Sýretti túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Memleket basshysy Qazaqstan men AQSh-tyń keńeıtilgen strategııalyq seriktestigi qarqyndy damyp kele jatqanyna nazar aýdardy.
– Biz Amerıkany mańyzdy seriktesterimizdiń biri sanaımyz jáne san qyrly yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa múddeli ekenimizdi rastaımyz. Amerıka Qurama Shtattarynyń da osy strategııalyq ustanymdy qoldaıtyny qýantady. Oǵan Prezıdent Donald Tramppen 2024 jyly jeltoqsan aıynda bolǵan áńgimelesý barysynda kóz jetkizdik. Búgin biz Prezıdent Tramppen taǵy da mazmundy áńgime júrgizdik. Ol úshin rızashylyǵymdy bildiremin. Qazaqstan Prezıdenti Tramptyń pragmatıkalyq dıplomatııany alǵa tartýyn, Eýropa men Taıaý Shyǵystan bastap Azııa men Afrıkaǵa deıingi qaqtyǵystardy beıbit jolmen retteýge yqpal etý isindegi rólin joǵary baǵalaıdy. Onyń konstrýktıvti pozısııasy men naqty nátıjege qol jetkizýge aıryqsha mán berýi jahandaǵy jiktelý ýshyqqan kezeńde shıelenistiń báseńdep, dıalogtiń artýyna yqpal etýde. Maqsat-mindeti aıqyn mundaı batyl ári tabandy áreket halyqaralyq deńgeıde moıyndaýǵa laıyq. Bizdiń oıymyzsha, bul ustanymdar erteń ótetin BUU-nyń Jalpy debatynda Uıymǵa múshe memleketterdiń nazaryna usynylýy kerek. Qurama Shtattar Qazaqstan ekonomıkasyna 100 mlrd dollardan asa qarjy quıǵan iri ınvestor sanalady. Eki el ekonomıkalyq yqpaldastyqta zor jetistikke jetti. Biz muny maqtan tutamyz. Qazir elimizde 630-dan asa amerıkalyq kompanııa tabysty jumys istep jatyr. Olardyń qatarynda «Chevron», «ExxonMobil», «Boeing», «Visa», «Mastercard», «Meta», «Wabtec», «Citibank» sekildi tanymal brendter bar, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy Qazaqstannyń óńirdegi ekonomıkasy eń qýatty el retinde Ortalyq Azııaǵa Amerıka bıznesiniń ınvestısııasyn tartý jáne olardyń kásip aıasyn keńeıtý isinde jetekshi ról atqarýǵa daıyn ekenin jetkizdi. Bul baǵyttaǵy kúsh-jigerge S5+ jáne B5+ formatyndaǵy turaqty yntymaqtastyq tyń serpin bere alady.
Prezıdent dóńgelek ústel qatysýshylaryna elimizde júzege asyrylyp jatqan ekonomıkalyq jáne saıası reformalar týraly málimet berdi.
– Qazaqstan bilim men ınnovasııaǵa arqa súıegen ekonomıka qurýdy maqsat etedi. Bul rette sıfrlyq transformasııaǵa basa mán beriledi. Elimizdiń ekonomıkasy óńirdiń órkendeýinde negizgi ról atqarady. Qazaqstannyń mundaı bıikti baǵyndyrýyna Amerıka bıznesi aıtarlyqtaı úles qosty. Bıylǵy 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha elimizdiń ekonomıkalyq ósimi 6,5 paıyzdy qurady. Biz damýdyń joǵary qarqynyn saqtaı otyryp, aýqymdy saıası-ekonomıkalyq reformalar júrgizýge nıettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy júzege asyrylyp jatqan jumystyń barlyǵy Qazaqstannyń tikeleı shetel ınvestısııasyna tartymdylyǵyn arttyrýdy kózdeıtinin aıtty. Sonymen qatar Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyqtyń negizgi baǵyttaryna toqtaldy.
Qasym-Jomart Toqaev burynnan ekijaqty yntymaqtastyqtyń negizi sanalatyn energetıka sektoryn alǵashqy basymdyq retinde atady.
