Jumyspen qamtýǵa júıeli kózqaras

Baıypty baǵdarlamanyń bereri mol

Jaýapty sala mamandarynyń aıtýyn­sha, is-sharanyń maqsaty – qala ákimdigi men «Eńbek mobıldiligi ortalyǵy» júzege asyryp jatqan jumyspen qamtý jóninde halyqqa aqparat taratý, sondaı-aq jumys berýshiler men jumys izdep kelgenderdi bir-birimen baılanystyrý. Jármeńkege Pavlodar oblysynyń ókilderi de arnaıy qatysyp, soltústik óńirlerge qonys aýdarýǵa arnalǵan baǵdarlamamen jan-jaqty tanystyrdy. Is-sharada kásiporyn men mekemeler ózderine qajetti mamandyqtar usynyp, bos jumys oryndaryna tikeleı joldama berdi. Jumys izdep kelgender qatarynda jastar, úlken kisiler, áleýmettik osal toptaǵy azamattar bar. Olarǵa jumyspen qamtý is-sharasyna arnal­­ǵan memlekettik baǵdarlamalar tanys­tyryldy.

«Eńbek mobıldiligi ortalyǵynyń» dırektory Baǵdat Arqabaevtyń aıtýynsha, jumyspen qamtý sharasynyń alty baǵyty bar, olar: «Qoǵamdyq jumys», «Jastar praktıkasy», «Alǵashqy jumys orny», «Áleýmettik jumys oryndary», «Kúmis jas», «Urpaqtar kelisimsharty». Ár baǵyt túrli jastaǵy azamattarǵa arnalǵan. Máselen, «Jastar praktıkasy» 35 jasqa deıingi adamdardy qamtıdy. Dıplommen 12 aıǵa jumysqa joldanady. Eńbekaqysyn memleket tóleıdi. «Kúmis jas» 50 jastan asqan, zeınetkerlik jasqa jetken azamattarǵa arnalǵan. 3 jylǵa jumyspen qamtylady. Alǵashqy jyly aılyq jalaqynyń 75%-yn memleket sýbsıdııalaıdy. Ekinshi jyly 70%-yn, úshinshi jyly 65%-yn memleket tóleıdi. Qalǵan 25-35% jalaqyny mekeme beredi. «Alǵashqy jumys orny» – buryn jumys istemegen, zeınetaqy qoryna jarna aýdarmaǵan azamattarǵa arnalǵan baǵyt. 18 aı memleket jalaqysyna jumys isteıdi. «Urpaqtar kelisimshartynda» zeınetkerlikke shyǵýǵa alty aı qal­ǵan mamanǵa 35 jasqa deıingi jas tálimgerlikke beriledi. Maman alty aıda oǵan bar tájirıbesin úıretedi. Zeınetkerlik demalysqa ketken soń ornyn jas maman basady. Alty aıda memleketten 30 aılyq-eseptik kórsetkish mólsherinde jalaqy alyp otyrady.

Baǵdat Maqsutulynyń aıtýynsha, jármeńkege 20 jumys berýshi shaqy­ryldy, 1687 turaqty jumys orny usynyldy. Olar jumyspen qamtý is-sharasynyń alty baǵytyn qamtıdy. «Eńbek mobıldiligi ortalyǵynda» búginde 20 myńnan astam adam tirkeýde tur. Onyń ishinde 4 myńnan astamy baǵdarlamanyń alty baǵytyna qatysýshylar, 5 myńnan joǵary azamat jumysynan aıyrylyp qalǵandar. Olarǵa memleket alty aılyq jala­qysynyń 45%-yn tólep otyrady. Qal­ǵany jumyssyz retinde tirkelgender.

Ortalyq basshysynyń aıtýynsha, shilde aıynan jumyssyzdardy tańdaǵan mamandyǵy boıynsha úsh aılyq oqý kýrsyna joldaý bastaldy. Shákirtaqy tólenedi. Oqý eki baǵytta júrgiziledi. Biri jumys berýshiniń bazasynda ótip, sol jerde jumysqa qalady. Ekinshisi úsh aılyq kýrsty aıaqtaǵan soń mamandyǵyna saı basqa mekemege jumysqa jiberiledi. Bıyl 710 azamatty oqý kýrsyna qabyldaý jospary qoıylǵan. Ázirge sonyń 500-den astamy kýrstarda oqyp jatyr. Jyldyń basynda Shymkentte jumyssyzdyq deńgeıi 4,8% bolǵan, ekinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha 4,7%-ǵa túsken. Jyl basynan beri 7500 azamat turaqty jumysqa ornalasty. Jyl sońyna deıin jumys­syzdyq deńgeıi kemimese, kóbeı­meýge tıis.

