Áskerı sherý elimizdiń aıbynyn asyrdy

El mereıin ósirip, aıbynyn asyrǵan bul paradqa 4778 áskerı qyzmetshi, 227 birlik qarý-jaraq pen áskerı tehnıka, sondaı-aq, áskerı avıasııanyń 70 ushaǵy men tikushaǵy qatystyryldy. Sonymen qatar, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń tehnıkalarynan bólek, Uly Otan soǵysy kezinde keńinen qoldanylǵan qarý-jaraq túrleri de kórsetildi.

Aıta keteıik, osy áskerı sharaǵa Qarýly Kúshterimizdiń áskerı qyzmetshileri men áskerı tehnıkasy rekordtyq kólemde tartyldy.

Halqymyzdyń rýhyn kóterip, elimizdiń abyroıyn asyrǵan bul áskerı sherýge «Dańq», «Aıbyn» ordenderiniń ıegeri, Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri Qurlyq áskerleriniń bas qolbasshysy, general-leıtenant Murat Maıkeev basshylyq jasady. Parad basshysy áskerı bólimderdi sapqa turǵyzǵannan keıin Memlekettik týdy jáne Jeńistiń Qyzyl týyn alańǵa alyp shyǵýǵa ámir berildi.

Tý ustaýshylar tobyn Mem­le­kettik kúzet qyzmeti «Aıbyn» Pre­zıdenttik polki rásimdik batalon komandıriniń orynbasary, maıor Qanat Ázimbaev bastap shyqty. Ol – Keńes Odaǵynyń Batyry, general-maıor Sabyr Raqymov atyndaǵy respýblıkalyq áskerı mektep-ınternattyń túlegi. Al Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik týyn Memlekettik kúzet qyzmeti Qurmet qaraýyly rota­synyń bólimshe komandıri, ser­jant Ádilhan Asanhanuly ustady. Onyń assıstentteri Qurmet qaraýyly rotasynyń serjanttary Arynǵazy Arǵyn men Dáýken Meıirhanov boldy. Sondaı-aq, osydan 70 jyl buryn otandasymyz Raqymjan Qoshqarbaev pen onyń jaýynger dosy Grıgorıı Býlatovtyń Reıhstagqa tikken týynyń dál kóshirmesi – Jeńistiń Qyzyl týyn alańǵa Qurmet qaraýyly rotasynyń serjanty Aqjolbek Bolataev kóterip shyqty. Onyń assıstentteri retinde atalmysh rotanyń serjanttary Aıdarhan Baısalov pen Erbol Asmanovtyń esimi ataldy. Jeńistiń Qyzyl týyn jelbiretken bul jigitterge Qurmet qaraýyly rotasynyń basshysy, aǵa leıtenant Hasen Jasbolatuly jetekshilik etti.

Eske sala keteıik, Uly Otan soǵysy jyldary Jeńistiń Qyzyl týy astynda qazaqstandyq jaýyngerler Máskeý, Stalıngrad, Kýrsk túbin­degi qandy shaıqastarda erlik­tiń qaıtalanbas úlgisin kórse­te bilgen-di. 1945 jyldyń 30 sáýi­rinde qazaq batyry Raqym­jan Qoshqarbaevtyń Berlın­degi Reıhstagqa Jeńis týyn tik­keni barshamyzǵa belgili. Osynaý dańqty erligi úshin oǵan «Jaýyngerlik Qyzyl Tý» ordeni tapsyryldy. Al 1999 jyldyń 7 mamyrynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Halyq Qaharmany ataǵy berildi.

Sonymen, Memlekettik Tý men Jeńistiń Qyzyl týy saltanatty jaǵdaıda ákelingen soń alańǵa Qorǵanys mınıstri Imanǵalı Tasmaǵambetov shyqty. Oǵan general-leıtenant Murat Maıkeev Qarýly Kúshter áskerleriniń sapqa turǵyzylǵanyn baıandady.

Bul kezde alańda Qorǵanys mınıstrliginiń, Ishki ister mınıstrliginiń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń jáne Qa­zaq­stan Res­pýb­lıkasy Mem­leket­tik kúzet qyz­metiniń sherýshi toptary saqa­daı saı daıyn bolatyn. Al áskerı sal­tanatty sherýge qaty­­­satyn meha­nı­kalandyrylǵan lek qozǵalý úshin bastapqy shepke ornalas­­ty­ryl­ǵan-dy. Sonymen qatar, ae­rodromda ushaqtar men tik­ushaq­tar kókke kóterilýge ázir turdy.

Jalpy, Qarýly Kúshterdiń qýatty áleýetin kórsetý qaı kezde de halyqtyń týǵan elge, jerge degen maqtanysh sezimin oıatyp, rýhty asqaqtatyp, áskerdiń Otandy qorǵaý qabiletine degen senimdi nyǵaıtady.

