý ǵımarattaryn aýdannan qabyldap aldyq. Aqaýlary anyqtalyp, sý berýge qatysty jumys qarqyndy júrgizilip jatyr. Byltyr shahar aýmaǵynda 9,8 shaqyrymǵa sozylǵan 10 kósheniń aýyzsý qubyry jergilikti bıýdjet esebinen jańartyldy. Jańadan burǵylanatyn sý jelileriniń jobalyq-smetalyq qujattamasy ázirlenip, respýblıkalyq bıýdjetke ótinim usynyldy. Magıstraldy sý qubyrlarynyń tozyǵy jetýine baılanysty, Aıshabıbi kóshesinen Súleımenov kóshesine deıin «Tórtkól» alabynyń sý qubyryn, bas sý munarasynan magıstraldy sý qubyrlaryn jańǵyrtýǵa jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip, memlekettik saraptamaǵa joldandy.
Budan bólek, Abaı dańǵyly, Qoıgeldi, Asqarov, Kóshek batyr, Jeltoqsan, Nıetqalıev kóshelerindegi magıstraldy sý qubyrlaryn qaıta jańǵyrtý jóninde saraptama qorytyndysy alynyp, respýblıkalyq bıýdjetke ótinim jiberildi.
Taraz qalasyndaǵy «Almaty temirjolsý» mekemesinen qabyldanǵan Tynyshbaev, Pirmanov, Lokomotıv, Shaýmıan kósheleri, Pesochnyı alabyndaǵy sý qubyry jelileri men uńǵymalaryn qaıta jańǵyrtý týraly saraptama qorytyndysy alynyp, respýblıkalyq bıýdjetke ótinim joldandy. 16 shaǵyn aýdandy aýyzsýmen qamtamasyz etýdiń ekinshi kezeńi de aıaqtalyp, qabyldaý jumystary júrgizilip jatyr.
Qala aýmaǵynda 2022–2023 jyldary júzege asqan nysandardyń jobalarynda derekterdi qashyqtyqtan berý eseptegish quraldary qarastyrylǵan. Bul quraldar jobaǵa sáıkes sý qudyqtaryna ornatylǵan. Bıyl «Aqyldy qala» jobasyn aýyzsý salasynda damytý úshin sý resýrstaryn esepke alýdyń avtomattandyrylǵan júıesine qoljetimdilikti uıymdastyrý júzege asyrylady. Bul jumystarǵa 44 mıllıon teńge qarastyrylyp, memlekettik satyp alý rásimderi arqyly merdiger anyqtalyp, jumys bastaldy. Iаǵnı endi tutynýshylardyń sý eseptegishterinen derekterdi tikeleı «Jambyl sý» mekemesine joldaýdy qamtamasyz etedi.
Aýyzsý jelisi júrgizilmegen «Novodjambýles», «Dorojnık», Talas alaptarynyń da máselesi nazardan tys qalmaı, ortalyqtandyrylǵan aýyzsýmen qamtamasyz etý úshin jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip, saraptamaǵa usynyldy. «Dorojnık», Talas alaptaryn aýyzsýmen qamtamasyz etý jobalaryna saraptamanyń oń qorytyndysy alyndy. «Novodjambýles» alabyn aýyzsýmen qamtamasyz etý jobasyna saraptamanyń oń qorytyndysyn alý josparlanyp otyr. Sondaı-aq Taraz qalasyndaǵy tozyǵy jetken sý qubyrlaryn jóndeý kózdelgen. Bıyl 6 kóshede aýyzsý qubyry tartylady.
– Qala kóshelerin jaryqtandyrý qalaı júrip jatyr?
– Turǵyndar tarapynan kóp qoıylatyn saýaldyń biri – kóshe jaryǵy. Byltyr 76 kóshege túngi jaryq shamdaryn ornatý josparlanǵan edi. Ol jumys tolyǵymen aıaqtaldy. Naqtyraq toqtalsam, 2025 jyly 85 kóshege túngi jaryq shamdaryn ornatý kózdelgen bolatyn. Onyń ishinde 67 kósheniń jumysy bıyl aıaqtalsa, 18 kóshe 2026 jylǵa ótpeli.