Bıyl jumyspen qamtýdyń belsendi sharasyna 49 myń azamatty tartý kóz­delgen. Bul jospar ázirge 63% oryndalǵan, jyl sońyna deıin 100% mejege jetýi kerek. B.Arqabaevtyń málimdeýinshe, jumyspen qamtýdyń belsendi sharasyna baǵdarlamanyń alty baǵyty, turaqty jumys ornymen qamtý, oqý kýrstary, granttyq konkýrs, jeke kásipkerlik ashý kiredi. Jeke kásipker bolyp ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar sany 15 myńnan asty. Bir jyl salyq, basqa da áleýmettik tólemder tólegen adam jeke kásipker bolyp sanalady. Jospar boıynsha olardyń sanyn 19 myńǵa kóbeıtý kózdelip otyr.

Byltyr 426 azamatqa grant berildi. Bıylǵy jospar – 370 grant. Talap bo­ıynsha úmitker bıznes-jospar ázirleıdi. Ortalyq onyń jumysyn bir jyl súıemeldeıdi. Grant alyp bolǵan soń úsh aıdan keıin satyp alǵan quraldardyń qujatyn ótkizedi. Alty, toǵyz aıdan soń kiris-shyǵys eseptiligin tapsyrady. Ortalyq grantqa kásip ashqanyn tekseredi. Mamandar grant ıesiniń mekenjaıyna baryp, bıznes-josparda kórsetilgen jobanyń iske asqanyn baqylaıdy. Eger grantqa eshqandaı is bastalmasa, qarajat sot arqyly memleketke qaıtarylady. Grant kólemi byltyr 400 AEK nemese 1 mln 470 myń teńgeni qurady. Bıylǵy grant 1 mln 570 myń teńge boldy. Grantty utyp alǵan adam jeke kásipkerlik ashady. Qarajat jeke kásipkerdiń esepshotyna túsedi. Grant alǵandar ishinde mal sharýashylyǵy salasynda, bal ara ónimderi, tigin, sút óndirý, jyldam taǵamdar ázirleýge qatysty kásip ashqandar boldy. Komıssııa bıznes-jos­pardy muqııat tekseredi.

Baǵdat Maqsutulynyń aıtýynsha, máselen tátti taǵamdar pisiretinderden ónimdi qaıda ótkizetini jóninde surap biledi, tipti dúkendermen arada kelisimsharty bar ma degen sekildi saýaldar qoıady. Talapqa sáıkes grant ıegeri keminde bir adamdy jumyspen qamtýy kerek. Granttyq konkýrstyń birinshi legi maýsym aıynda ótti. Nátıjesinde, 134 adam grant jeńip aldy. Ekinshi legine qujat qabyldaý 10-20 tamyz aralyǵynda júrgizildi. Qujat áleýmettik salaǵa jaýap­ty mınıstrliktiń portaly arqyly qabyldandy. Keıin qujattar komıs­sııanyń qaraýyna jiberildi. Úmitkerlerge 1414 nómiri arqyly sms habarlama joldanyp, konkýrstyń qaı kúni, qaı jerde ótetini habarlandy.

«Osy grant qarajatyna kásip bastap úlken kásipker bolyp ketken qanshama azamat bar. Solardyń eńbegi men jobasyn buqaralyq aqparat quraldary arqyly elge nasıhattap kelemiz», deıdi B.Arqabaev.

Pavlodarǵa jumys kúshine zárý 

Pavlodar oblystyq «Eńbek mobıl­diligi ortalyǵynyń» dırektory Merýert Esenbaeva jumys kúshi tapshy aımaq bolyp aıqyndalǵan óńirge adamdardy qonys aýdarýǵa úgitteý maqsatynda kelgenderin jetkizdi. Mamannyń aıtýynsha, bıylǵy jańalyqtyń biri – qujattar qabyldaý onlaın arqyly da iske asatyn boldy. Azamattar Migration portalyna kirip, dıplom, balalardyń týý kálikteri, jeke kýálik pen nekelesý qujattarynyń skanerlengen nusqasyn ótkizip, 15 kún ishinde kvota engenin nemese enbegen sheshimin bile alady. Bıyl Pavlodar oblysyna 3050 adamdy qonystandyrý josparda bar. Memleket tarapynan otbasyndaǵy árbir múshege 275 myń teńgeden kóship-qonýǵa ketken shyǵyn qarajaty beriledi. Ekinshi kómek – úı jaldaýǵa ketken shyǵyn bir jyl boıy memleket esebinen tólenip turady. Eger azamat úı satyp almaq bolsa, ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty tabystalady. Ol – 4,5 mln teńge ótemaqy qarajaty. Biraq sertıfıkatty 6 aı ishinde alyp úlgerý kerek. Aýyldy jerge qonys aýdarǵan otbasyna ákimdik mamandary úı tańdasýǵa kómektesedi. Baǵdarlama talabyna sáıkes kóship kelgen otbasynyń bir múshesi mamandyǵyna saı jumysqa ornalasýǵa tıis. Oblysta 5 myńǵa jýyq bos jumys orny bar. Onyń basym kópshiligi jumysshy, ıaǵnı tehnıkalyq mamandyqtar. О́ńirde kásiporyn-zaýyttar óte kóp. Solardyń bárine tehnıkalyq mamandar qajet. Muǵalim men dárigerlerge, aýyl sharýa­shy­­­­­lyǵy mamandaryna da suranys joǵary.