Osydan 23 jyl buryn Mem­leket basshysynyń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshteri qurylǵan bolatyn. Osy aralyqta áskerimiz damý­dyń kúrdeli jolynan ótip, qazirgi tańda zaman talabyna saı qalyptasty. Joǵary kásibı, utqyr, zamanaýı qarý-jaraq­pen jáne tehnıkamen jaraqtan­dy­rylǵan armııa Táýelsiz elimizdiń aıbynyna aınaldy. Adaldyq úshin aıtyp ótýimiz kerek, osynaý irgeli istiń júıeli túrde júzege asýyna Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sińirgen eńbegi ólsheýsiz.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda kór­setil­gendeı, el Prezıdenti Qarýly Kúsh­terdiń Joǵarǵy Bas qolbas­shysy bolyp tabylady. Ár azamat Otan qorǵaýshy sanatyna qosylǵanda, Qazaqstan halqyna jáne onyń Prezıdentine adal bolýǵa ant beredi. Qazirgi tańda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń arqasynda elimiz yntymaq pen kelisimniń, turaqtylyq pen ornyqty damýdyń ordasyna aınalyp otyr.

Saǵat 11.00-de «Qazaq Eli» alańyna parad kóligimen Elbasy – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazar­baev shyqty. Áskerı sap aldyn­da Qorǵanys mınıstri Iman­ǵalı Tasmaǵambetov Memleket bas­shysy – Joǵarǵy Bas qolbas­shyǵa áskerlerdiń Uly Otan soǵy­syndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy men Otan qorǵaýshy kúnine arnalǵan paradqa daıyn ekenin baıandady. Ile Elbasy parad avtokóligimen áskerı qyzmetshiler sapyn aralap, paradtyq eseptoptarǵa amandasty.

Minbege kóterilgen Memleket basshysy – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nur­sultan Nazarbaev barsha qazaq­stan­dyqtardy jáne áskerı sherý­ge qatysýshylardy Otan qorǵaý­shy kúnimen, Uly Jeńistiń 70 jyl­dyǵymen quttyqtady.

– Qymbatty otandastar! Qur­metti sardarlar men sarbazdar! Otan qorǵaýshy kúni jáne Uly Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıy qutty bolsyn! Osydan 23 jyl buryn dál osy kúni meniń Jar­lyǵymmen Qazaqstannyń Qarý­ly Kúshteri quryldy. Búginde ol – kásibı sarbazdar men zamanaýı jaraqtardan turatyn aıbyndy Armııa. Bizdiń áskerimiz ulan-ǵaıyr dalamyzdyń árbir qadam jerin qapysyz qorǵaýǵa qabiletti. Biz – babalardyń erlik jolyn qasterlep, eldik jolyn jalǵaǵan urpaqpyz. Qanymyzǵa sińgen qasterli boryshty antyna adal erlerimiz qazir de abyroımen atqarýda. Er azamat úshin týǵan jerdiń tutastyǵyn, týǵan eldiń tynyshtyǵyn kúzetýden asqan abyroı joq. Sizderdiń qyzmet­terińiz – el táýelsizdiginiń jáne hal­qymyzdyń bolashaqqa seni­miniń kepili, – dedi Elbasy.

Budan keıin Prezıdent óz sózin Jeńistiń 70 jyldyǵy merekesine baǵyttady.

– Eki kúnnen soń Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńiske 70 jyl bolady. Adamzat tarıhyndaǵy eń alapat soǵystaǵy Uly Jeńiske bizdiń halqymyz óshpes úles qosty. Maıdanǵa attanǵan 1 mıllıon 200 myń jerlesimizdiń teń jartysy erlikpen qaza tapty. 500-den astam qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Soǵys jyldarynda búkil halqymyz tyl jumysyna jumylyp, jeńisti jaqyndatýǵa eńbek sińirdi. Qas dushpanǵa qarsy atylǵan árbir on oqtyń toǵyzy qazaq jerinde jasaldy. Ákelerimizdiń erligi men analarymyzdyń eńbegi urpaq jadynda máńgi saqtalady. Bizdiń jeńisterimizdiń tarıhy – patrıotızm men el birliginiń naǵyz úlgisi. Biz Uly Jeńisti máńgi ulyqtap ótemiz, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdenti bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jańa urpaq úshin dańǵyl jol ashatynyn jetkizdi. Atalmysh reforma Qazaqstannyń órkendeýine, álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylýyna óz úlesin qosady. Al bizdiń buǵan deıingi jetistikterimizdiń barlyǵy jańa asýlardy baǵyndyrýǵa yntalandyrady. Osy oraıda Nursultan Nazarbaev:

– Bıyl 20 jyldyǵyn atap ótip jatqan Konstıtýsııanyń birinshi baby: «Biz, Qazaqstan halqy» dep bastalady. Bul – kópultty halyq birliginiń myzǵymas formýlasy. Biz eń basty qundylyqtarymyzdy – táýelsizdikti, tatýlyq pen turaq­ty­lyqty ǵasyrdan ǵasyrlarǵa saqtaýǵa tıispiz. Barlyq memleket­tik ınstıtýttardyń jáne árbir qa­zaqstandyqtyń paryzy – osy qun­dylyqtardy qorǵaý. Otan qorǵaý­shylardyń aldyńǵy qatarynda bizdiń aıbarly Qarýly Kúshterimiz tur, – dedi.

Sondaı-aq, Memleket basshysy Joǵarǵy Bas qolbasshy retinde eli­mizdiń áskerı qyzmetshilerine sóz arnady.