Oblys ákimi Erbol Qarashókeevtiń tapsyrmasymen 2024 jyly qalalyq bıýdjetten 266 mıllıon teńge bólinip, 10 shaǵyn aýdanda ornalasqan kópqabatty turǵyn úılerdiń aýlasy jaryqtandyryldy. Nátıjesinde 353 kópqabatty turǵyn úı aýlasy, 79 kireberis joldar, 44 359 turǵyn túngi jaryqpen qamtamasyz etildi. Budan bólek, S.Seıfýllın kóshesiniń boıyna, Jambyl dańǵylynyń Q.Sátbaev kóshesi men Sypataı batyr kóshesi aralyǵyndaǵy jaıaý júrginshiler jolyna túngi jaryq shamdary ornalastyryldy. Bıyl qaladaǵy negizgi kóshelerde ornalasqan kópqabatty turǵyn úılerdiń aýlalaryn jaryqtandyrýǵa merdiger mekeme anyqtalyp, jumys bastaldy. Sonymen qatar Seıfýllın kóshesiniń bir jaq betine túngi jaryq shamdary ornatylyp jatyr.
Qalaǵa qosylǵan 14 eldi meken de nazardan tys qalmaı, ondaǵy 38 kósheni 2026 jyly jaryqtandyrý boıynsha jobalyq-smetalyq qujattama daıyndalyp, saraptamadan ótkizildi. Buǵan qosa 2024 jyly qala mańyndaǵy saıajaı alaptaryn elektr qýatymen turaqty qamtamasyz etý maqsatynda joǵary voltty jeliler men qosalqy stansalar qurylysy bastaldy. Quny 8,7 mld teńgeni quraıtyn joba 2026 jyly aıaqtalady.
– Jol – ekonomıkanyń kúretamyry. Taqtaıdaı tegis jol turǵyndardyń ómir sapasyna, tirshiliginiń tiktelýine tikeleı áser etetini belgili. Qalada qazir jol jóndeýge qatysty qandaı jobalar júzege asyrylyp jatyr?
– Keıingi úsh jylda oblys ortalyǵynda jol jóndeý jumysy tyń qarqyn aldy. Qalany damytýdyń úsh jyldyq josparynda atalǵan máselege basa nazar aýdarylǵan. Rasynda, shahardyń sáýleti men ajaryn aıshyqtap turatyn basty kórinisi joldyń jaıy ekeni jasyryn emes. Shahardyń sán-saltanatynan bólek, qatynastyń qolaılylyǵy men turǵyndardyń qaýipsizdigi, kólik qozǵalysynyń dittegen baǵytyna ýaqtynda jetýi de jol sapasyna baılanysty. Keıingi 3 jylda Taraz qalasynda 420 kóshege asfalt tóseldi. Bul da keıingi jyldary atqarylǵan aýqymdy jumystardyń biri.
2024 jyly 95,3 shaqyrymdy quraıtyn 127 kóshe ortasha jóndeýden ótti. «Pobeda», «Bereke», «Iýbıleınyı», «Hımık», «Jambylstroı», «Komýnalnık», «Leto», «Veteran» turǵyn alaptarynda uzyndyǵy 73,8 shaqyrymdy quraıtyn 165 kóshege shaǵal tóseldi. Sondaı-aq byltyr shaǵyn aýdandardyń ishki joldaryna jóndeý jumystary júrgizildi.
Bıyl Rysbek batyr, Asqarov kóshelerin qaıta jańǵyrtý jumystary josparlanyp otyr. Sonymen qatar 96,7 shaqyrymdy quraıtyn 113 kóshe men jaıaý júrginshi joldary ortasha jóndeýden ótti. Budan bólek, 20 saıajaıdaǵy uzyndyǵy 34,6 shaqyrymdy quraıtyn 100 kóshege shaǵal tóseldi.
Jyldar boıy sheshimin tappaǵan «Býryl A,B,V», «Baryshan» turǵyn alaptarynda da jol jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Máselen, «Býryl A,B,V» alabyndaǵy 75 kóshege asfalt jabyndysyn tóseý qarastyrylǵan. Búgin 66 kósheni asfalttaý tolyq aıaqtalsa, qalǵan 9 kóshedegi jóndeý jumystaryn jyl sońyna deıin aıaqtaý josparlanǵan.
Buǵan qosa, «Baryshan» turǵyn alabyndaǵy 24 kóshege asfalt jabyndysyn tóseý qarastyrylǵan. 10 kósheniń asfalt jol jabyndysy tolyq tóseldi. Bul jumystardy bıyl aıaqtaý josparlanǵan. Atqarylǵan jumystyń nátıjesinde qanaǵattanarlyq jaǵdaıdaǵy joldardyń úlesi 65%-dan 72,5%-ǵa deıin artatyn bolady.
– Keıingi jyldary abattandyrý jumysy qarqyn alǵany málim. Bıylǵy jospar qandaı?