– «Chevron» jáne «ExxonMobil» kompanııalarynyń keıingi 30 jylda elimizge qomaqty ári tabysty ınvestısııa salǵanyn moıyndaımyz jáne joǵary baǵalaımyz. Aımaqtaǵy geosaıası dúrbeleńderge qaramastan, olardyń elimizdegi qyzmetine qatysty eshqashan kúmán týǵan emes. Elimizdiń ekonomıkasyn jańǵyrtýda, ozyq tehnologııalar engizýde, ekonomıkalyq áleýetimizdiń ornyqtylyǵy men qýatyn arttyrýda sizderdiń Qazaqstandaǵy qyzmetterińizdiń jaǵymdy áseri boldy. Biz Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq munaı ken oryndaryndaǵy amerıkalyq seriktesterimizben konstrýktıvti yntymaqtastyqty odan ári jalǵastyramyz. О́zara seriktestigimiz aldaǵy ýaqytta da ádil ári eki tarapqa tıimdi nátıje ákelgenin qalaımyz. Qazaqstan óziniń energetıkalyq resýrstaryn eksporttaý baǵyttaryn ártaraptandyrýdy kózdeıdi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy atalǵan strategııalyq mańyzdy mindetti júzege asyrý isinde Amerıkanyń energetıka kompanııalary basty ról atqaratynyna nazar aýdardy.
Sonymen qatar Prezıdent geologııalyq barlaý ári iske asyrylyp jatqan jobalardyń aıasyn keńeıtý, ásirese ýran óndirý jáne ony óńdeý salasynda jańa múmkindikterdi zerdeleý qajet ekenin atap ótti. Qazaqstan álemdik ýran naryǵyndaǵy suranystyń shamamen 40 paıyzyn óteıdi. Al AQSh osy materıaldyń orta eseppen 24 paıyzǵa jýyǵyn bizdiń elden ımporttaıdy.
– AQSh-tyń energetıka salasyndaǵy basymdyqtaryna sáıkes biz kómirge negizdelgen taza, tıimdi jáne ekologııalyq turǵydan qaýipsiz energetıkalyq sheshimderdi usynamyz. Qazaqstanda qýattyń 70 paıyzdan astamy kómirden alynady. Álemdegi kómir qory mol elderdiń biri retinde biz de AQSh sııaqty muny energııanyń senimdi ári qaýipsiz kózi retinde qarastyramyz, tym bolmaǵanda taıaý keleshekte odan bas tartpaımyz. Elimizdiń energetıkalyq strategııasy tórt komponentke: munaı, gaz, kómir jáne ýranǵa negizdelgen. Biz osy qaǵıdatty berik ustanamyz, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent mańyzdy shıkizat materıaldaryn ıgerýdi basym baǵyt retinde qarastyratynyn jetkizdi. Budan bólek, Qazaqstanda mys, volfram, qorǵasyn, myrysh, lıtıı, grafıt jáne joǵary tehnologııaǵa asa qajetti basqa da paıdaly qazbalardyń mol qory bar ekenin eske saldy.
– Biz taý-ken salasynda eńbek etetin ınvestorlar úshin ashyq ári mazmundy zańnamaǵa negizdelgen qolaıly ıýrısdıksııa qalyptastyrdyq. Otandyq taý-ken sektoryna qazirdiń ózinde «Ivanhoe», «Rio Tinto», «Anglo Teck» jáne «Fortescue» sııaqty iri kompanııalar keldi, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev kólik jáne logıstıka sektoryndaǵy keń múmkindikterge toqtaldy. Bul rette ol Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn damytýdyń keleshegi zor ekenine nazar aýdardy.