– Joǵarǵy Bas qolbasshy re­tin­de men elimizdiń árbir áskerı qyzmetkerine úndeý jasaımyn. Sizderge bıik mindet – Qazaqstan egemendigi men azamattardyń tynysh­tyǵyn qorǵaý júktelgen. Osy qa­sıetti paryzdy adal oryn­dańyzdar. Búgin bizdiń aıbyndy jaýyngerlerimiz osy alańnan saltanatty sherý tartyp ótedi. Bul – Uly Jeńiske jáne Otan qorǵaýshy kúnine kórsetilgen qurmet, – dedi.

Elbasy óz sózin: «Qymbatty qazaqstandyqtar! Elimizdiń she­bi bútin, shekarasy berik bolyp, Otanymyz tynyshtyqqa bóle­ne bersin! Máńgilik Elimizde myz­ǵymas beıbitshilik bolsyn! Baı­raǵymyz bıikte jelbirep, abyroıymyz asqaq bolsyn! Aıbyndy Armııamyz jasasyn! Qazaqstan jasasyn!», – dep túıindedi.

Prezıdent sózinen keıin Án­uran shyrqalyp, odan keıin parad basshysy, general-leıtenant Murat Maıkeev saltanatty sherýdi bastaýǵa buıryq berdi. Pa­radtaǵy jaıaý tizbekter sherýin Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq Qaharmany, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetov atyndaǵy «Jas ulan» respýblıkalyq mekte­biniń barabanshylar rotasy bas­tady. 1999 jylǵy 4 qarashada mekteptiń ashylý rásimi osy arnaıy oqý ornyn qurý ıdeıasyn usynǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken bolatyn. Osy jyly mektepke ómir joly ónegege toly armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetovtiń esimi berilgen-di. Qazirgi tańda bul oqý ornynyń túlekteri ózderiniń sanaly ǵumyrlaryn Otanǵa qyzmet etýge arnap júr. Qurylǵaly 16 jyl ótken, jetkinshekterdiń boıyna tártip pen Otanǵa adal qyzmet etýdiń ıgi dástúrin sińirip kele jatqan bul «Jas ulan» mektebinde dáris alyp júrgender – elimizdiń barlyq óńirlerinen kelgen úlgili, ozat oqýshylar.

«Jas ulan» mektebi ókilderiniń sońynan Uly Otan soǵysy ýaqy­tyndaǵy áskerı forma úlgisin kıgen paradtyq úsh top ilesti. Birinshi top Uly Otan soǵysy kezinde quramynda bizdiń jerlesterimiz soǵysqan 72-shi gvardııalyq at­qyshtar dıvızııasynyń jaýyn­ger­lik týy­nyń kóshirmesin ustap ótti. Jıylǵan jurtshylyq Uly Otan soǵysyndaǵy ańyz qarý atalǵan «Maksım» pýlemetterin óz kóz­derimen kórdi.

Odan keıin Qarýly Kúshterdiń qazirgi zamanǵy paradtyq eseptoby kórindi. Olardyń izin ala Qorǵanys mınıstrliginiń eseptoby boı kórsetti. Qurlyq áskerleri – armııamyzdyń negizgi ekpindi kúshi. Qarýly Kúshterdiń bul túri sany jaǵynan eń úlken jáne jaýyngerlik mindetterdiń keń aýqymyn atqaratyn mańyzdy bóligi sanalady. Qurlyq áskerleriniń quramyna motoatqyshtar, tank, artıllerııalyq bólimder, teńiz jaıaý áskerleri, desantty-shabýyldaýshy jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý brıgadalary kiredi. Ile Áýe qorǵanysy kúshteriniń paradtyq esebi sap túzedi. Olardyń negizgi maqsaty – Otanymyzǵa kókten tóngen qaýiptiń aldyn alý, áskerı nysandarymyzdy áýe shabýylynan qorǵaý, basqa da qarýly kúshterge áýeden qoldaý kórsetý. Qazirgi ýa­qytta Áýe qorǵanysy kúshteri zama­naýı qarý-jaraqtarmen jáne kási­bı mamandarmen qamtamasyz etil­gen. Sonyń arqasynda olar óz­deriniń múmkindikterin dáleldep keledi.

Saltanatty sherýdi Áskerı-teńiz kúshteriniń paradtyq eseptoby jalǵastyrdy. Olar elimizdiń teńiz shebindegi qaýipsizdigin qam­tamasyz etedi. Dáliregi, Áskerı-teńiz kúshteriniń jeke quramy óz mindetterin tabysty oryndap, elimizdiń teńiz shebin senimdi kúzetýde. Az ǵana ýaqyttyń ishin­de mamandar daıyndaý júıesi qalyptasqanyn, elimizdiń áskerı-ónerkásip kesheni áskerı kemeler qurylysyn jolǵa qoıǵanyn erekshe atap ótýimiz kerek. Sondaı-aq, byltyr Oral qalasynda otandyq «Saryarqa» zymyrandyq-artıl­lerııalyq kemesiniń sýǵa túsiril­genin de eske sala keteıik.