– О́tken jyly aýlalardy abattandyrý, onyń ishinde balalar oıyn alańshasyn salýǵa qala bıýdjetinen 500 mln teńge bólinip, 24 aýla abattandyryldy. Bıyl da 768,7 mln teńgege 25 aýlany abattandyrý jumysy júrgizilip jatyr.
Buǵan qosa qalada buqaralyq sportty damytýǵa basa mán berilip, byltyr 225 mln teńgege 9 shaǵyn fýtbol alańy salyndy. Sondaı-aq qala ishindegi 4 fýtbol alańy kúrdeli jóndeýden ótti. Bul jumys bıyl da nazardan tys qalmaı, 505,5 mln teńgege 11 shaǵyn fýtbol alańyn salý kózdelip otyr. Sonymen qatar qala ishindegi 10 fýtbol alańy kúrdeli jóndeýden ótti. Erekshe atap óterligi, «Uly dala» shaǵyn aýdanynda sport kesheniniń qurylysy júrgizilip jatyr.
– Qala aýmaǵy keńeıgen saıyn qoǵamdyq kólikke degen suranystyń arta túsetini aıqyn. Bul másele sheshimin qalaı tabady?
– Avtobýs parkterin jańartý maqsatynda 2023 jyldan bastap jyl saıyn úlken jáne orta syıymdylyqtaǵy 70 avtobýstan alý josparlanǵan. Nátıjesinde, 2023 jyly 73 birlik jańa avtobýs jetkizilse, 2024 jyly 155 qoǵamdyq kólik paıdalanýǵa berildi. Bıyl taǵy 15 avtobýs ákeldik. Jyl sońyna deıin qosymsha 82 avtobýs jetkizý kózdelgen. «Avtobýsnyı park – 2020», «Smart City Servise», «RashLau» kompanııalarynda jańa avtobýstardyń úlesi 100%-ǵa jetti.
О́tken jyly halyq suranysyna saı 5 marshrýt ashylsa, bıyl olardyń qatary taǵy 2 jańa baǵytpen tolyqty. Qazirde qala aýmaǵynda qatynaıtyn 290 birlik avtobýs úlken syıymdylyqty, 3 jylǵa deıingi jańa qoǵamdyq kólikterge jatady. Bul qazirgi baǵyttarda kúndelikti qyzmet kórsetip júrgen avtobýstardyń 75%-yn quraıdy.
Júıeli jumystyń nátıjesinde jyljymaly quram sany 330 birlik avtobýstan 437 birlikke deıin artty. Jolaýshylar baǵyttaryna qosymsha 11 baǵyt qosylyp, qazirgi ýaqytta 43 baǵytqa jetti.
Buǵan qosa byltyr shahar aýmaǵynda 80 aıaldama ornatylsa, bıyl 75 aıaldama qoıý josparlanǵan. Osy rette atap óterligi, áleýmettik mańyzy bar qalalyq, shahar mańyndaǵy jolaýshylar qatynastary tizbesine engizilgen avtobýs baǵyttarynyń shyǵyndaryn óteýge ótken jyly jergilikti bıýdjet esebinen 5,3 mlrd teńge, 2025 jylǵa 5,2 mlrd teńge qarjy qarastyryldy.
– Qalada kógaldandyrý boıynsha ilkimdi jumystar qolǵa alynǵany málim. Tarazdy «jasyl qalaǵa» aınaldyrý baǵytyndaǵy jobalardyń nátıjesi qandaı?
– Shahardy kógaldandyrý men jasyl aımaq qurýdyń josparyna sáıkes «Jasyl beldeý» baǵdarlamasy aıasynda 2024 jyly 20 gektar jerge 20 myń tal kósheti otyrǵyzyldy. Bul jumystar bıyl da jalǵasyn taýyp, osy jyldyń kóktem aılarynda «Qyzylabad» alabyna 10 myń túp aǵash otyrǵyzyldy. Endi kúz aıynyń ortasynda atalǵan alapqa taǵy 10 myń túp aǵash egiletin bolady. Budan bólek, 2024 jylǵy kóktemgi jáne kúzgi senbilik kezeńderinde Sańyraq batyr, Táýke han kóshelerine «Jeńis», Q.Rysqulbekov, T.Rysqulov saıabaqtaryna, qalalyq mádenıet úıiniń mańaıyna, Qazaq handyǵy monýmentine, «Úshbulaq» kanalynyń jaǵalaýyna, Temirjol vokzaly, Qýǵyn-súrgin, Arbat skverlerine, Densaýlyq, Atshabar alleıalaryna jalpy sany 6 myńǵa jýyq ártúrli aǵash otyrǵyzyldy.
