Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Zeınet jasy aýyl men qalada birdeı bolǵanymen, qartaıý jasy eki túrli degen pikir bar. Mysaly, zertteýshiler qalada qarttyq kezeńdi 70 jastan asqannan keıin keledi dep sanasa, aýyldyq jerlerde 50 jastan bastap kiredi dep esepteıdi. Iá, aýyl adamynyń ómir súrý dárejesi qalamen salystyrǵanda anaǵurlym aýyr, beıneti kóp. Aýyldyq jerlerdegi qarııalar medısınalyq, áleýmettik qyzmetterge, ınfraqurylymǵa qoljetimdilikti tómen baǵalaıdy. Kóbirek oqshaýlaný, áleýmettik belsendilik múmkindikteriniń tapshylyǵyn sezinedi. Osyǵan oraı aýyl men qalada qarttyq jasy eki túrli bolýy ábden múmkin, oǵan sol aýyldaǵy jaǵdaı áser etedi.
«Qarttyq kezeńniń baqyty nede?» degen saýalǵa jaýap berýshilerdiń basym bóligi ony densaýlyqpen, otbasynyń tatýlyǵymen, qarııaǵa degen syı-qurmetpen, balalarynyń meıirimine bólenip, qamqorlyqtaryn sezinýmen baılanystyrady. Sondaı-aq ósip-óngen urpaqtarynyń jaqyn turýy, otbasynda olarǵa degen meıirim men syıdyń saqtalýy, jaqsy demalystyń bolýy, shıpajaılarǵa barý, adamdarmen aralasý, sóılesý de mańyzdy.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, adam úsh túrli qartaıady. Erte tánı qartaıý – kárilik belgileriniń mezgilinen buryn aıan bolýy. Rýhanı qartaıý – tán muqalýynan buryn jan jutalýy, júıke júıesi tútilip, jadtyń kómeskilenýi.
Sánimen qartaıý – abyroı. Ul-qyzdarynyń, nemere-shóbereleriniń, quda-jekjattarynyń sharshy tórinde otyrý, kirshiksiz yqylastary men aq nıetti qamqorlyqtaryn seziný, eshnársege muqtaj bolmaý, aýyl-aımaqtyń úlkenderi men jastarynyń ınabatty sálemi men arnaıy sybaǵasyn qabyldaý, aq batasyn berip, barshasyn rızalaý úlken ǵanıbet. О́z tórinen tómendemeı, syny men syıyn qashyrmaı, ádemi qartaıý – ónege.
Jalpy, bıologııalyq, medısınalyq, áleýmettik turǵydan alǵanda, qazirde ómir súrý sapasynyń artyp kele jatqandyǵyn atap aıtqan jón. Buǵan medısına salasynyń sońǵy jetistikteri oń septigin tıgizip otyr. Solardyń ishinde adamnyń organızminiń qartaıý zańdylyqtaryn zertteıtin gerontologııa men gerıatrııa ǵylymdarynyń aıtarlyqtaı damyp kele jatqandyǵy qýantady.
Búginde kóptegen elde adamdardyń ómir jasynyń uzarýyna baılanysty qart adamdardyń qatary artyp keledi. Búginde jas jaǵynan eń uzaq ómir súrýshiler japondyqtar dep sanalady. Qazirde 50 myńnan astam japondyq 100 jyldyq ǵumyr jas mejesinen emin-erkin, emen-jarqyn attap ótip otyr eken. Endi 15 jyldan keıin bul eldegi uzaq jasaýshylar sany mıllıonnan asyp jyǵylady.
Qazirde ýaqytta adamnyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy qaıta qaralyp jatyr. Kanadalyq ǵalymdar ómir súrý uzaqtyǵy burynǵy ólshemmen qaraǵanda uzaq ekenin málimdedi. Mamandar mundaı tujyrymǵa uzaq ómir súrýge barynsha jaǵdaı jasalǵan AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Japonııa sekildi damyǵan elderde júrgizgen zertteý nátıjesine súıenip kelip otyr.
Búginde elimizdegi egde adamdardyń, ásirese aýyldyq eldi mekenderdegi turǵyndardyń medısınalyq, áleýmettik kómekke zárý ekendigi jasyryn emes. Degenmen olarǵa kómek kórsetý, syrqatyn emdeý, eńbek etýin jalǵastyra berýine yqpal etý sııaqty memleket qarastyrǵan is-sharalar bar. Qoǵamnyń qartaıa bastaýy saldarynan bolatyn problemalar bizdiń eldi de aınalyp ótken joq. Sol turǵyda gerontolog dárigerler men meıirbıkelerdiń atqarar qyzmetine zor jaýapkershilik júktelgen. Ásirese keıingi 20 jyl ishinde qoǵamymyzdaǵy ózgeristerge, densaýlyq saqtaý salasynyń jetistikterine baılanysty meıirbıkelerdiń róli edáýir ósti, sonymen qatar olarǵa qoıylatyn kásibı talap ta artty.
Qazirde egde tartqan adamdarda júrek-qan aınalymy júıesiniń aýrýlary, júrektiń ıshemııalyq aýrýy, qant dıabeti, tynys alý júıesiniń aýrýlary, tirek-qımyl apparatynyń aýrýlary jıi kezdesedi. Bul aýrýlardyń qart adamdardaǵy ereksheligi – osy keselderdiń birnesheýiniń bir ǵana adamnan tabylýy, asqynǵan túrde bolýy gerontolog mamandardy oılantady. Ǵalymdardyń zertteýine júginsek, qartaıýǵa tek regressıvti qubylys dep qaramaý kerek.
Mamandar qartaıý damýdyń bir kezeńi ekenin dáleldedi. Bul kezeńde adamnyń rýhanı jetilý deńgeıi joǵary, ishki jan dúnıesi óte tereń bolady, sonymen qatar sezimtaldyǵy artady. Sondyqtan syrqat adamdy turǵylyqty emhanalarda, aýrýhanalarda, pansıonattarda, qarttarǵa arnalǵan ınternattarda, hospısterde, kúndizgi aýrýhanalarǵa jatqyzyp, medısınalyq tekserýden ótkizip, olarǵa qajetti em-dom júrgizý – ózekti másele. Bul is jergilikti medısına qyzmetkerleriniń qaperinde bolyp, ýaqtyly júrgizilgen profılaktıkalyq-emdik is-sharalar qarttardyń ómirin uzartýdyń basty faktorlarynyń biri.
Jalpy, adamdy qartaıtatyn onyń fızıologııalyq jasy emes, ómirindegi qıyndyqtar, ýaıym-qaıǵy, kúızeliske ushyraý, kóńil kúıdiń joqtyǵy, otbasyndaǵy berekesiz ahýal, egde tartqan jasynda qoǵamǵa, otbasyna ózin kereksiz seziný, ul-qyzdary men jaqyndary jaǵynan syılaýdyń, qurmetteýdiń, qamqorlyqtyń joqtyǵy. Taǵdyrdyń talqysymen kárilikti qarttar úıinde ótkizip jatqan jandar da jeterlik.
Álbette, qartaıý – jan-jaqty tabıǵı úderis. Odan eshkim 100 paıyz qorǵana almaıdy. Ýaqyt óz degenine birte-birte, erteli-kesh áıteýir kóndiredi. Úkimet qart kisilerge qamqorlyq jasap, olardy myń qubylǵan, dúrbeleńge toly ómir aǵysynan syrt qaldyrmaı, kóptegen ıgilikti is atqaryp jatyr. О́z kezeginde kózi ashyq, kókiregi oıaý qarııalarymyz belsendilik tanytyp, qoǵamdyq isterge aralasyp, jastar tárbıesine, ulttyq salt-dástúrlerimizdiń saqtalýyna, ultymyzdyń rýhanı baılyǵyn tolyqtyrýǵa, salamatty ómir saltyn buqara ortasynda qalyptastyrýǵa barynsha úles qosyp keledi. Olar óz ortalarynda jaqsy qartaıýdyń, ádemi qartaıýdyń ónegesi bolyp júr.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
TARAZ