Bulardan soń alań ortalyǵyna Aeroutqyr áskerlerdiń sherý toby shyqty. Desantshylar úne­mi jaýyngerlik ázirlikte turady. Aeroutqyr áskerleri Qarý­ly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbas­shy­nyń rezervi bolyp tabylady. Desantshy-áskerler eń qıyn tapsyrmalardy oryndaı alady.

Budan keıin jurtshylyqtyń nazary Teńiz jaıaý áskerleri gvar­dııalyq brıgadasynyń rotasyna aýdy. Bul brıgadaǵa elimiz úshin asa mańyzdy Kaspıı mańy óńiriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindeti júktelgen. Teńiz jaıaý ásker­leriniń urany – «Biz qaıda bolsaq, jeńis sonda!». Bular árkez óz­deriniń joǵary deńgeıdegi daı­yn­dy­ǵymen tanylyp, oqý-jatty­ǵý­larda jaqsy nátıjeler kórsetip júr.

Saltanatty sharany odan ary «Qazbrıg» bitimgerlik brıgadasy jalǵastyrdy. Brıgada BUU standarttaryna saı qurylǵan. Bitimgerlik bólim kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshilerden jasaqtalǵan. Olar – óz isiniń naǵyz sheberleri. Bulardyń izin basyp alańnan erekshe jaýyngerlik kıim kıgen Arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdiń sarbazdary ótti. Aıaqtaryn nyq basqan jaýyngerlerdiń boılarynan kúsh-jigerdiń nyshany anyq baıqalady. Áskerı tájirıbeler kórsetip bergendeı, qazirgi zamanǵy qarýly qaqtyǵystarda quramy jaǵynan shaǵyn, alaıda utqyr bólimsheler mańyzdy ról atqarady. Sondyqtan da bul bólimshelerdiń quramy shaǵyn bolǵanymen, áleýeti kúshti.

Kópshilik sherýdiń eń kórikti qatysýshylary dep tanyǵan áskerı qyz-kelinshekterden quralǵan sherý toby da saltanatty sharanyń mańyzyn arttyra tústi. Álııa men Mánshúkteı qazaqtyń batyr qyzdarynyń izin basyp kele jatqan olar búgingi tańda áskerı qyzmetterin abyroımen atqaryp júr. Áskerı qyzmetshi áıelder ózderine tıisti mamandyqtaryn jetik meńgergen. Olardyń arasynda mergender, baılanysshylar, dárigerler, psıhologtar bar.

Sonymen qatar, alańnan Nur­sultan Nazarbaev atyndaǵy Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti ofıserleriniń paradtyq sapy júrip ótti. Búginge deıin atalǵan ýnıversıtette myńǵa jýyq ofıser bilim alǵan. Olar Otan qorǵaý salasyndaǵy qurylymdarda laıyq­ty qyzmet etýde. Paradty odan ári jigerli qadammen Qur­lyq áskerleri áskerı ınstı­tý­ty kýrsanttarynyń rotasy jalǵas­tyrdy. Bul áskerı oqý ornynyń paradtyq eseptoby jaqynda Máskeýdiń Qyzyl alańynda Uly Jeńis qurmetine arnalǵan paradqa qatysatynyn maqtanyshpen aıtyp óteıik.

Jalpy, Qurlyq áskerleri áske­rı ınstıtýty 40 jyldan astam ýaqyt tank áskerleri men moto­at­qyshtar úshin mamandar daıyndap keledi. Al Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Qarýly Kúshteri qu­rylǵan sátten beri áskerı desant­tyq-batyl áreket etý, taý-mer­genderi, barlaý bólimsheleri úshin ofıserler daıarlaýda. Instı­týttyń irgesi qalanǵannan beri munda 16 myńnan astam ofıser daıyndalǵan, olardyń 50-den astamy general shenin alǵan. Atalǵan áskerı oqý ornynyń túlekteri Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń negizgi ofıserlik quramy bolyp tabylady.

Kelesi kezekte Radıoelek­tro­nıka jáne baılanys áskerı-ın­jenerlik ınstıtýtynyń kýrsanttary paradtyń sánin keltirdi. Bul – Ortalyq Azııa óńirindegi avtomattandyrylǵan basqarý júıesi men baılanys salasynda maman­dar daıarlaıtyn jalǵyz oqý orny. Instıtýt joǵary zııatkerlik jáne joǵary tehnologııalyq júıelerdi basqarýǵa qabiletti kási­bı bilikti ofıser-ınjenerler daıyn­daýda úlken jetistikterge jetip júr.

Sondaı-aq, Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe-qorǵanysy kúshteri áskerı ınstıtýtynyń úzdik kýrsanttary da áskerı sherýde jurtshylyq nazaryn ózderine aýdardy. Aıta keteıik, 1998 jyldan beri ınstıtýtty 1800-den astam ofıser bitirip shyqqan. Olar búginde Qarýly Kúshterde, basqa da áskerı qurylymdardyń avıasııalyq bólimderinde ózderi­niń jaýyngerlik boryshtaryn laıyqty atqarýda.