Merýert Seıitbekqyzynyń aıtýyn­sha, qonys aýdarýshymen áleýmettik kelisimshart jasalady. Ol boıynsha azamat oblysta kemi 5 jyl turýǵa tıis. Shartty sebepsiz oryndamasa, Úkimetten alynǵan barlyq qarajat keri qaıtarylady. Den­saýlyǵyna baılanys­ty, máselen aýa raıy, klımaty jaqpaýy múmkin, ketýge májbúr bolsa, dárigerdiń anyq­tamasymen dáleldenip, tólengen aqsha memleketke qaıtarylmaıdy.

Byltyr óńirge 3 myń adam kóship kelgen. Pavlodar oblysy ári etnostyq qazaqtardy qabyldaıtyn óńir sanalady. Aıtalyq, shetelden kóship kelgen qandastar Shymkentke qonystansa, qandas kýáligi ǵana beriledi. Eger Pavlodar óńirin tańdasa, kýálikpen birge mem­le­kettiń jeńildik qarajattaryn alady. Alaıda 5 jyl osy oblysta turýy shart. M.Esenbaevanyń aıtýynsha, aımaq­­ta halyqtyń sany kemip bara jatyr.

«Pavlodardan halyq kóship jatyr. Olardyń esebin jergilikti demografııalyq ósim jaba almaıdy. Sondyqtan óńir jumys kúshi tapshy aımaqtar qataryna endi. 2024–2025 jylǵy kórsetkish bo­ıynsha, oblysta halyq sany 3,5 myń adamǵa kemigen. Munda kásiporyndar kóp. Eger halyq sany osylaı azaıa berse, keleshekte jumys kúshi múldem bolmaı qalýy múmkin. Aımaqtan kóshý sonaý toqsanynshy jyldary bastalǵan. Ol úrdis áli jalǵasyp jatyr. Soltústik oblystarǵa qonys aýdarý baǵdarlamasy jumys kúshin ustap turýǵa az da bolsa, kómegin tıgizip otyr. Baǵdarlama 2017 jyly qabyldandy. Sonyń alǵashqy bes jylynda Shymkent sekildi aımaqtardan kóship kelgen otbasylardyń arqasynda aýyldardaǵy 4 mektepti jabylýdan saqtap qaldyq. Aýyldardy qaıta túletý­­­de kópbalaly otbasylarǵa kóbirek basym­­dyq berip otyrmyz. Jabylýdyń az-aq aldynda turǵan mektepterdi saqtap qalamyz desek, bizge bala sany kerek. Ony qamtamasyz etetin – Shymkentteı demografııasy qarqyndy aımaqtan kóship barǵan kópbalaly otbasylar», deıdi Pavlodar oblystyq «Eńbek mobıldiligi ortalyǵynyń» dırektory M.Esenbaeva.

Onyń aıtýynsha, baǵdarlamaǵa qyzy­ǵý­­­shylyq tanytyp, soltústikke kóshý­ge nıetti azamattar barshylyq. Osy kezde teriskeıge qonys tepken jurt bir qaýym elge aınalǵan.