– Biz «Wabtec» kompanııasynyń elimizdegi mashına jasaý jáne temirjol kóligi salalaryn ilgeriletýdegi negizgi rólin joǵary baǵalaımyz. Qazaqstan atalǵan kompanııamen seriktese otyryp, fızıkalyq jelilerdi ǵana emes, úlken derekqorǵa negizdelgen ıntellektýaldy, ıntegrasııalanǵan kólik dálizderin de quryp jatyr. Búgin «Wabtec» kompanııasymen 4 mlrd dollarǵa jýyq qarjynyń jańa kelisimine qol qoıyldy. Bul elimizdiń AQSh-pen kólik salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn aıtarlyqtaı nyǵaıtady. «Air Astana» jáne «SCAT» sııaqty aldyńǵy qatarly áýe kompanııalary «Boeing» ushaqtaryn paıdalanady. Azamattyq avıasııa parkimizdiń negizi osy ushaqtardan quralǵan. Biz «Boeing» kompanııasymen yntymaqtastyqty keńeıtýge jáne taıaý jyldary jańa ushaqtar alýǵa nıettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdenttiń pikirinshe, ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń taǵy bir keleshegi zor baǵyty – agroónerkásip kesheni. Egistik jerleriniń kólemi jaǵynan álemde altynshy oryn alatyn jáne eń iri astyq eksporttaýshylardyń ondyǵyna kiretin Qazaqstannyń atalǵan saladaǵy múmkindikteri amerıkalyq áriptesterdi qyzyqtyrýǵa tıis.
– Amerıkalyq kompanııalardy Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy áleýetin barynsha paıdalanýǵa shaqyramyz. Biz «PepsiCo» jáne «Mars» kompanııalarynyń zamanaýı, eksportqa baǵdarlanǵan zaýyt salý josparyn quptaımyz. Atalǵan bastamalar Qazaqstannyń eksporttyq qýatyn arttyryp qana qoımaı, ónimderimizdiń jańa óńirlik naryqtarǵa shyǵýyna múmkindik beredi. Yntymaqtastyǵymyzdy odan ári nyǵaıtý úshin ornyqty aýyl sharýashylyǵyn damytýdy, sý resýrstaryn únemdep paıdalanýdy jáne atalǵan salany sıfrlandyrýdy kózdeıtin ortaq Agroınnovasııalyq baǵdarlama jasaýdy usynamyz, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent mán bergen kelesi basymdyq – sıfrlyq transformasııa. Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy úsh jylda Qazaqstandy tolyq sıfrlyq memleketke jáne sıfrlyq transformasııa men jasandy ıntellekt salasynda Eýrazııada kósh bastaıtyn IT-habqa aınaldyrý josparymen bólisti.
«NVIDIA», «Amazon», «Starlink» jáne «Microsoft» sııaqty jahandyq tehnologııalyq alpaýyttar sıfrlyq ekojúıemizdi qalyptastyrýǵa belsendi atsalysyp jatyr. Memleket basshysynyń aıtýynsha, bul elimizdiń IT salasyndaǵy áleýeti orasan zor ekenin kórsetedi. Bul rette sıfrlyq aktıvter, Indýstrııa 4.0, jasandy ıntellekt jáne «aqyldy qala» sheshimderi ózara yqpaldastyqtyń perspektıvti baǵyttary sanalady.
Qarjy sektory týraly sóz qozǵaı otyryp, Memleket basshysy dóńgelek ústel qatysýshylaryna «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń múmkindikterin tanystyrdy. Qazirgi ýaqytta onda 80-nen asa elden 4 200-den asa kompanııa tirkelgen. Onyń 60-tan astamy – amerıkalyq kompanııalar.
Qasym-Jomart Toqaev adam kapıtalyn damytýdyń mańyzyna erekshe toqtaldy.
– Qazaqstan birte-birte óńirlik akademııalyq jáne ǵylymı zertteý habyna aınalyp keledi. Búginde elimizde sheteldik joǵary oqý oryndarynyń 33 fılıaly ashylǵan. Olardyń qatarynda Arızona ýnıversıteti, Kolorado taý-ken mektebi, Dıýk ýnıversıteti, Pensılvanııa shtaty ýnıversıteti, Mınnesota ýnıversıteti jáne Nıý-Iork kıno akademııasy sekildi amerıkalyq jetekshi joǵary oqý oryndary bar, – dedi Prezıdent.
Sondaı-aq búginde «Bolashaq» baǵdarlamasynyń 800-den asa stıpendııa ıegeri AQSh-tyń Garvard, Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýty, Stenford, Chıkago ýnıversıteti sekildi mańdaıaldy oqý oryndarynda bilim alyp jatyr. Bul rette Memleket basshysy jas býyn kóshbasshylaryn qalyptastyrý úshin amerıkalyq ýnıversıtettermen jáne zertteý ortalyqtarymen birlesken jobalardyń aıasyn keńeıtýdi usyndy.