Minber aldynan Ulttyq ulan Petropavl áskerı ınstıtýtynyń kýrsanttary da symdaı tartylyp, sap túzep ótti. Atalǵan oqý orny 1997 jyly qurylǵan-dy. Búginde halyqaralyq deńgeıdegi eń úzdik áskerı oqý oryndarynyń biri retinde tanylýda.

Paradty Qorǵanys mınıstrligi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kadet korpýsynyń saltanatty sherýi jalǵastyrdy. Kadet korpýsynyń negizgi mindeti – kásipqoı serjanttar daıarlaý. Al bulardyń izin ala Qazaqstan Qarýly Kúshteri Áskerı polısııasynyń paradtyq eseptoby sap túzep, minber aldynan ótti. Olardyń sapynda erekshe jaǵdaılarda qoldanylatyn shuǵyl áreket etý bólimderiniń áskerı qyzmetkerleri qyzmet etedi. Saltanatty sherýge Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmetiniń paradtyq eseptoby da shyqty. Shekara qyzmeti Qarýly Kúshterimizben birge shekaradaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etip, elimizdiń tynyshtyǵyn kirpik qaqpaı kúzetýde. Jalpy, biz Shekara qyzmeti jóninde áńgime qozǵar bolsaq, osy salanyń 83 jyldyq tarıhy bar akademııasyna toqtalmaı óte almaımyz. О́ıtkeni, 10 myńnan astam ofıserdi daıyndap shyǵarǵan, olardyń ishinde 44 túlegi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan akademııanyń róli elimiz úshin aıryqsha.

Kelesi kezekte Qazaqstan Ult­tyq ulany shuǵyl maqsattaǵy al­ǵashqy jeke bóliminiń paradtyq eseptoby da ózge áriptesteri sekildi óz saltanatymen sherý tartyp ótti. Osy arada biz Jeńistiń 70 jyldyǵyn toılaý kezinde olardyń «Biz – Jeńis muragerlerimiz» atty aksııa uıymdastyrǵanyn eskere keteıik. Sol sııaqty, minber aldynan ótýge Ishki ister mınıstrligi Tótenshe jaǵdaılar komıtetine qarasty Kókshetaý tehnıkalyq ınstıtýtynyń kýrsanttaryna da kezek keldi. Onda túrli sıpattaǵy qysyltaıań jaǵdaılarda aýqymdy mindetterdi sheshe alatyn bilikti ofıserler daıarlanady. Jaıaý áskerı sherýdi Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik kúzet qyzmetiniń rota kolonnasy aıaqtady. Olar Prezıdentke tikeleı baǵynady jáne Elbasy aldynda esep beredi, sondaı-aq, Otanymyzdyń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin kúshke jatady.

Jaıaý áskerler sherýi aıaqtal­ǵannan keıin soǵys jyldaryndaǵy jáne Qazaqstannyń eń sońǵy jańa úlgidegi áskerı tehnıkalary alańǵa shyqty. Paradta birinshi bolyp T-34 tanki júrip otyrdy. Bul soǵys jyldarynda aty ańyzǵa aınalǵan eń kúshti tankterdiń biri bolǵan. Ol soǵys kúrmeýiniń sheshilýine eleýli úles qosqan. Ol basqa tankterdi, quryshty avtokólikterdi jáne DOT (uzaq ýaqyt atý núktesi), DZOT (aǵash-topyraqpen bekitilgen atý núktesi) tıptes, basqa da quryshpen qap­talǵan nysandardy jáne jaýdyń kúshin joıýǵa arnalǵan.

Onyń tehnıkalyq sıpattamalaryna keler bolsaq, tanktiń ekıpaj quramy 5 adamnan turady, salmaǵy 26,3 t., 76,2-mm L-11 zeńbiregi, 2 ne 37,62-mm DT pýlemetteri bar. Eń joǵary jyldamdyǵy 53 km/sa­ǵatqa jetedi. Bul sanattaǵy tank­tiń elimizde 5 birligi bar. Áske­rı sherýde ZıL-157, ZIS-2 zeńbi­rekteri, M-30 gaýbısalary, álemge «Katıýsha» atymen tanyl­ǵan BM-13 atys júıesi el nazaryna usynyldy.

Bul qarýlar men kólikterge de az-kem toqtala ketsek, artyqtyq etpes. ZıL-157 – qarýlardy jetekke alýǵa, túrli júkter men jeke quramdy tasymaldaýǵa arnalǵan. Ol 3750 kg. júkti tası alady. Al tolyq salmaǵy – 10185 kg., saǵa­ty­na 60 km. jyldamdyqpen júre ala­dy. Janarmaı shyǵyny – 35,0 l.

Sonymen qatar, áskerı paradta jurt nazaryna usynylǵan ZIS-2 tank buzar zeńbiregi de Uly Otan soǵysy kezeńinde keńestik qarýlardyń biri boldy. Bul 1940 jyly ázirlengen, sol ýaqyttaǵy álemdegi eń kúshti tank buzar zeń­birek atanǵan. Onyń salmaǵy 1050 kg., týra atý qashyqtyǵy 1120 m., atý shapshańdyǵy 25 atys/mın. Bar­lyǵy 13 710 birlik jasalyp shy­ǵarylǵan. Keıbir memleketter áskerlerinde ZIS-2 áli kúnge deıin qoldanylady. Qazaqstanda tuǵyr nemese murajaı eksponattary retindegi bul qarý túriniń 31 birligi saqtalǵan.