«Baǵdarlamany túsindirý maqsatynda óńirlerge kóp shyǵamyz. Halyqpen júzdesý kezinde Pavlodar oblysyna qonys aýdarýǵa nıet bildirgen azamattardy kóp kezdestiremiz. Ras, alǵashynda ońtústiktiń jyly klımatyna úırengen adamdardyń boıynda bul jaqtyń sýyǵy qorqynysh sezimin týdyrady. Biraq qonystanyp, tabıǵatyna úırenip ketken soń kópshiligi osy jerden ketkisi kelmeı qalady. Baǵdarlama júzege asqaly beri 20 myńǵa jýyq azamat kóship kelipti. Ol degenińiz oblystyń bir aýdanyna teń halyq. Aýyldan aýylǵa kóshýdiń ózi qıyn. Al munda halyq myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap qonys aýdaryp jatyr. Sol turǵyda arnaıy baǵdarlama qabyldap, jeńildikter jasaǵan Úkimetke aıtar alǵysymyz kóp. Sodan soń jumyspen qamtý sharasyna jaýapty mamandardyń eńbegi zor. Olar nasıhat jumysynyń aıasynda kún-tún demeı, is-saparmen óńirlerdi aralap, myńdaǵan adammen kezdesý uıymdastyryp júr. Oństústikten soltústikke kóshý úshin adam materıaldyq turǵydan buryn psıhologııalyq jaǵynan daıyn bolýy kerek. Kóshi-qonnyń teris saldosyn ońǵa almastyrý úshin Pavlodar óńirine qonys aýdarýshylar sanyn keminde 10 myńnan asyrý qajet. Bir jylda aımaqqa 10-20 myń arasynda adam kóship keletin bolsa, óńirde demografııalyq ahýal jaqsy qalypqa túsedi. Baǵdarlama segiz jyl ishinde óziniń ómirsheńdigi men tıimdiligin kórsetti. Sebebi osy aralyqta kóship kelgen qanshama otbasy eshqaıda ketpeı, osynda turyp jatyr. Bes jyldan asa ýaqyt turǵandar búginde osy jerge ábden sińip ketti. Jasyratyny joq, baǵdarlama alǵash qabyldanǵanda ózimiz de onsha senińkiremedik. Shyraıly Shymkentten, shýaqty Túrkistannan kim kele qoıar dep oıladyq. Alaıda adamnyń bári birdeı emes, árkim óziniń bolashaǵyn basqasha qurǵysy keledi. Jalpy, baǵdarlama ári qaraı da jalǵasady. Osyǵan oraı aldaǵy úsh jylǵa tıisti jospar quryp qoıdyq», deıdi M.Esenbaeva.

Áleýmettik qoldaýǵa arnalǵan tyń jobalar

Shymkent qalasynyń jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý basqar­­­ma­synyń málimetine sáıkes, 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha, qalada 12 myńnan astam azamat jumysqa ornalasqan, onyń jartysyna jýyǵy – jastar. Áleýmettik salaǵa respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten 43 mlrd teńgeden astam qarajat bólingen, onyń 19 mlrd-qa jýyǵy ıgerildi. Shymkent qalasynyń 2021–2025 jyldarǵa arnalǵan damý jos­paryna sáıkes, bıyl shaharda 21 812 turaqty jáne ýaqytsha jumys oryndary qurylatyn bolady. Olardyń kópshiligi jeke menshik esebinen ashylǵan halyqqa qyzmet kórsetetin áleýmettik mekemelerde jumys isteıtin bolady. 1 tamyzdaǵy málimet boıynsha, 181,7 mln teńgege 1805 ardagerge joldama alyp berildi. Qalada zeınetkerlerge arnalǵan «Izetti zeınetker» atty emdeý-saýyqtyrý ortalyǵy bar. Onda qarııalarǵa demalýǵa, ártúrli emdik-saýyqtyrý sharalarynan ótip densaýlyqtaryn jaqsartýǵa bar múmkindik qarastyrylǵan. Jyl sa­ıyn júzdegen zeınetker osy ortalyqta emdelip, saýyǵyp qaıtady. Áleýmettik salaǵa kóńil bólýdiń nátıjesinde «Izetti zeınetker» mekemesiniń aýmaǵyn ulǵaıtý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaq­sar­tý jumystary qolǵa alyna bas­tady.

Halyqty jumyspen qamtý shara­larynyń nátıjesinde ataýly áleýmettik kómek alýshy otbasylar sany ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 40% azaıyp otyr. Qalada áleýmettik kómek kórsetetin birneshe mekeme bar. Sonyń biri – «Otbasyn qoldaý» ortalyǵy. Onda ártúrli qıyn jaǵdaılarǵa tap bolǵan otbasylarǵa psıhologııalyq, quqyqtyq, áleýmettik keńester beriledi. Ortalyq mamandary bıyl 5,5 myńnan astam otbasyna túrli psıhologııalyq, quqyqtyq kómekter usyndy. Sondaı-aq FSM Social baǵytynda densaýlyq saqtaý, bilim berý, ishki ister, probasııa mekemeleriniń jaýapty qyzmetkerleri halyqqa óz salalary boıynsha keńes berý jumystaryn júrgizdi.