2025 jyly qala aýmaǵyna 5 myń ártúrli aǵash otyrǵyzý josparlansa, qazirgi tańda 4 myń túp tal egildi. Qalǵan 1 myń aǵashty kúz aılarynda egý kózdelip otyr.
Qalany abattandyrýdaǵy mańyzdy jumystyń biri – kógaldandyrý. Onyń ishinde jasyl jelekterdi sýarý máselesi bar. Buryn qaladaǵy aryq júıeleri úılerdiń arasynan, jol jıegi men baqshalardan aǵyp, shahardy kógaldandyrý ǵana emes, aýanyń ylǵaldanýyna da úlken úles qosty. О́kinishtisi sol, búginde oblys ortalyǵyn aǵyn sýmen qamtamasyz etetin aryq júıeleriniń ábden tozyǵy jetken. Tipti, sońǵy 25-30 jyldyń bederinde múlde qaraýsyz qalǵan. Buǵan turaqty túrde baqylaýdyń bolmaýy, ınjenerlik júıelerdi qalpyna keltirýge tıisti deńgeıde kóńil bólinbeýi zardabyn tıgizdi. Sonymen qatar keı kásipkerlerdiń aryqtyń ústinen qurylys nysandaryn salýy men turǵyndardyń qoqystardy beı-bereket shashyp tastaýy da aǵyn sýdyń kózin bitep, máseleni odan saıyn kúrdelendire túskeni belgili.
Igiliktiń erte-keshi joq. Joǵaryda atalǵan máseleni eskere otyryp, aryq júıelerin qalpyna keltirý jumysyna kiristik. Osy boıynsha ázirlengen jobany 2023–2025 jyldarda júzege asyrý kózdelgen. 2023–2024 jyldary osy maqsatqa qala bıýdjetinen 1,4 mlrd teńge qarajat qarastyrylyp, nátıjesinde shaǵyn aýdandarda 40,3 shaqyrymdy quraıtyn eski lotoktardy montajdaý, demontajdaý jumystary júrgizildi.
Bul jumystarǵa 2025 jyly bıýdjetten 600,0 mln teńge qarjy qarastyrylyp, 17 shaqyrymdaı aryq júıeleri qalpyna keltirilmek. Jumystar shahardaǵy Jeltoqsan, Qazybek bı, Tóle bı, Baızaq batyr, Súleımenov kósheleri, «Qarataý», «Jaılaý», «Asa», «Jansaıa» shaǵyn aýdandary men «Hımposelok» aýmaǵynda júzege asyrylady.
Halyqtyń qatysýymen abattandyrý jobasy aıasynda «Uly dala» shaǵyn aýdanyndaǵy «Túıte» kanalynyń boıy adam tanymastaı ózgerip, jańa keıipte el ıgiligine berildi. Aldaǵy ýaqytta «Úshbulaq», «Qarasý-2» kanaldary da jańǵyrtylady. «Úshbulaq» sý arnasynyń birinshi kezeńinde 1,2 shaqyrymy, «Qarasý» kanalynyń 1,275 shaqyrymy abattandyrylady. Jobada kanaldardyń jaǵalaýyn saıabaq retinde kógaldandyrý, vorkaýt, sport alańshalary, zeınetkerlerge arnalǵan demalys aýmaǵy qarastyrylǵan. Búginde eskızdik jobalary daıyn, smetalyq qujattamalary ázirlenip jatyr. Sondaı-aq «Gıdrokeshen» aýmaǵyndaǵy saıabaqty da abattandyrý josparlanǵan.
Byltyr qala aýmaǵyndaǵy 6 ırrıgasııalyq, 2 drenaj kanalyn mehanıkalyq tazalaýǵa qala bıýdjetinen 250 mln teńge bólinip, jumys júrgizildi. Bıylǵy jyly «Seńkibaı» kanalyn mehanıkalyq tazalaý jumysyna 44,1 mln teńge qarjy qarastyryldy.
– El arasynda eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgenderdiń jaıy jıi aıtylady. Qalada qazirde jumyssyzdyq deńgeıi qandaı? Keıingi jyldary bul kórsetkish ózgerdi me?
– Qala boıynsha esepti kezeńde jumyssyzdyq deńgeıi 4,9%-dy qurap, ótken jyldyń deńgeıinde caqtalyp otyr. Eń tómengi kúnkóris deńgeıi 48 956 teńgeni qurap, ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 10,1%-ǵa ósken. Osy maqsatta óńirlik jumyspen qamtý kartasy daıyndalyp, soǵan sáıkes 2025 jyly 22 243 adamdy jumysqa ornalastyrý josparlansa, esepti kezeńde jumyspen qamtylǵandardyń sany 5 522 adamdy qurap otyr.