Prezıdent mádenıetke bıznes tarapynan qoldaý kórsetý máselesin de qozǵady.
– Qazaqstannyń mádenı mura qoryn qurý týraly Smıtson ınstıtýtynyń sheshimin erekshe yqylaspen qabyl aldym. Atalǵan qor halqymyzdyń baı murasyn saqtaý, zertteý jáne álemde nasıhattaýmen aınalysady. Osy mańyzdy bastamany belsendi túrde qoldaǵany úshin «Chevron» kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Maıkl Ýırt myrzaǵa rızashylyǵymdy bildiremin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Amerıka Qurama Shtattarymen strategııalyq seriktestikti odan ári nyǵaıtý elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy uzaqmerzimdi basymdyqtardyń biri ekenin aıtty.
– Qazaqstan geografııalyq turǵydan sezimtal aımaqta ornalasqan. Biz ózimizdiń strategııalyq maqsatymyzdan, sonyń ishinde AQSh-pen tyǵyz yntymaqtastyq jasaý nıetimizden aınymaımyz. О́ıtkeni AQSh bizdiń táýelsizdigimizdi álemdegi alǵashqy elderdiń biri bolyp moıyndady jáne árdaıym Qazaqstannyń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qoldap keledi. Halqymyz Amerıkanyń bul ustanymyn shynaıy qurmetteıdi. Elimizde júrgizilip jatqan aýqymdy saıası-ekonomıkalyq reformalar, ashyq jáne ınvestısııaǵa qolaıly saıasat júrgizý ustanymy amerıkalyq kompanııalardyń Qazaqstanda alańsyz bıznes júrgizýine kepildik beredi ári olardyń senimdi, uzaqmerzimdi seriktes bolýyna múmkindik jasaıdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Otyrysta AQSh Saýda palatasynyń prezıdenti Sıýzann Klark, «Chevron» kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Maıkl Ýırt, AQSh Saýda mınıstriniń orynbasary Ýılıam Kımmıt, AQSh Memlekettik hatshysynyń ekonomıkalyq ósim, energetıka jáne qorshaǵan orta máseleleri jónindegi orynbasarynyń mindetin atqarýshy Tomas Lersten, «NVIDIA» kompanııasynyń jasandy ıntellekt salasyndaǵy jahandyq bastamalar boıynsha vıse-prezıdenti Kalısta Redmond, «Boston Consulting Group» kompanııasy dırektorlar keńesiniń jahandyq tóraǵasy Rıchard Lesser, «S&P Global» kompanııasynyń táýelsiz reıtıngter jáne kópjaqty qarjy ınstıtýttary reıtıngteri jónindegi jahandyq baǵytynyń basshysy, basqarýshy dırektory Roberto Sıfon-Arevalo, «ExxonMobil Upstream Company» prezıdenti Den Amman, «LanzaJet» kompanııasynyń bas atqarýshy dırektory Djımmı Samarsıs, «The Boeing» kompanııasynyń vıse-prezıdenti Lendon Lýmıs, «Ashmore Group» kompanııasynyń bas atqarýshy dırektory Mark Kýmbs, «Visa» kompanııasy tóraǵasynyń orynbasary ári personal jáne korporatıvtik máseleler jónindegi bas dırektory Kellı Týle, «Ivanhoe Mines Ltd.» negizin qalaýshy ári dırektorlar keńesiniń atqarýshy teńtóraǵasy Robert Frıdland, Kolorad taý-ken isi mektebiniń prezıdenti Pol Djonson, «GTM», «OpenAI» bilim jáne memlekettik baǵdarlamalar baǵyty boıynsha jetekshisi Kevın Mılls, «Mastercard» kompanııasynyń bas ákimshilik dırektory Rıchard Verma, «Shell USA» kompanııasynyń prezıdenti Kolett Hıorstıýs, «Honeywell Process Automation» kompanııasynyń prezıdenti jáne atqarýshy dırektory Djeıms Masso, «Amazon Kuiper» kompanııasy jahandyq tutyný baǵytynyń jetekshisi Lıza Skalpone sóz sóıledi.