Bıyl múgedektigi bar azamattarǵa qoldaý sharalaryn kórsetýge bıýdjetten 14,7 mlrd teńge bólinip, onyń 8,4 mlrd teńgesi ıgerildi. Búginde múgedektigi bar azamattar áleýmettik qyzmetter portaly arqyly qajetti quraldar men qyzmetterge tapsyrys bere alady. Iаǵnı olar ózderiniń elektrondyq qoltańbasyn (ESQ) paıdalana otyryp, qajetti zatqa nemese qyzmetke úıde otyryp-aq tapsyrys bere beredi.

Shaharda 3236 adam arnaýly áleý­mettik qyzmet túrlerimen qamtyldy. Ol psıhonevrologııalyq aýytqýy bar, tirek-qımyl apparaty fýnksııalary buzylǵan múgedektigi bar balalarǵa, 18 jastan asqan psıhonevrologııalyq aýrýy bar azamattarǵa, ózine-ózi qyzmet kórsete almaıtyn jalǵyzilikti I, II toptaǵy múgedekter men qarttarǵa arnalǵan.

Qalada 14 arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyqtary bar. 1 600-den asa maman osy mekemelerde qyzmet etedi. «№4 arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy» 70 jatyn orynmen qamtylǵan. Búginde ortalyqta 30 adam arnaýly áleýmettik kómek alady. Osylaısha, I, II toptaǵy múmkindigi shekteýli azamattar áleýmettik qoldaýǵa ıe bolyp otyr. «№5 «Aıaly alaqan» arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy» 116 orynǵa shaqtalǵan. Ortalyqta 58 bala áleýmettik qyzmetpen qamtylǵan. Sondaı-aq «Belsendi uzaq ómir ortalyǵyn» aıryqsha atap ótken jón. Ortalyqtyń maqsaty – zeınet­kerlik jasqa tolǵan, densaýlyq jaǵ­daıyna baılanysty ózine-ózi kútim kórsete almaıtyn qarttarǵa qyzmet kórsetý. О́z kezeginde 2018 jyly «Samruk-Kazyna Trust» áleýmettik jobalardy damytý qory el kóleminde 350 000-nan astam benefısıardy qamtıtyn 57 áleýmettik mańyzdy jobany iske asyrdy. Shymkent qalasy ákiminiń qoldaýymen osy «Samruk-Kazyna Trust» korporatıvti qory joǵaryda atalǵan ortalyqqa qaıyrymdylyq retinde júzdegen mıllıon teńge qarajat bóldi. Qomaqty qar­jyǵa mekemeniń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasy jaqsartyldy.

Shaharda arnaýly áleýmettik salada iske asyrylyp jatqan jobalar barshylyq. Sonyń biri – 150 oryndyq múgedektigi bar jandardy ońaltý ortalyǵy jobasy. Nysannyń qurylys-montaj jumystary 2024 jyldyń jeltoqsan aıynda bastalǵan. Merdiger mekeme – «A.R.T.-Qurylys» seriktestigi. Qurylys-montaj jumystaryna 62 jumysshy, 15 tehnıka jumyldyrylǵan. Barlyq jumys 15%-ǵa oryndaldy. Nysan qurylysy 2026 jylǵy jeltoqsanda paıdalanýǵa beriledi dep kútilip otyr. Ekinshi joba psıhonevrologııalyq aýrýlary bar, on segiz jastan asqan, múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan №1 arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy aýmaǵynda salynatyn qosym­sha 50 oryndyq ǵımarat. Ǵımarat qurylysyna byltyr 1 mlrd teńge qarjy qaralyp, ol tolyq ıgerildi. Sondaı-aq bıyl da 945 mln teńge bólinip, qurylys keste boıynsha júrgizilip jatyr.

«2025 jylǵy 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha, Shymkent qalasynda 228 otbasy nemese 482 adam qandas mártebesin aldy. Alty aıǵa qandas mártebesin uzart­qandar sany 17 otbasynan 18 adamdy qurady. Qonys aýdarǵan qandastar – TMD, shetelderden kóship kelgen etnostyq qazaqtar. Basym bóligi О́zbekstan Respýblıkasynan kelgender. О́zbekstannan – 473, Qytaıdan – 7, Reseı men Qyrǵyzstannan bir-bir adamnan kóship kelgen. Qonys aýdarǵan qandastardyń basym bóligi qurylys salasynda, saýda-sattyq, basqa da jaldamaly jumystarmen aınalysady», dedi qalalyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý basqarmasynyń basshysy Janat О́tebaeva.

ShYMKENT