Taǵy bir kóne áskerı tehnı­ka­nyń biri – M-30 zeńbiregi. Ol – 1938 jylǵy úlgidegi 122-mm M-30 gaýbısasy. Bul qarý 1939 jyldan 1955 jylǵa deıin shyǵa­rylǵan, álemniń kóptegen elderi áskerlerinde bolǵan, tipti áli de bar, HH ǵasyrdyń ortasy men sońynda bolǵan barlyq derlik soǵystarda jáne qarýly qaqtyǵystarda keńinen qoldanylǵan. Negizinen, artıllerııa bólimderin M-30 gaýbısasymen qarýlandyrý Uly Otan soǵysynda nasıstik Germanııany kúıretýde úlken ról atqarǵan. Onyń barlyǵy 19 266 birligi jasalyp shyǵarylypty.

Sondaı-aq, Uly Otan soǵy­sy kezeńindegi reaktıvti artıl­le­rııa­nyń keńestik BM-13 jaýyn­ger­lik mashınasy atanǵan BM-13 – «Katıýsha» da eń keń taralǵan jáne ataqty jaýyngerlik mashı­na. Bul tehnıkanyń oq baǵyttaý­shylarynyń sany – 16, snarıadsyz joryqtyq kúıdegi salmaǵy 7200 kg., oqtaý ýaqyty – 5-8 mın, al atý qashyqtyǵy – 8470 metr.

Joǵaryda atalǵan eski áskerı tehnıkalar sherýi alańnan ótkennen keıin Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy men Otan qorǵaýshy kúnine arnalǵan áskerı paradty Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń qarý-jaraq jáne áskerı tehnıkasynan quralǵan mehanı­ka­landyrylǵan lekter jalǵastyrdy.

Búginde Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń áskerı ázirligi jáne tehnıkalyq jaraqtanýy jaǵynan álemniń aldyńǵy qatarly armııalarymen ıyq teńestire alatyn dárejede.

Paradqa qatysqan qazirgi tehnıkalarǵa toqtalsaq, zamanaýı tehnıkalar sherýin T-72B tanki bastady. Bul tankter bóliminiń eń negizgi qarýy sanalady. Ol eń úzdik álemdik standarttarǵa saı keledi. T-72B – birneshe qabatta brondalǵan jáne snarıadqa qarsy jabdyqtalǵan. Iаǵnı, urysta júrip qorǵanýǵa yńǵaıly etip jasalǵan.

Budan ózge, alańda tankterdi qoldaý jaýyngerlik mashınalary, sońǵy jyldary qazaqstandyq armııanyń sapyna qosylǵan mashınalar, «Solnsepek» jaıaý ásker jaýyngerlik mashınalary, BMP-2, BTR-82 bronetransporterleri, D-30, «MSTA-B» gaýbısalary, «KamAZ», avtokólikteri, «Shtýrm-S» kesheni, «Tıgr» bron­dy kólikteri, «Strela-10» zenıt­ti-zymyran kesheniniń batareıasy, «Smerch» reaktıvti júıesi, «Kob­ra» jaýyngerlik barlaý kólikteri, Aeroutqyr bólimderine arnalǵan «Hammer» kólikteri, S-200, S-300 kóparnaly zenıttik-zymyrandyq keshenderi jáne basqa da zamanaýı áskerı tehnıkalar júrip ótti.

Bulardyń ishindegi birqataryna qysqasha sıpattama bere keteıik. Máselen, «Solnsepek» bir dúrkin oq atqanda 40 myń sharshy metr aýmaqty qıratyp ketedi. Al «Strela-10» zenıtti-zymyran ke­sheni 5 shaqyrym qashyqtyqtaǵy já­ne 3 shaqyrym bıiktiktegi nysanany atyp túsire alady. Sol sııaqty, BTR-82 bronetransporterinde 30 mıllımetrlik kalıbrdegi tez atatyn avtomatty zeńbirek, turaqtandyrǵysh jáne nysandy kombınasııalyq turǵyda dáldeıtin 7,62 mm. kalıbrli qosaýyzdy pýlemet ornalastyrylǵan. Ol sýdaǵy kedergini ońaı eńsere alady. Al «Kobra» barlaý avtomashınasynyń qazirgi zamandaǵy qaqtyǵys pen soǵysta ózine júktelgen tapsyrmany dálme-dál jáne kez kelgen jaǵdaıda tolyq oryndaýǵa múm­kindigi bar.

Sol sekildi, «Hammer» kólik­teri jol tańdamaıtynymen erek­shelenedi jáne jaýyn-shashyndy, borandy kúnderde júrýde qıyndyq týǵyzbaıdy. Sondaı-aq, ol tankke qarsy basqarylatyn zymyran keshenimen jabdyqtalǵan. Buǵan qosa, qýatty dızeldik qoz­ǵaltqysh ornatylǵan ol, 5 tonna­lyq salmaǵyna qaramastan, saǵa­tyna 110 shaqyrym jyl­dam­dyqpen júre alady. Al «Smerch» reaktıvti júıesiniń bir oǵy 280 gektar aýmaqty tas-talqan etedi. Onyń bir zymyranynyń salmaǵy 800 kılo tartady. Saǵatyna 90 shaqyrym jol júredi.

