Foto: Qazaqstandaǵy BUUDB/Batyr Áýbákirov
– Dıdar Talǵatuly, aldymen Ortalyq Azııa Aýǵanstandaǵy ornyqty damý maqsattary jónindegi ortalyqtyń qurylý tarıhyn tolyq baıandap berseńiz...
– Jalpy tamyz aıynyń basynda ózderińiz kórgen shyǵarsyzdar memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly men BUU-nyń bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstan úshin ornyqty damý maqsattaryna arnalǵan ortalyqtyń qol qoıý rásimine kýá boldy. Atalǵan qujatqa Syrtqy ister mınıstri Murat Nurtileý men Bas hatshynyń orynbasary Lı Djın Hýa qol qoıdy. Bul ońaı sharýa bolǵan joq. Sebebi memleket basshysy ıdeıany alǵash ret 2019 jyly BUU-nyń Bas assambleıasynyń 74-shi sessııasynda jarııalaǵan bolatyn. 6 jyl kóleminde Syrtqy ister mınıstrligi, barlyq elshilikter, ásirese Nıý-Iorktegi bizdiń turaqty ókildigimiz, barlyǵy atsalysyp, osy jyldyń 4-naýryzynda BUU-nyń Bas Assambleıasynda daýys berý boldy. Bastamamyz bir aýyzdan qabyldandy. Oǵan qosa 152 memleket teń demeýshi boldy. Onyń ishinde álemniń alpaýyt elderi: Qytaı, Reseı, Eýropalyq odaqtyń barlyq múshe elderi, Japonııa, Úndistan sııaqty elderdiń barlyǵy teń demeýshilikke qosylyp, osyndaı úlken jetistikterge alyp keldi.
– Osy ortalyqty qurý qandaı qajettilikten týyndady jáne nege Qazaqstan bul usynysty jasady?
– Qazirgi álemde, ózińiz bilesiz, geosaıası tegeýrinder zamanynda Ortalyq Azııa aımaǵy álemniń jańa sýbektisi retinde tanylyp kele jatyr. Oǵan memleket basshylyǵyndaǵy tulǵalardyń sińirgen eńbegi zor. Sonymen qatar elimizdiń beıbitsúıgish jáne kópvektorly syrtqy saıasatynyń áseri kóp. Bas hatshy Almatyǵa kelgen saparynda «Men Qazaqstanǵa tek osy ortalyqtyń ashylýyna ǵana kelgen joqpyn, men Qazaqstannyń álemdegi beıbitsúıgish, elder arasyna kópir salýshy el retinde tanylǵan BUU-nyń jaqyn dosy retinde qurmet bildirý úshin kelip otyrmyn» dep atap ótti. Sondyqtan Qazaqstan jaıdan-jaı oǵan bastamashylyq etken joq. О́ıtkeni bizdiń oıymyzsha, qazir álem, ásirese, BUU kúrdeli daǵdarystan ótip jatyr. Ortalyq Azııa men Aýǵanstandaǵy ornyqty damý maqsattary boıynsha ortalyqtyń qurylýynyń negizgi sebebi – Almatyda ózińiz biletindeı 18 BUU-nyń agenttikteri men qorlary jumys isteıdi. Atalǵan BUU-nyń bólimsheleri, aımaqtyq jáne sýbaımaqtyq mandattary bar. Iаǵnı tek osy Qazaqstanǵa ǵana emes, Ortalyq Azııa, Kavkaz elderine jaýap beretin bólimsheler bar. Sol barlyq 18 uıym árqaısysy óziniń mıssııalaryn jeke-jeke júzege asyratyn. Árqaısysynyń shtab-páteri bar. Bireýi Nıý-Iorkke baǵynsa, bireýi Jenevaǵa baǵynady. Oǵan qosa, Almatyda shtab-páteri Bangkokta ornalasqan Azııa-Tynyq muhıty óńirine arnalǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettik komıssııasynyń (ESKATO) Sýb-aımaqtyq ókildigi bar. Olardyń ózderiniń jeke baǵdarlamasy, jeke bıýdjeti bolady. Biraq bir-birimen júıeli túrde úılestirilgen jumys júrgizbeı keldi. Kerisinshe ózara bir qarjy kózine talasyp, básekelesip, baqtalastyq ornaǵan. Sony boldyrmas úshin barlyǵyn biriktirip, aımaqtyq máselelerdi birlesip sheshken jón dep uıǵaryldy. Barlyǵymyz aqyldasyp, Ortalyq Azııanyń qajettilikterine, múddelerine qarap, qandaı máseleler bar, ekologııa, aýyzsý tapshylyǵy, mıgrasııa máselesi, aıta berseń kóp, osy Ortalyq Azııaǵa tán máselelerdi birlesip sheshý joldaryn tabý kerek boldy. Sondyqtan osy ortalyqty qurý arqyly biz barlyq BUU-nyń agenttikterin bir múddege jumyldyrýdy kózdeımiz.
– Ortalyq Azııa men Aýǵanstandaǵy ornyqty damýǵa arnalǵan ortalyq Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa qalaı kómektese alady? Shynymen de ol eldiń álemge ıntegrasııalanýyna járdem bere ala ma?
– Eń aldymen osy bastamany qolǵa almas buryn Ortalyq Azııa elderiniń kelisimin aldyq. Barlyq Ortalyq Azııanyń atynan bul rezolıýsııa usynyldy. Rezolıýsııany bári bir aýyzdan qabyldady. Bul bizdiń elimizge degen halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan úlken senimniń kórsetkishi jáne elimizdiń, el basynda otyrǵan basshylarymyzdyń bedeliniń joǵary ekeniniń kórsetkishi.
Árıne biz Aýǵanstan tarapynyń da pikirin suradyq. Olar da qoldady. Bul ornyqty damý maqsaty Aýǵanstan úshin de ózekti, óıtkeni olarda da jumyssyzdyq máselelesi, ekonomıkalyq, ekologııalyq, aýyzsý tapshylyǵy degen sııaqty máseleler óte kóp.. Sondyqtan osy máselelerdi BUU-nyń eń myqty degen tájirıbesin alyp, osy Ortalyq Azııada engizip, is júzinde ony kórsetý bizdiń maqsatymyz bolǵandyqtan Aýǵan tarapy da ony qoldap otyr. Jalpy bul halyqaralyq ınstıtýt Ortalyq Azııa men Aýǵanstannyń arasyndaǵy kópir deýge bolady. Tranzıttik, transporttyq, logıstıkalyq baılanys ornatyp, saýda-sattyq, ekonomıka jaǵynan Ortalyq Azııamen jaqsy qarym-qatynasta ornatqan saıyn Aýǵanstannyń ekonomıkasy turaqty ári ornyqty damý jolyna túsedi.
– Al kerisinshe Aýǵanstanmen yntymaqtasý Qazaqstanǵa, basqa memleketterge qandaı paıda beredi?
– Mysaly biz Aýǵanstan arqyly Ońtústik Azııaǵa tranzıttik jol salý múmkindigin alamyz. Qazir Týrgýndı - Gerat temir jol qurylysyn salý josparda bar. Sony júzege asyrsaq, keıin Qazaqstannyń taýarlaryn Ońtústik Azııadaǵy Indııa, Pákistan sııaqty alpaýyt elderge ózimizdiń taýarlarymyzdy jetkize alamyz. Tikeleı ashyq muhıtqa jol ashylady. Bizdiń ekonomıkamyzdyń dıversıfıkasııasyna septigin tıgizedi degen pikirdemiz. Aıta ketetin taǵy bir jaqsy jaǵy – BUU ortalyǵy Almatyda bolǵandyqtan Almatyda kóptegen halyqaralyq sharalar ótedi. Konferensııalar, semınarlar, trenıngter bolady, ıaǵnı oǵan álemniń barlyq elinen sarapshylar, ekspertter, qatysýshylar kelgen saıyn bizdiń áýe kompanııanyń bıletterin alady, qonaqúılerde turady, restorandarǵa barady, týrızm salasynyń damýyna óte kóp yqpal etedi. Demek bul qalanyń bıýdjetine, elimizdiń bıýdjetine qosymsha qarjy tartýǵa múmkindik ashady.
– Rahmet!