Bıyl 404,1 mln teńgege 3 049 otbasyna áleýmettik kómek kórsetildi. Onyń ishinde 1 538 otbasyna 43,5 mln teńgege turǵyn úı kómegi, 1 511 otbasynyń 7 765 adamyna 360,6 mln teńgege ataýly áleýmettik kómek tólendi.
Áleýmettik nysandardy jańartý maqsatynda «Qarataý» shaǵyn aýdany №39 «A» mekenjaıyndaǵy «Otbasyn qoldaý ortalyǵyn» kúrdeli jóndeý, Asqarov kóshesi, №277 «B» mekenjaıynan ómirlik qıyn jaǵdaıda qalǵan azamattardy qaıta áleýmettendirýge arnalǵan ortalyqtyń jańa ǵımaratyn salý josparlanǵan. Sondaı-aq demeýshiler esebinen Tóle bı dańǵyly, №49/1 mekenjaıynda bos turǵan ǵımaratty «Belsendi uzaq ómir súrý» ortalyǵynyń ǵımaraty retinde qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr.
– Taraz dese, tarıh pen mádenıet qatar aıtylady. Mádenıet salasynda atqarylyp jatqan jumystyń nátıjesine kóńil tola ma?
– Durys aıtasyz, eki myń jyldyq tarıhy bar Taraz qalasy órkenıet kóshiniń altyn dińgegine aınalǵany málim. Sondyqtan da kóne shahardyń búgingi tynys-tirshiligi týrısterdiń udaıy qyzyǵýshylyǵyn oıatyp keledi. Bul bir jaǵynan qala ekonomıkasyna serpin bereri sózsiz.
Árıne, mádenıet pen týrızm bir-birinen bóle jarýǵa bolmaıtyn egiz uǵym. Qazirde osy eki salany damytýǵa erekshe ekpin túsirip, túrli jobalardy júzege asyryp jatyrmyz. Sonyń bir aıqyn dáleli – jýyrda «Tekturmas» kesheninde «Kóne qamal» nysanynyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. «Qumshaǵal» turǵyn alabynda 140 oryndyq mádenıet úıiniń qurylysy júrgizildi. Jaqyn kúnderi el ıgiligine berý josparymyzda bar.
Taraz qalasyna qosylǵan eldi mekenderdegi tozyǵy jetken mádenıet nysandaryn jóndeýdi de kózdep otyrmyz. Atap aıtsaq, «Bektóbe», «Shaıqoryq» alaptaryndaǵy mádenıet úılerin, «Qońyrtóbe», «Sulýtór», «Shaıqoryq» turǵyn alaptaryndaǵy kitaphana ǵımarattaryn jónge keltirý josparlanǵan.
Tek mádenıet qana emes, bilim salasynda da júıeli jumystar júzege asyrylyp jatyr. Atap aıtsaq, 2024 jyly «Kazarma» alabynda 180, «Araı» alabynda 600, «Báıterek» shaǵyn aýdanynda 1 200, «Uly dala» shaǵyn aýdanynda 1 200 oryndy bilim ordasy esigin aıqara ashty.
Sonymen qatar bıyl «Uly dala» shaǵyn aýdanynda 1 200, 2 000 oryndyq «Keleshek mektepteri» ashylsa, qyrkúıek aıynda «Shóldala» turǵyn alqabyndaǵy 600 oryndyq «Keleshek mektebi» paıdalanýǵa beriledi.
Buǵan qosa №15, №7 mektep-gımnazııalaryna 300, №27 orta mektepke 600 oryndyq japsarlas ǵımarattar salyndy. 5 mektepke kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Sondaı-aq №1, №45 gımnazııalarda, №25 orta mektepte jóndeý jumystary júrgizilip, №13, №54 orta mektepter jańǵyrtýdan ótti. Budan bólek, №7, 12, 14, 30, 39, 47, 55 mektepterde aǵymdyq jóndeý jumysy júrgizildi.
Jalpy, óńirlerdi órkendetý – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń erekshe ekpin túsirip otyrǵan mindetteriniń biri. Sondyqtan Taraz qalasyn damytý maqsatyndaǵy ilkimdi ister úzdiksiz jalǵasa beredi. Bul baǵytta atqarylǵan jumystar az emes, aldaǵy joba-josparlarymyz odan da aıqyn ári aýqymdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Tabıǵat MUSYLMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