Artıllerııalyq brıgadanyń qarýy bolyp tabylatyn «MSTA-B» gaýbısalary 25 shaqyrymǵa deıingi qashyqtyqta ornalasqan nysandy joıýǵa arnalǵan. Kalıbri 152 mm, «MSTA-B» gaýbısalary artıllerııalyq brıgadanyń qarý-jaraǵy bolyp tabylady. 7 adamnan turatyn zeńbirek eseptoby 3 mınýtta qarýdy urystyq ázirlikke keltirýge jáne qarsylasty joıý­ǵa kirisýge qabiletti. Atý jyldam­dyǵy – mınýtyna 8 snarıad. Zeń­birektiń salmaǵy – 7 tonna.

Al S-300-diń áýedegi nysana­lardy 300 km. qashyqtyqtan joıý­ǵa múmkindigi bar, bir keshen bir mezgilde 6 nysanany alyp júredi jáne 12 basqarmaly-zenıttik zymyrandardy baǵyttaı alady. Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń dál osy eń jetildirilgen quraldary Astana qalasy áýe keńistiginiń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi.

«Shtýrm-S» kesheni kópny­sa­naly jeńil saýytty tartqysh negizinde 5 km. qashyqtyqqa deıin qalyńdyǵy 56 sm. bolatyn saýytty tesip ótip, qarsylastyń saý­yt­ty tehnıkasyn talqandaıdy. «Shtýrm-S» artıllerııalyq brıga­da­lardyń tankke qarsy dıvı­zıondarynyń qarý-jaraǵy bolyp tabylady.

«Tochka-Ý» taktıkalyq-zymy­ran­dyq kesheni de búginginiń óte qýat­ty qarýy. Ol 120 km. qashyq­tyqtaǵy qarsylastyń mańyzdy nysandaryn qırata alady. Bir jiberý qurylǵysynyń jalpy salmaǵy 18 tonnany quraıdy. Qýatty agregattary men qarý-jaraq kesheni jańǵyrtylǵan BMP-2-niń kez kelgen jaǵdaıda, sonyń ishinde shóldi jáne taýly jerlerde, sondaı-aq, qarsylastyń úzdik­siz atys júrgizýine qarsy paı­­dalaný úshin taktıkalyq-teh­nı­kalyq múmkindikteri mol. Atalǵan mashına 30 mm. avto­mat­ty zeńbirekpen, tankke qar­sy bas­qa­rylatyn zymyrandar­men jáne oqsha­sharmen jaraqtan­dy­ryl­ǵan. Jaıaý áskerdiń jaýyn­gerlik mashı­nasy óz qarý-jaraǵy­men jer ús­tindegi, sonymen qatar, áýe nysa­na­laryn joıa alady. BMP-2 sý bógetterinen júzip ótýge de qa­biletti. Urys dalasynda jaıaý ás­kerdiń jaýyngerlik mashına­lary – motoatqyshtar jáne desant­tyq bólimshelerdiń senimdi qorǵany.

Áskerı sherýde «Tıgr», «Fe­deral», «Ýral-4320», «Lend Rover», Sandcat syndy zamanaýı avto­mashınalar da júrip ótti. Bular­dyń arasyndaǵy «Lend Rover» arnaıy tapsyrylǵan mindet­terdi oryndaý úshin radıo­ar­nalar arqyly beriletin túrli aqparattardy shıfrlaýdy qamta­masyz etedi. Al Sandcat – tapsyrma oryndaý barysynda saǵatyna 160 shaqyrym jyldamdyqpen júre alatyn júrdek brondy mashına.

Áskerı sherýde radıo baılanys stansalary – R-417, R-414 jáne ámbebap jedel baılanys kesheni de jurt nazaryn ózine aýdara bildi.

Mehanıkalandyrylǵan lek qozǵalysyn «Da Vınchı» jáne «Skaılark» ushqyshsyz ushatyn apparattary jalǵastyrdy. Salmaǵy 10 kılodan aspaıtyn ushqyshsyz ushý apparattary, 40 km-ge deıin jerden operatordyń basqarýymen, 10 sharshy km.-den artyq aýmaqqa baqylaý júrgize alady. Bul keshender áýe barlaýyn júrgizýde taptyrmaıdy. Zamanaýı qýatty elektrondy apparatýra jerdegi jekelegen adamdardy kórip, operatorǵa beıneni naqty ýaqyt rejiminde bere alady. Olar aerodromdar jáne janarmaı quıý pýnktteri sııaqty qosymsha ınfraqurylymdardy qajet etpeıdi, sondaı-aq, jerdegi radarlarǵa kórinbeıdi.

Sherý kók júzine Áýe qorǵanysy kúshteriniń tikushaqtary men ushaqtary kóterilgende basqasha sıpatqa aýysty, dáliregi – parad qyza tústi. Jurtshylyq kók júzine kóz jiberdi.

