Toqsan bestiń tuǵyryna shyqqan akademık Orazaq Smaǵulov 70 jyldan astam týǵan halqymyzdyń bıologııalyq-antropologııalyq tarıhyn zerttep keledi. Sonyń nátıjesinde 16 monografııa men 350 ǵylymı, tanymdyq maqala jazyp, ultymyzdyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy kemi 50 ǵasyrlyq shyǵý tegi men tarıhı qaınar kózderin negizdedi. Osy týraly Azııa, Eýropa, Amerıka antropologteriniń eleýli ǵylymı forýmdarynda baıandama jasady.
Antropologııa salasynyń kóshbasshysy 1930 jyly 1 qazanda Qostanaıdyń Meńdiqara topyraǵynda dúnıege kelip, keńestik qýǵyn-súrginniń de, ashtyq-joqtyqtyń da, fashızmge qarsy soǵystyń da qasiretin jastaı tartty. Ǵylymǵa degen yntasy júregine erte uıalady. Qıyndyqqa moıymaı, Máskeýge attanyp, antropologııa salasyn tańdap oqý – sol zamanda batyl qadam edi.
Siz ben biz «qazaq kim?», «shyǵý tegi qaıdan?» dep óz-ózimizge suraq qoısaq, onyń jaýabyn akademık O.Smaǵulov kitaptarynan tabarymyz da aqıqat.
Ǵalym Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna (ol kezdegi ataýy) 1956 jyly kúzde keldi. Qazaq KSR Ǵylym akademııasyna ınstıtýt dırektory Aqaı Núsipbekov ony tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty I.Zaharova basqaratyn etnografııa bólimine kishi ǵylymı qyzmetker etip qabyldaıdy. Bul bólimde Á.H.Marǵulan, R.Hodjaeva, V.Vostrov, E.Masanov, M.Muqanov syndy ǵalymdar men aspırant H.Arǵynbaev qyzmet isteıtin. Bir jyldan keıin bólimdi Álkeı Marǵulan basqarady. Ol kezde ınstıtýtta Iý.Iýdın, Iý.Zýev, E.I.Ageeva, M.Q.Qadyrbaev, H.Alpysbaev, K.Aqyshev, A.G.Maksımova, t.b. qyzmet etetin.
Jas zertteýshi 1974–1975 jyldary tórt aı Úndistannyń endogamıkalyq popýlıasııalaryn zertteý (antropologııalyq) ekspedısııasyna qatysyp, eleýli tájirıbe jınaıdy.
Orazaq Smaǵulov ınstıtýtta uzaq jyl eńbek etip, qazaq antropologııa ǵylymı mektebin qalyptastyrdy. Araǵa jyldar salyp antropologııalyq zertteýlerdi júıeli túrde damytqan ǵalym deńgeıine kóterildi. Ol tek antropologııa ǵylymyna ǵana emes, tarıh, etnologııa, arheologııa sııaqty salalardyń damýyna da zor yqpal etti. Antropologtiń ǵylymı eńbekteri qazaq halqynyń etnıkalyq tarıhyn tereń túsinýge múmkindik berdi. Akademık myna ǵylymı baǵyttardy eńserdi.
Birinshiden, qazaq halqynyń etnogenezi men antropologııalyq kelbetin anyqtaý baǵytyn aıqyndady. Kóp jyl antropometrııalyq zertteýler júrgizip, qazaq halqynyń morfologııalyq erekshelikterin anyqtady. Onyń eńbekterinde qazaqtardyń fızıkalyq tıpi túrkilik, mońǵoldyq jáne eýropeoıdtik elementterdiń toǵysýynan qalyptasqany dáleldendi.
Ekinshiden, tarıhı-antropologııalyq salystyrýlar baǵytyn ilgeriletti. Ǵalym kóne qańqa materıaldaryna súıene otyryp, saq, ǵun, túrki jáne ortaǵasyrlyq kezeń halyqtarynyń antropologııalyq qurylymyn zerttedi. Bul arqyly qazirgi qazaq halqynyń tarıhı bastaýyn kóne etnostarmen sabaqtastyra dáleldedi.
Úshinshiden, etnıkalyq úderisteri antropologııa arqyly júıeli zerttedi. Ǵalymnyń osy baǵytta jasaǵan ǵylymı tujyrymdary – etnologııa men tarıh ǵylymyna qosymsha derekkóz, qazaq etnogenezin pánaralyq turǵydan zertteýde izashar is.
Ǵalymnyń aıtýly eńbekteri: «Naselenıe Kazahstana ot epohı bronzy do sovremennostı» (1970), «Etnıcheskaıa geneografııa Kazahstana» (1970), «Etnıcheskaıa antropologııa Kazahstana» (1982), «Etnıcheskaıa odontologııa Kazahstana» (1989), «Etnıcheskaıa dermatoglıfıka kazahov» (2005), «Proıshojdenıe kazahskogo naroda» (2007), «Proıshojdenıe kazahskogo naroda» (2017), «Qazaqtyń aıbarly dıssıdenti» (2020), «Qazaq halqy jáne ata tegi» (2020) t.b. Bul kitaptar Qazaqstandaǵy etnoantropologııalyq zertteýlerdiń teorııalyq-metodologııalyq negizin qalady.
Orazaq Smaǵulov Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi retinde kóptegen halyqaralyq ǵylymı konferensııalarda Qazaqstan atynan baıandama jasap, otandyq antropologııanyń álemdik ǵylymǵa qosqan úlesin pash etti.
1977 jyly Orekeńniń qazirgi qazaqtardyń AV0 qan toptary, MNSs jáne rezýs-faktory týraly kóp jylǵy zertteýlerdiń nátıjeleri berilgen «Qazaqstannyń etnıkalyq genogeografııasy» atty áıgili monografııasy jaryq kórdi. Alaıda «Akademkniga» júıesinde birneshe aıdan keıin kitap satylymnan alynyp, jınalyp, Ǵylym akademııasy aýlasynda órteldi. Ǵalym kópjyldyq eńbeginiń jalynǵa oranǵanyn «Naýka» baspasynyń baspahanasyna qaraǵan ınstıtýt terezesinen qarap turdy... Aýyr jaǵdaı, biraq tarıhı shyndyq osy. Ǵalymnyń zertteýshilik aıbyny, tekke tereńdegen aldaspan qaǵıdaty keńes ıdeologterin shoshytty.
O. Smaǵulovtyń osy kitabynda qazaqtyń tarıhı rýlyq qurylymy aıtylǵandyqtan, Qazaq KSR kompartııasy ony «saıası senimsiz» dep aıyptady. Kitapta qazirgi qazaqtardyń genetıkalyq polımorfızmine sáıkes popýlıasııa qurylymy birtekti, onda eshqandaı popýlıasııa ishilik bólinisterdi anyqtaýǵa múmkindik joq degen tujyrym jasalǵan edi. Iаǵnı qazaqty qan toby boıynsha júzge, rýǵa bólýge negiz joq delindi. Bul kitap Táýelsizdik jyldary (1992 jyly) qaıta qalpyna keltirildi.
Qazaqstanda antropologııa salasy derbes ǵylymı mektep retinde Orazaq Smaǵulovtyń eńbegimen qalyptasty. Ol kóptegen ǵylymı-zertteý jobalaryn júzege asyryp, ulttyq ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa erekshe úles qosty. Ǵalymnyń jetekshiligimen daıarlanǵan dıssertasııalyq zertteýler men monografııalar otandyq ǵylymnyń qundy qoryna aınaldy.
Búginge deıin qoldanysta júrgen «kóshpeli», «nomad» termınderinen týyndaıtyn ǵylymı, saıası adasýshylyq jóninde akademık bylaı deıdi: «Bul termınniń mán-maǵynasyn olar shyn máninde uǵynbaıdy, ony qazaq órkenıetiniń «shyńy» retinde kórsetedi. Naqty aıtsaq, bul termındi Qazaqstan tarıhyna qatysty qoldaný – qazaq halqynyń obektıvti tarıhyn jasyryn túrde qorlaý».
Akademık Smaǵulovty alańdatatyn taǵy bir másele – ǵalymdar jıi qoldanatyn «glottogenez» (ıaǵnı tilderdiń shyǵý tegi týraly) termınin ejelgi qazaq tarıhy men lıngvıstıkasyna qoldanýdyń eshqandaı ǵylymı mán-maǵynasy joq ekeni. Alfavıt tarıhyna sholý jasaǵan Orekeń ejelgi shýmer, orhon-enıseı mórli jazýyn tapqan túpki túrki qazaq halqynyń da tektilik negizi ekenine kóp dálel keltiredi.
Antropolog ǵalymdy tolǵandyryp júrgen ózekti jaıt – arheologter ashqan qola dáýirinen bergi tarıhı eldi mekenderdiń ataýlaryn oqýlyqtarda qate jazylǵany. «Afanasev», «Andronov», «Okýnov», «Denısovka» syndy jasandy ataýlardyń túrkiniń altyn besigi – Altaıǵa eshbir qatysy joq ekendigi.
Orekeń ózekti oılardy tótesinen kóterip: «Elimizde antropologııalyq materıaldarǵa (Abaq-Baıtaq, t.b.) degen vandalızmge qashan shek qoıylar eken!» degen suraq qoıyp, tıisti memlekettik mekemeler men ǵalymdardan jaýap kútedi. Ásirese sońǵy jyldarda «Altyn adam» izdeý naýqanǵa aınalǵan kezdegi qazba jumystaryna kóńili tolmaıtynyn ashyq aıtty. Akademıktiń ǵylymdaǵy batyldyǵy, táýekelshildigi, qaǵıdatshyldyǵy, talapshyldyǵy ultqa adal qyzmet etýdiń ozyq úlgisi. Tarıh pen antropologııadaǵy abyz aqsaqaldy jas býynǵa tanymaldandyrý, sondaı-aq ulanǵaıyr eńbegin joǵary memlekettik marapatpen qurmet kórsetý – barshamyzdyń ortaq boryshymyz.
Akademık Orazaq Smaǵulov – qazaq antropologııasyndaǵy ańyz adam. Onyń tereń ǵylymı ustanymy men zııalylyǵy – zamandastarymyzǵa, jastarǵa ónege.
Zııabek Qabyldınov,
Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń
bas dırektory, UǴA akademıgi