Áskerı-kóliktik jáne armııa avıasııasynyń Sý-25, Sý-27, Sý-30, MıG-29, MıG-31, MıG-27, An-26, An-72, Tý-134, Tý-154, S-295 ushaqtary, sondaı-aq, Mı-8, Mı-17, Mı-171, Mı-26, K-32 jáne ES-145 (Eýrokopter) tikushaqtary kók júzine samǵaýy paradtyń saltanatyn asyrdy. Bul arada erekshe atap óterligi, paradqa Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń tarıhynda alǵash ret el Áskerı-áýe kúshteriniń sapyn tolyqtyrǵan 4++ býynyna jatatyn jańa joǵary manevrli Sý-30MS joıǵysh ushaǵy qatysty. Áskerı ushqyshtar erekshe qıyn áýe qımyldaryn jekeleı jáne toppen birge kórsetti.

Kóktegi sherýge Qazaqstan Áýe qorǵanys kúshteriniń bas qol­basshysy, general-maıor Nurlan Ormanbetov basshylyq jasady.

Paradtyń áýedegi bóligin Qa­zaqstan Áýe qorǵanys kúsh­teriniń Mı-17 áskerı avıasııa tikushaqtary bastady. Avıasııalyq ushýlardy Qazaqstan Áskerı-áýe kúsh­teriniń qolbasshysy, general-maıor Dáýren Qosanov basqardy. Al Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik týyn alyp ushý qur­meti avıasııalyq baza koman­dıri, ushqysh-mergen, polkovnık Nurlan Baıdýllaevqa buıyrdy. Sol sııaqty, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń týyn zveno komandıri, 1-synypty ushqysh, maıor Aıbek Erjanov kókte jelbiretti.

Alań ústinde zýlaǵan armııalyq avıasııanyń kóp maqsatty Mı-8 tikushaqtary da sherýdi sátimen jalǵady. Bul topqa eskadrılıa komandıri, 1-synypty ushqysh, podpolkovnık Nurbol Sálimbaev basshylyq jasady. Negizinde armııalyq avıasııa ushqyshtary barlyq oqý-jattyǵýlarǵa únemi qatysyp, jaýyngerlik mindetterdi atqarýǵa, sonyń ishinde Qurlyq áskerleriniń bólimshelerimen birlesip te is-qımyl jasaýǵa ázir ekendikterin kórsetip júr.

О́z kezeginde aspanda jóńkigen otandyq zamanaýı ES-145 (Eýro­kopter) tikushaqtary da paradtqa erekshe ár berdi. Bul ushý tobyna zveno komandıri, maıor Marat Baıǵalıev jetekshilik etti. Budan soń kóktegi sherýge Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyz­meti avıasııasynyń Mı-171Sh tikushaqtary ún qosty. Topty 1-synypty ushqysh, polkovnık Murat Qaýshenov bastap shyqty.

Tikushaqtardyń ekıpajdary barlaý, izdeý-qutqarý mindetterin atqaryp, shekara mańyndaǵy aýmaqtardy baqylaıdy, shekara buzýshylardy izdep, jeke quramdy, qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany jetýi qıyn shól jáne taýly aımaqtarǵa jetkizedi. Sondaı-aq, Mı-171Sh Kaspıı teńiziniń sý aıdyny men bıoresýrstaryn qorǵaýǵa paıdalanylady.

Bulardyń izimen Ka-32 jáne ES-145 tikushaqtar toby ushyp ótti. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine qarasty bul ushaqtar izdeý-qutqarý jumystarynda, jedel dárigerlik kómek kórsetýde, gýmanıtarlyq júkter tasýda qoldanylady. Bul ushý tobyna Baqtııar Súleımenov jetekshilik etti.

Atalǵan mınıstrliktiń avıasııasy sapyndaǵy Mı-26 áskerı-kóliktik tikushaqtary da Astana aspanyna kóterildi. Tikushaqtardy Talǵat Tájikbaev pen Vladımır Rojkovtyń ekıpajdary basqaryp keldi. Mı-26 zardap shekkenderdi apat oryn alǵan jerlerden jedel evakýasııalaý jáne aýqymdy qutqarý operasııalaryn júzege asyrýǵa qoldanylady.

Endigi kezek áskerı ushaqtarǵa kelip jetti. Paradty odan ári qyzdyra túsken áskerı-kóliktik jáne áskerı joıǵysh Tý-154, Tý-134, Sý-27, Sý-25, An-12, An-72, An-74, An-26, Sı-295, Sý30SM, Sý-27, Sý-25, MıgG-31, MıG-29 ushaqtary saltanatty she­rý­diń mán-mańyzyn arttyra tústi. Ásirese, Sý-27 joıǵysh ushaq­tary aspan áleminde «70» sanyn eki jaǵdaıda bederlegeni kóptiń kóńilin toǵaıtty.

Áskerı paradty Qazaqstan Res­pýblıkasy Qorǵanys mınıs­tr­­liginiń, Ulttyq ulan men Mem­lekettik kúzet qyzmetiniń mýzykanttarynan quralǵan birikken áskerı orkestr aıaqtady. Oǵan Prezıdent orkestriniń bastyǵy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri Talǵat Berdiǵulov jetekshilik jasady.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan».