Qazaq jeri – táńirdiń tartýy, jaratýshy Allanyń syıy. Qazaǵymyzdyń násibi bolar árkimderge tıe bermeıtin óner, baılyq úlesi – ultymyzdyń keń qoltyqty, daladaı darqandyǵy, jomarttyǵy, dos-joldasyna adal, qonaǵyn qudaıyndaı syılaıtyn peıiline tartýy bolar.
Táńirdiń osynshama bergen jerine ıe bolý ońaılyqqa túspeıdi. Qazaq basynan nebir qıyndyqtar ótkizdi. Qıly-qıly zamandarǵa tap boldy, myń ólip, myń tirildi. Nebir qıynshylyqtar men aýyrtpashylyqtardy alma-kezek bastan ótkerdi. Babalarymyz jaratýshynyń syıyn at ústinde naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵap, bolashaq urpaqtaryna jerdi, táýelsizdikti syı etip qaldyrdy. Jazıraly aýmaǵymyzdyń bir pushpaǵy – Jambyl oblysyndaǵy Moıynqum óńiri. Jer kólemi – 59,3 mln. sharshy shaqyrym.
Bul aımaq syr-shejirege baı, ańyzdar men áńgimelerge arqaýy mol qasıetti jer. Eshqandaı boıamasyz shyndyq baıandalsa, aýyz toltyryp aıtarlyq, el tarıhyna qosarlyq úlesi jetkilikti. «О́tkensiz búgin joq» degendeı, burynǵyny uǵyp, tarıhı tamyrlarymyzdy zerdelep bilgenimiz, kópshilikke jetkize nasıhattaǵanymyz – úlken paryzymyz.
Shý, Talas óńirleri erte zamannan-aq adam balasyna qutty qonys, jaıly meken bolǵan. Qazaq keń dalada kóshpendi ómir saltyn ustanýmen qatar, ornyqty otyryqshylyqqa da boı urǵan. Qala salǵan, qolónermen aınalysqan, mal ósirgen, egin ekken. Bunyń dáleli retinde áli de zerttelmegen Hantaýy aýmaǵynda aýqymdy jerdi alyp jatqan, asty, ústi, jany tastan qashap jasalǵan beıitterdi aıtýǵa bolady. Arheolog-ǵalym Karl Baıpaqovtyń aıtýynsha, bul jerde bizdiń dáýirimizge deıingi myń-eki myń jyldar buryn iri kólemdi otyryqshy el bolǵan.
Bizdiń zamanymyzǵa deıingi myńjyldyqta qalyptasqan Uly Jibek joly jaıynda H ǵasyrda ómir súrgen baǵdadtyq Kýrash Ibn Djafardyń qoljazbasynda kerýen joly boıyndaǵy jerler sıpattalǵanda Taraz, Qulan, Merke, Aspara men Moıynqum jóninde derekter keltirgen. Endeshe, erte zamannan-aq saýda-sattyq arqyly Batys pen Shyǵystaǵy el men eldi baılanystyrǵan Jibek joly qazirgi Moıynqum aýdanynyń aýmaǵyn da basyp ótken.
Asan qaıǵy babamyzdyń jer aralap júrip: «Eı, Moıynqum! Qumdaryń buırat-buırat taýdaı eken, Qulynyń taıdaı eken. Taıyń aıǵyrdaı eken, Jeti jyl qatarynan jut bolsa da, Tuıaqty mal qalsa, Seniń baýyryńda qalady eken!» – dep sıpattaǵan.
Ańyzdarǵa da, naqty tarıhı derekterge de, arheologııalyq qazba dálelderge de súıensek, qazaq handyǵy osy Moıynqum jerinde bastaý alǵan. Muny tarıh aıtyp tur. Sebebi, 1465 jyldary Kereı men Jánibek sultandar bir túmen elimen, tórt túlik malymen qoparyla kóship, Shý boıyndaǵy Moıynqumda qystap, Qozybasynyń Tulparsaz jaılaýynda Kereıdi aq kıizge kóterip han saılap, ózderin qazaq dep atapty. Han saılaýy kezinde el jabyla qozy soıyp toptanyp etin jeıdi, bas súıekterin bir jerge jınaıdy. Sóıtip, bas kóp úıilgen jerdi Qozybasy dep ataǵan. Qozybasy jóninde áli aıqyndalmaǵan, aıqyndaýdy qajet etetin talas týdyryp otyrǵan jaılar bar. Muhamed Haıdar Dýlatı óziniń «Tarıhı Rashıdı» eńbeginde Kereıdiń han saılaýy Shý boıy, Qozybasy, Tulparsaz qystaýy Moıynqum qumy dep kórsetken. Bul ataýlardyń barlyǵy qazirgi Moıynqum jerinde. Qozybasy Shý boıynda, Jambyl taýy baýraıyndaǵy úlken alań. Ortasynda Qozybasy shoqysy. Tómengi jaǵynda, 10-15 shaqyrymdaı jerde Shý ózeniniń arnasy, onyń boıynda uzyndyǵy 15-20 shaqyrymdaı aýmaqty alyp jatqan Tulparsaz jaılaýy bar. 1998 jyly ataqty jazýshy, memleket qaıratkeri Á.Kekilbaev, kórnekti tarıhshy ǵalym Manash Qozybaev, arheolog-ǵalym Karl Baıpaqov bastaǵan ǵalymdar tarıhı oryndardy aralap kórip, Qozybasy shoqysyna shyǵyp, mine, Muhamed Haıdar Dýlatıdyń kórsetken Qozybasy osy bolýy kerek degen pikirge kelip edi.
Aqtaban shubyryndy zamanyndaǵy Ańyraqaı shaıqasy, Abylaı, Kenesary handardyń joryq joldary da, saýda-sattyq, qarym-qatynas joldary da Moıynqum jerin aınalyp ótpeıdi. Tarıhshylar men geograftardyń zertteýi boıynsha ertede saýda-sattyq qarym-qatynasy Shý ózeniniń orta tusy Kókterek eldi mekeni tusymen ótken. 1753 jyldary Abylaı hannyń sarbazdarymen júrip ótken jeri «Han joly» dep atalǵan. Bul derek iri arheolog-ǵalym Álkeı Marǵulan eńbeginde de kórsetilgen. Osy jol ekonomıkalyq, mádenı turǵydan mańyzdy saýda-sattyq joly boldy. Aqmola, Qaraótkel, Qoıandy, Atbasar, Qyzyljar jármeńkelerine barý úshin Jetisý qazaqtary, qyrǵyzdar, qytaılar osy joldy paıdalanǵan.
Dál osy derekterdi 1890 jyldary týǵan Muqataı qarııa 1970 jyly dálelmen áńgimelep berip edi. «Han joly» boıynda beketter bolǵan, onda at aýystyryp, demalyp, saparlaryn jalǵastyratyn. Muqataı qarııa bar ómirin Suńqar shyńy mańaıynda ornalasqan beketterdiń birinde atshy bolyp ótkizgen. О́zi otyrǵan beketten basqa kelesi beketti de kórsetkeni bar. Beket oryndary búginde tómpeshikke aınalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Keıbir tarıhshy zertteýshilerimiz Hantaýynyń atyn Kereı-Jánibek handarynyń atymen de baılanystyrady. Qalaı bolǵanda da Hantaýy, Suńqar shyńy qazaq handarymen baılanysty ekendigi eshbir talas týdyrmaýy kerek. Dál osy Hantaýy, Suńqar shyńy mańynda úsh júzdiń jasaqtary aldaǵy sheshýshi Ańyraqaı shaıqasyna daıyndyq júrgizip shep qurǵan. Qazaq handyǵynyń bas qolbasshysy Ábilqaıyr han, Bolat han, Sámeke han, Jolbarys han jáne Ábilmámbet bastaǵan sultandar, batyrlar birlese otyryp aldaǵy shaıqasty saraptaǵan, osy jerden shaıqasqa attanǵan. Uly shaıqastyń zardaptary bolar, Suńqar shyńy mańyndaǵy úlken-úlken 11 oba sonyń belgisindeı. Ańyraqaıdyń 270 jyldyǵyna oraı, 2007 jyly Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Jibek Ámirhanova bastaǵan delegasııa kelip, shaıqas oryndaryn aralap, zertteý júrgizip Hantaýy baýyryna «Ańyraqaı shaıqasyna – 270 jyl» degen jazýy bar belgi qoıǵan edi.
Moıynqum jeri qazaq pen jońǵarlardyń, qazaq pen qoqandyqtardyń, qazaq pen qyrǵyzdardyń arasynda bolǵan talas-tartys, shaıqastardyń da kýási. Qalmaqtóbe, Qalmaqqyrylǵan, Qoqı sııaqty jer, sý ataýlary osy oqıǵalarmen baılanystyrylǵan. Kenesary – Naýryzbaıdyń táýelsizdik úshin kúresken joryqtarynyń izi Moıynqum jerinde de saırap jatyr. Ult-azattyq kóterilisin bastaǵan Kenesary han Betpaqdalany basyp ótip, Shý boıymen órlegen. Han sarbazdaryn bastaǵan qolbasshy Aǵybaı batyrdyń Shý ózeninen ótken jeri Aǵybaı ótkeli dep atalyp ketti. Bul ótkel qazirgi Keńes aýyly men Birlik aýylynyń orta tusyndaǵy Shý ózeniniń boıynda.Tarıhshylardyń aıtýy boıynsha, Kenesary han jasaqtarymen Moıynqumnyń Balqash kóli jaǵalaýyndaǵy Myńaralda eki jyl turaqtap ta qalǵan.
Esimi álemge áıgili shyǵys Gomeri atanǵan uly aqyn Jambyl babamyz 1846 jyly dala tósiniń kelbetin keltire jantaıa jatqan Jambyl taýynyń baýraıynda dúnıe esigin ashqan. Ári batyr, ári sheshen Bóltirik babamyzdyń da ómir jolynyń keıbir kezeńi Moıynqummen baılanysty. Ulanbel aýyly tusynda Bóltirik qystaýy degen jer babamyzdyń atymen atalady, deıdi kónekóz qarııalar. Bul jerde de talaı daýlar ádil sheshilip, tórelikter jasalǵan.
Ot aýyzdy, oraq tildi aqyn ári sheshen Qylyshbaı Moıynqumda týyp ósken. Jambyl babamyz Qylyshbaıǵa arnap: «Qylyshbaıdan taralyp, Sóz nusqasy kelingen. Dos-jaranǵa, kemtarǵa, Qaıyrly bol delingen, – dep «О́sıet» óleńinde beker aıtpasa kerek.
Maqtanyshymyz, ǵulama ǵalym Shoqan Ýálıhanov «Baıanaýyl dýany jaıynda» degen zertteý eńbeginde el basynan keshken aýyr jaǵdaıǵa da baılanysty Baıanaýyl qazaqtary 1849 jyldary Betpaqtyń dalasyn eki jyl boıy panalap baryp eline qaıtqan, dep jazylǵan. Osyndaı aýyrtpashylyq kezeńderde jońǵar, orys basqynshylarynan teperish kórgen Jetisý qazaqtary HIH ǵasyrdyń orta sheninde 10 jyl boıy Shý, Talas óńirlerin panalap aman-esen týǵan jerlerine oralǵan.
El erkindigi úshin kúresken, bar ǵumyryn qazaqtyń qamyna arnaǵan, qoqandarǵa qarsy kúreste kóterilisshilerdiń kósemi bolǵan, qyzyl ókimettiń saıasatyn qoldamaı qarsylyq bildirgen ataqty Imanjúsip 1929-1930 jyldary Moıynqumdy panalaǵan. Qyzyldardyń jandaıshaptary ony osy jerden ustap, 1931 jyly atý jazasyna buıyrǵan.
Otyzynshy jyldardaǵy Sozaq kóterilisine qatynasqan 8 adam Moıynqum jerinde ustalyp, oqqa baılanǵan. Keıinderi sol jerdegi aýyl biraz ýaqyt Semısozaq dep atalyp keldi. Sáken Seıfýllın ataman Annenkovtiń «Azap vagonynan» qashyp shyǵyp, Áýlıeataǵa bettegende, aqıyq aqyndy Betpaqtyń dalasymen ol kezde ótkel bermeıtin eki jaǵy qamys pen toǵaı Shý ózeninen ótkizip, artynan qýyp kele jatqan aq jendetterden qutqaryp, aman-saý dittegen jerine jetkizip, senimdi serik bolǵan moıynqumdyq Súıindikov Sapaq edi. Sáken óziniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda ol kisini batyr dep rızashylyq bildirip, qurmettep atap kórsetken.
Qasıetti Moıynqum nebir dastandar men jyrlarǵa da arqaý bolǵan. Máselen, «Aqsaq qulan» kúıi bárimizge de belgili. Biletinderdiń aıtýy boıynsha, Joshy han deıdi, múmkin solaı da bolar. Han balasy atqa minip qulan aýlaýǵa shyǵyp qyzyqtap júrgende, ashynǵan qulandardyń tepkisinen mert bolǵan. Sóıtip, han balasynyń bas kıimi bir jerde, shoqpary ekinshi jerde qalyp ketken. Súıegi úshinshi jerden bir jyldan soń tabylǵan. Ol jerlerdiń ataýy Qulaqshyn, Shoqpar, Aqsúıek bolyp atalyp ketken. Han ólgen balasynyń kegi úshin 2-3 jyl boıy úlken or qazdyryp, oǵan qulandardy aıdap túsirip qyrǵan eken. Qazirgi «Hannyń ory» dep atalatyn jer osy. Sonymen birge, Balqash kóliniń teristiginde, shamamen 15 shaqyrymdaı jerde, Hantaýynyń teristik baýraıynan tasty oıyp turyp tereńdigi 15 metrdeı, eki jaǵynan túsip shyǵatyn tepkinshegi bar, aldyndaǵy aǵyp jatqan bulaqqa qaraı shyǵatyn esigi bar, dıametri 25 metrdeı jaı jasaǵan. Ol «Han qorasy» dep atalyp ketken.
Qazaqtyń aıbyndy aqyny Isa Baızaqovtyń «Quralaı sulý» dastany men Saýytbek aqynnyń «Aqbópe» ánine ózek bolǵan arý Moıynqum jerinde jaı tapsa, Aqbópe sulý osy jerdiń týmasy. Mahabbatyna adal Quralaı sulý súıgeni Kelden batyrmen ata-anasynyń qarsylyǵyna qaramaı qashyp shyǵyp, Shý boıyna jetip, demalyp sýǵa túsip jatqan sátte ný qamysty mekendegen jolbarys shaýyp mert etken. Sulýdyń denesi Shý boıy, qazirgi Kishi Qamqaly jerinde jerlengen. Sol jer mahabbattyń eskertkishi esebinde sanalady. Moıynqumnyń týmasy, Taraz ınnovasııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń rektory Erbolat Saýryqov Quralaı sulý basyna úlken kúmbez turǵyzyp, mańaıyn abattandyryp, azamattyq jasady. О́tken jyly kúzde Moıynqum jurtshylyǵy kúmbez basynda bolyp, onyń ashylý saltanatyna oblys ákimi Kárim Kókirekbaev qatysyp as berildi.
Aıta berse, áńgime kóp. 30-jyldardaǵy Goloshekınniń «Kishi Oktıabr» saıasaty tıtyqtap otyrǵan jandardy aıaýsyz eseńgiretti. El 1930-1933 jyldary asharshylyqtan qyryldy, birazy bosyp, kún kóris qamymen jer aýyp, shetelderdi panalady. Kónekóz qarııalardyń eske alýy boıynsha, qaısibir áýletterden tuqym da qalmaǵan. «Kishi Oktıabr» saıasaty onsyz da saýaty az, birli-jarymdy oqyǵandaryn da «halyq jaýy» degen aıdar taǵyp, biraz adamdardy túrmege toǵytty, atty. Mysaly, bir ǵana kishigirim Komıntern aýylynan 14 adam atylyp, túrmede azaptalyp, ómirden ótti. Birde-bireýi elge oralmady. Halyq jaýy bolǵandardyń teń jartysy saýatsyz bolǵan. Mundaı jaı ár aýylda kezdesedi.
Eseńgiregen el endi-endi esin jııa bastaǵanda ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy. El basyna kún týǵan zamanda el qorǵaýǵa moıynqumdyqtardan 3010 adam attanyp, erlikpen shaıqasty, 880 adam maıdan alańynda qalyp, máńgilik jaı tapty. 147 adam habar-osharsyz ketti. 1983-i elge oraldy, kópshiligi jaraly. Elge oralǵandardyń basym kópshiligi soǵysta kórsetken janqııarlyq erligi úshin memleket tarapynan orden, medaldarmen marapattaldy. Ulanbelde týyp-ósken, keıin Túrkimenstanǵa qonys aýdarǵan Mádı Begenov jaýmen erlikpen shaıqasyp Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Kúlásh Maıbasova apamyz Kalınıngradtaǵy ofıser aǵasyna bara jatyp, soǵys oıranyna tap bolyp, Ýkraına jerinde partızandarǵa qosylyp, jaý tylynda shaıqasty. Jurt bul kisini «partızan apa» dep ketti. Ázir kózi tiri, 95-ke kelgen Álmahan Smaıylov 6 jyl boıy ataqty S.Býdennyıdyń atty ásker quramynda jaýmen shaıqasty. Soǵystyń bastalýynan aıaqtalýyna deıin qatysqan Álekeń alapat shaıqastardy únemi eske alyp otyrady.
El soǵys zardaptaryn joıyp, qalpyna keltirýge jumyla kirisip eńbek etti. Halyq sharýashylyǵyn kóterýdegi janqııarlyq eńbekteri úshin kóptegen moıynqumdyqtar memleket tarapynan qurmettelip, marapattaldy. 10 aýyl sharýashylyǵynyń eńbekkerleri Sosıalıstik Eńbek Eri atandy. Mal ósirip, tolaıym tabysqa jetkeni úshin el qurmetine bólenip, Jazylbek Qýanyshbaev eki márte Eńbek Eri ataǵyna ıe boldy. «Dala akademıgi», «malshylardyń marshaly» degen ataqqa, halyq qoshemetine bólendi. Jazekeń KSRO, QSR Joǵarǵy Keńesterine depýtat bolyp saılandy. Máskeýde, Sezder saraıynda kommýnıstik partııanyń Bas hatshysy L.I. Brejnev ózi kelip sálemdesip, arqasynan qaqqan. Aǵybaı batyr babamyzdyń fotosýretin Lenıngradtaǵy Ermıtajdan taýyp, elge eń birinshi bolyp kóbeıtip taratqan, tabystyrǵan osy Jazekeń. Jalpy, Jazekeńniń túr-tulǵasy men minezi, adamgershilik qasıetteri birin-biri ádemi tolyqtyryp turýshy edi.
Aýdan abyroıyn asqaqtatyp, ataǵyn shyǵarǵandardyń biri Shotaı Taıbaǵarov boldy. Nar tulǵaly jigit shyńdalǵan sheberligin kórsetti. Eki dúrkin qoı qyrqýdan KSRO chempıony, Ekonomıkalyq О́zara Kómek Keńesine múshe elderdiń absolıýtti chempıony, Qazaqstannyń bas júldegeri atandy.
Al 1986 jylǵy jeltoqsanda azattyq úshin kúrestiń basy-qasynda júrgen jerlesimiz, Moıynqumnyń týmasy Qaırat Rysqulbekov she?! Erkindik úshin kúreste ákimshilik-ámirshilik júıeniń qolshoqparlary jastardy baǵytynan qaıtaramyz dep urdy-soqty, jas Qaırattyń ómirin qıdy. О́mirine tóngen qaýipke qaramaı ol: «Qaırat degen atym bar, Qazaq degen zatym bar. Erkek toqty qurbandyq, Atam deseń atyńdar», – dep urandap ótti emes pe!
El uly atanǵan Qaıratqa Prezıdentimiz óziniń Jarlyǵymen Halyq Qaharmany ataǵyn berdi. Qadir tutqan elimiz Qaıratqa eskertkish ornatty, mádenıet oshaqtaryna, mektepterge, kóshelerge atyn berip, qurmet kórsetti. Osyndaı tuǵyry bıik tulǵany Moıynqum ǵana emes, bar qazaq qurmetteıdi.
Etek-jeńi keń, qonaq kelse baryn jaıatyn, joldas-dostyqqa berik elimiz keshegi jany qysylǵan zamanda kóptegen ult ókilderine pana bolyp, qushaǵyna aldy. Deportasııamen kelgen nemister, cheshender, qarashaılar, balqarlar, kúrdiler kúni búginge deıin qazaqtyń qamqorlyǵyn eske alyp, rızashylyǵyn, alǵysyn jaýdyryp otyrady. Osyndaı jaǵdaımen jer aýyp kelgen orys «patrıoty» A.Soljenısyn 4 jyl boıy Moıynqumdy mekendedi, panalady. Qurmetin kórdi, asyrady dese de bolady, sol «patrıot» sý ishken qudyǵyna túkirip aljasty, jaqsylyqty umytyp janyn saqtaǵan Qazaq eline qarsy topyraq shashty. Dál osyndaı jaǵdaımen kelgen Lenınniń oqqaǵary, latysh atqyshtarynyń biri bolǵan Vılıs Krastın keıingi jylymyq zamanda aqtalsa da óle-ólgenshe qazaqtarǵa rıza bolyp ketti. Denesi de ómirden ótken soń Birlik aýylynda jaı tapty.
Moıynqum aýdanynyń aýa raıy ártúrli, Betpaq dalasy, Moıynqumnyń qumy, Shý boıynyń árqaısysynda ózgeshelikteri kóp. Qystyń 40 gradýs aıazy men jelinen bastap, jazǵy 40 gradýs aptap ystyǵy, ortasynda Shý boıynyń qońyr salqyny, shegedeı qatyp jatqan taqyrlary, oıdym-oıdym jer alyp jatqan sor qumy, kókmaısaly shalǵyny, ný qamys, aǵashtary aralas ormany, tarydaı shashylyp jatqan ań-qustyń mekendi kólderi, eń qajettisi adamdardy qyzyqtyratyn taza altyndaı aýasy. Tabıǵat, onyń baılyǵy – Jaratýshynyń syıy. Aıalaı bilgenge bereri kóp, adamǵa qyzmet etedi. Jerimizdiń asty da, ústi de tunǵan baılyq. Ashylǵany da kóp, ashylmaı jatqan syr sandyǵy qanshama, ol bolashaqtyń úlesi. Áli de Moıynqum jeri talaılardy tańǵaldyryp, tańdaı qaqtyratyn bolady.
Osynshama jerdi óziniń tabıǵı jaratylysyna qaraı mekendeıtin ań-qustar kóptep sanalady. Arqar, qulan, kıik, qaraquıryq, elik, qoıan, jyrtqyshtardan – qasqyr, shıebóri, borsyq, qaban, túlki, qustardan – dýadaq, kekilik, shil, bódene, qyrǵaýyl, qaraqus, ıtelgi, lashyn mekendeıdi. Jyl qustary: úırek, qaz, qasqaldaq, aqqý, birqazan, buldyryq, tyrna, kókqutan, shaǵalalardyń jazdyq mekeni bolyp sanalady. Kólderi sazan, laqa, shortan, aqqaıran, torta balyqtary men neshe túrli sý jándikterine baı. Moıynqumnyń osyndaı tamasha tabıǵaty áýesqoı ańshylar, balyqshylardyń qyzyqtap demalyp qumarlaryn qandyratyn mekenge aınalýda. Bir kezderi Shý boıy jolbarystardyń da mekeni bolǵandyǵy ańyz-áńgimelerde, jazbalarda kórsetilgen. Jazýshy M.Maǵaýınniń «Shaqan sheri» kitabynda Balqash, Shý boıy jolbarystyń mekeni bolǵany kórsetilse, bul kúnde 95 jastaǵy Qylyshbaı aýylynyń qarııasy Álmahan Smaıylov aǵaıyndy Ysa men Záýirdiń qaqpanyna jolbarystyń túsip, oljaly bolǵandyǵyn, Ysaǵa baıqaýsyzda shaýyp, arqa terisine tyrnaǵy batyp qan-josa bolǵanyn óz aýzynan estigenbiz. Bul oqıǵa 1900 jyldardyń basynda bolǵan. Al, 1952 jyly aýyl qarııasy Adamjan Smaǵuldyń ákesi Tezekbaev Smaǵuldyń jas kezinde jolbarys kúshigin qaqpanymen alǵanyn qyzyqtap aıtqany esimde. Sol alǵan kúshiginiń bir azý tisin shúbereke orap ákeme bergeni, onyń besikke yrym esebinde baılaǵany bar.
Jeri de, eli de, tarıhy da baı, qushaǵy keń, alaqany ashyq, Qazaq handyǵy alǵash ómirge kelgen jer, Jambyl babam týǵan jer, Jazylbek tárizdi atamyzdyń, Qaırat syndy qaharmanymyzdyń altyn besigi bolǵan Moıynqum jeri, shynynda da, kıeli jer ǵoı! Buǵan qalaı maqtanbaımyz! Shirkin-aı, tarıhtyń qaınaǵan ordasy bolǵan jerde, Almaty – Astana, Astana – Bishkek – Tashkent joldarynyń toqaılasqan jeri – Býrylbaıtalda, Balqash kóliniń jaǵasy, Qozybasynyń mańynda ár kezde, ár jerde áńgime arqaýy bolyp júrgendeı eskertkish esebinde úlken monýment turǵyzylyp, janynan demalys orny, aıaldama jasalyp, halyqqa qyzmet etse, nur ústine nur bolar edi aý!
Esenaman OShAQBAEV,
eńbek ardageri,
Jambyl oblysy,
Moıynqum aýdany.
Qazaq jeri – táńirdiń tartýy, jaratýshy Allanyń syıy. Qazaǵymyzdyń násibi bolar árkimderge tıe bermeıtin óner, baılyq úlesi – ultymyzdyń keń qoltyqty, daladaı darqandyǵy, jomarttyǵy, dos-joldasyna adal, qonaǵyn qudaıyndaı syılaıtyn peıiline tartýy bolar.
Táńirdiń osynshama bergen jerine ıe bolý ońaılyqqa túspeıdi. Qazaq basynan nebir qıyndyqtar ótkizdi. Qıly-qıly zamandarǵa tap boldy, myń ólip, myń tirildi. Nebir qıynshylyqtar men aýyrtpashylyqtardy alma-kezek bastan ótkerdi. Babalarymyz jaratýshynyń syıyn at ústinde naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵap, bolashaq urpaqtaryna jerdi, táýelsizdikti syı etip qaldyrdy. Jazıraly aýmaǵymyzdyń bir pushpaǵy – Jambyl oblysyndaǵy Moıynqum óńiri. Jer kólemi – 59,3 mln. sharshy shaqyrym.
Bul aımaq syr-shejirege baı, ańyzdar men áńgimelerge arqaýy mol qasıetti jer. Eshqandaı boıamasyz shyndyq baıandalsa, aýyz toltyryp aıtarlyq, el tarıhyna qosarlyq úlesi jetkilikti. «О́tkensiz búgin joq» degendeı, burynǵyny uǵyp, tarıhı tamyrlarymyzdy zerdelep bilgenimiz, kópshilikke jetkize nasıhattaǵanymyz – úlken paryzymyz.
Shý, Talas óńirleri erte zamannan-aq adam balasyna qutty qonys, jaıly meken bolǵan. Qazaq keń dalada kóshpendi ómir saltyn ustanýmen qatar, ornyqty otyryqshylyqqa da boı urǵan. Qala salǵan, qolónermen aınalysqan, mal ósirgen, egin ekken. Bunyń dáleli retinde áli de zerttelmegen Hantaýy aýmaǵynda aýqymdy jerdi alyp jatqan, asty, ústi, jany tastan qashap jasalǵan beıitterdi aıtýǵa bolady. Arheolog-ǵalym Karl Baıpaqovtyń aıtýynsha, bul jerde bizdiń dáýirimizge deıingi myń-eki myń jyldar buryn iri kólemdi otyryqshy el bolǵan.
Bizdiń zamanymyzǵa deıingi myńjyldyqta qalyptasqan Uly Jibek joly jaıynda H ǵasyrda ómir súrgen baǵdadtyq Kýrash Ibn Djafardyń qoljazbasynda kerýen joly boıyndaǵy jerler sıpattalǵanda Taraz, Qulan, Merke, Aspara men Moıynqum jóninde derekter keltirgen. Endeshe, erte zamannan-aq saýda-sattyq arqyly Batys pen Shyǵystaǵy el men eldi baılanystyrǵan Jibek joly qazirgi Moıynqum aýdanynyń aýmaǵyn da basyp ótken.
Asan qaıǵy babamyzdyń jer aralap júrip: «Eı, Moıynqum! Qumdaryń buırat-buırat taýdaı eken, Qulynyń taıdaı eken. Taıyń aıǵyrdaı eken, Jeti jyl qatarynan jut bolsa da, Tuıaqty mal qalsa, Seniń baýyryńda qalady eken!» – dep sıpattaǵan.
Ańyzdarǵa da, naqty tarıhı derekterge de, arheologııalyq qazba dálelderge de súıensek, qazaq handyǵy osy Moıynqum jerinde bastaý alǵan. Muny tarıh aıtyp tur. Sebebi, 1465 jyldary Kereı men Jánibek sultandar bir túmen elimen, tórt túlik malymen qoparyla kóship, Shý boıyndaǵy Moıynqumda qystap, Qozybasynyń Tulparsaz jaılaýynda Kereıdi aq kıizge kóterip han saılap, ózderin qazaq dep atapty. Han saılaýy kezinde el jabyla qozy soıyp toptanyp etin jeıdi, bas súıekterin bir jerge jınaıdy. Sóıtip, bas kóp úıilgen jerdi Qozybasy dep ataǵan. Qozybasy jóninde áli aıqyndalmaǵan, aıqyndaýdy qajet etetin talas týdyryp otyrǵan jaılar bar. Muhamed Haıdar Dýlatı óziniń «Tarıhı Rashıdı» eńbeginde Kereıdiń han saılaýy Shý boıy, Qozybasy, Tulparsaz qystaýy Moıynqum qumy dep kórsetken. Bul ataýlardyń barlyǵy qazirgi Moıynqum jerinde. Qozybasy Shý boıynda, Jambyl taýy baýraıyndaǵy úlken alań. Ortasynda Qozybasy shoqysy. Tómengi jaǵynda, 10-15 shaqyrymdaı jerde Shý ózeniniń arnasy, onyń boıynda uzyndyǵy 15-20 shaqyrymdaı aýmaqty alyp jatqan Tulparsaz jaılaýy bar. 1998 jyly ataqty jazýshy, memleket qaıratkeri Á.Kekilbaev, kórnekti tarıhshy ǵalym Manash Qozybaev, arheolog-ǵalym Karl Baıpaqov bastaǵan ǵalymdar tarıhı oryndardy aralap kórip, Qozybasy shoqysyna shyǵyp, mine, Muhamed Haıdar Dýlatıdyń kórsetken Qozybasy osy bolýy kerek degen pikirge kelip edi.
Aqtaban shubyryndy zamanyndaǵy Ańyraqaı shaıqasy, Abylaı, Kenesary handardyń joryq joldary da, saýda-sattyq, qarym-qatynas joldary da Moıynqum jerin aınalyp ótpeıdi. Tarıhshylar men geograftardyń zertteýi boıynsha ertede saýda-sattyq qarym-qatynasy Shý ózeniniń orta tusy Kókterek eldi mekeni tusymen ótken. 1753 jyldary Abylaı hannyń sarbazdarymen júrip ótken jeri «Han joly» dep atalǵan. Bul derek iri arheolog-ǵalym Álkeı Marǵulan eńbeginde de kórsetilgen. Osy jol ekonomıkalyq, mádenı turǵydan mańyzdy saýda-sattyq joly boldy. Aqmola, Qaraótkel, Qoıandy, Atbasar, Qyzyljar jármeńkelerine barý úshin Jetisý qazaqtary, qyrǵyzdar, qytaılar osy joldy paıdalanǵan.
Dál osy derekterdi 1890 jyldary týǵan Muqataı qarııa 1970 jyly dálelmen áńgimelep berip edi. «Han joly» boıynda beketter bolǵan, onda at aýystyryp, demalyp, saparlaryn jalǵastyratyn. Muqataı qarııa bar ómirin Suńqar shyńy mańaıynda ornalasqan beketterdiń birinde atshy bolyp ótkizgen. О́zi otyrǵan beketten basqa kelesi beketti de kórsetkeni bar. Beket oryndary búginde tómpeshikke aınalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Keıbir tarıhshy zertteýshilerimiz Hantaýynyń atyn Kereı-Jánibek handarynyń atymen de baılanystyrady. Qalaı bolǵanda da Hantaýy, Suńqar shyńy qazaq handarymen baılanysty ekendigi eshbir talas týdyrmaýy kerek. Dál osy Hantaýy, Suńqar shyńy mańynda úsh júzdiń jasaqtary aldaǵy sheshýshi Ańyraqaı shaıqasyna daıyndyq júrgizip shep qurǵan. Qazaq handyǵynyń bas qolbasshysy Ábilqaıyr han, Bolat han, Sámeke han, Jolbarys han jáne Ábilmámbet bastaǵan sultandar, batyrlar birlese otyryp aldaǵy shaıqasty saraptaǵan, osy jerden shaıqasqa attanǵan. Uly shaıqastyń zardaptary bolar, Suńqar shyńy mańyndaǵy úlken-úlken 11 oba sonyń belgisindeı. Ańyraqaıdyń 270 jyldyǵyna oraı, 2007 jyly Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Jibek Ámirhanova bastaǵan delegasııa kelip, shaıqas oryndaryn aralap, zertteý júrgizip Hantaýy baýyryna «Ańyraqaı shaıqasyna – 270 jyl» degen jazýy bar belgi qoıǵan edi.
Moıynqum jeri qazaq pen jońǵarlardyń, qazaq pen qoqandyqtardyń, qazaq pen qyrǵyzdardyń arasynda bolǵan talas-tartys, shaıqastardyń da kýási. Qalmaqtóbe, Qalmaqqyrylǵan, Qoqı sııaqty jer, sý ataýlary osy oqıǵalarmen baılanystyrylǵan. Kenesary – Naýryzbaıdyń táýelsizdik úshin kúresken joryqtarynyń izi Moıynqum jerinde de saırap jatyr. Ult-azattyq kóterilisin bastaǵan Kenesary han Betpaqdalany basyp ótip, Shý boıymen órlegen. Han sarbazdaryn bastaǵan qolbasshy Aǵybaı batyrdyń Shý ózeninen ótken jeri Aǵybaı ótkeli dep atalyp ketti. Bul ótkel qazirgi Keńes aýyly men Birlik aýylynyń orta tusyndaǵy Shý ózeniniń boıynda.Tarıhshylardyń aıtýy boıynsha, Kenesary han jasaqtarymen Moıynqumnyń Balqash kóli jaǵalaýyndaǵy Myńaralda eki jyl turaqtap ta qalǵan.
Esimi álemge áıgili shyǵys Gomeri atanǵan uly aqyn Jambyl babamyz 1846 jyly dala tósiniń kelbetin keltire jantaıa jatqan Jambyl taýynyń baýraıynda dúnıe esigin ashqan. Ári batyr, ári sheshen Bóltirik babamyzdyń da ómir jolynyń keıbir kezeńi Moıynqummen baılanysty. Ulanbel aýyly tusynda Bóltirik qystaýy degen jer babamyzdyń atymen atalady, deıdi kónekóz qarııalar. Bul jerde de talaı daýlar ádil sheshilip, tórelikter jasalǵan.
Ot aýyzdy, oraq tildi aqyn ári sheshen Qylyshbaı Moıynqumda týyp ósken. Jambyl babamyz Qylyshbaıǵa arnap: «Qylyshbaıdan taralyp, Sóz nusqasy kelingen. Dos-jaranǵa, kemtarǵa, Qaıyrly bol delingen, – dep «О́sıet» óleńinde beker aıtpasa kerek.
Maqtanyshymyz, ǵulama ǵalym Shoqan Ýálıhanov «Baıanaýyl dýany jaıynda» degen zertteý eńbeginde el basynan keshken aýyr jaǵdaıǵa da baılanysty Baıanaýyl qazaqtary 1849 jyldary Betpaqtyń dalasyn eki jyl boıy panalap baryp eline qaıtqan, dep jazylǵan. Osyndaı aýyrtpashylyq kezeńderde jońǵar, orys basqynshylarynan teperish kórgen Jetisý qazaqtary HIH ǵasyrdyń orta sheninde 10 jyl boıy Shý, Talas óńirlerin panalap aman-esen týǵan jerlerine oralǵan.
El erkindigi úshin kúresken, bar ǵumyryn qazaqtyń qamyna arnaǵan, qoqandarǵa qarsy kúreste kóterilisshilerdiń kósemi bolǵan, qyzyl ókimettiń saıasatyn qoldamaı qarsylyq bildirgen ataqty Imanjúsip 1929-1930 jyldary Moıynqumdy panalaǵan. Qyzyldardyń jandaıshaptary ony osy jerden ustap, 1931 jyly atý jazasyna buıyrǵan.
Otyzynshy jyldardaǵy Sozaq kóterilisine qatynasqan 8 adam Moıynqum jerinde ustalyp, oqqa baılanǵan. Keıinderi sol jerdegi aýyl biraz ýaqyt Semısozaq dep atalyp keldi. Sáken Seıfýllın ataman Annenkovtiń «Azap vagonynan» qashyp shyǵyp, Áýlıeataǵa bettegende, aqıyq aqyndy Betpaqtyń dalasymen ol kezde ótkel bermeıtin eki jaǵy qamys pen toǵaı Shý ózeninen ótkizip, artynan qýyp kele jatqan aq jendetterden qutqaryp, aman-saý dittegen jerine jetkizip, senimdi serik bolǵan moıynqumdyq Súıindikov Sapaq edi. Sáken óziniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda ol kisini batyr dep rızashylyq bildirip, qurmettep atap kórsetken.
Qasıetti Moıynqum nebir dastandar men jyrlarǵa da arqaý bolǵan. Máselen, «Aqsaq qulan» kúıi bárimizge de belgili. Biletinderdiń aıtýy boıynsha, Joshy han deıdi, múmkin solaı da bolar. Han balasy atqa minip qulan aýlaýǵa shyǵyp qyzyqtap júrgende, ashynǵan qulandardyń tepkisinen mert bolǵan. Sóıtip, han balasynyń bas kıimi bir jerde, shoqpary ekinshi jerde qalyp ketken. Súıegi úshinshi jerden bir jyldan soń tabylǵan. Ol jerlerdiń ataýy Qulaqshyn, Shoqpar, Aqsúıek bolyp atalyp ketken. Han ólgen balasynyń kegi úshin 2-3 jyl boıy úlken or qazdyryp, oǵan qulandardy aıdap túsirip qyrǵan eken. Qazirgi «Hannyń ory» dep atalatyn jer osy. Sonymen birge, Balqash kóliniń teristiginde, shamamen 15 shaqyrymdaı jerde, Hantaýynyń teristik baýraıynan tasty oıyp turyp tereńdigi 15 metrdeı, eki jaǵynan túsip shyǵatyn tepkinshegi bar, aldyndaǵy aǵyp jatqan bulaqqa qaraı shyǵatyn esigi bar, dıametri 25 metrdeı jaı jasaǵan. Ol «Han qorasy» dep atalyp ketken.
Qazaqtyń aıbyndy aqyny Isa Baızaqovtyń «Quralaı sulý» dastany men Saýytbek aqynnyń «Aqbópe» ánine ózek bolǵan arý Moıynqum jerinde jaı tapsa, Aqbópe sulý osy jerdiń týmasy. Mahabbatyna adal Quralaı sulý súıgeni Kelden batyrmen ata-anasynyń qarsylyǵyna qaramaı qashyp shyǵyp, Shý boıyna jetip, demalyp sýǵa túsip jatqan sátte ný qamysty mekendegen jolbarys shaýyp mert etken. Sulýdyń denesi Shý boıy, qazirgi Kishi Qamqaly jerinde jerlengen. Sol jer mahabbattyń eskertkishi esebinde sanalady. Moıynqumnyń týmasy, Taraz ınnovasııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń rektory Erbolat Saýryqov Quralaı sulý basyna úlken kúmbez turǵyzyp, mańaıyn abattandyryp, azamattyq jasady. О́tken jyly kúzde Moıynqum jurtshylyǵy kúmbez basynda bolyp, onyń ashylý saltanatyna oblys ákimi Kárim Kókirekbaev qatysyp as berildi.
Aıta berse, áńgime kóp. 30-jyldardaǵy Goloshekınniń «Kishi Oktıabr» saıasaty tıtyqtap otyrǵan jandardy aıaýsyz eseńgiretti. El 1930-1933 jyldary asharshylyqtan qyryldy, birazy bosyp, kún kóris qamymen jer aýyp, shetelderdi panalady. Kónekóz qarııalardyń eske alýy boıynsha, qaısibir áýletterden tuqym da qalmaǵan. «Kishi Oktıabr» saıasaty onsyz da saýaty az, birli-jarymdy oqyǵandaryn da «halyq jaýy» degen aıdar taǵyp, biraz adamdardy túrmege toǵytty, atty. Mysaly, bir ǵana kishigirim Komıntern aýylynan 14 adam atylyp, túrmede azaptalyp, ómirden ótti. Birde-bireýi elge oralmady. Halyq jaýy bolǵandardyń teń jartysy saýatsyz bolǵan. Mundaı jaı ár aýylda kezdesedi.
Eseńgiregen el endi-endi esin jııa bastaǵanda ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy. El basyna kún týǵan zamanda el qorǵaýǵa moıynqumdyqtardan 3010 adam attanyp, erlikpen shaıqasty, 880 adam maıdan alańynda qalyp, máńgilik jaı tapty. 147 adam habar-osharsyz ketti. 1983-i elge oraldy, kópshiligi jaraly. Elge oralǵandardyń basym kópshiligi soǵysta kórsetken janqııarlyq erligi úshin memleket tarapynan orden, medaldarmen marapattaldy. Ulanbelde týyp-ósken, keıin Túrkimenstanǵa qonys aýdarǵan Mádı Begenov jaýmen erlikpen shaıqasyp Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Kúlásh Maıbasova apamyz Kalınıngradtaǵy ofıser aǵasyna bara jatyp, soǵys oıranyna tap bolyp, Ýkraına jerinde partızandarǵa qosylyp, jaý tylynda shaıqasty. Jurt bul kisini «partızan apa» dep ketti. Ázir kózi tiri, 95-ke kelgen Álmahan Smaıylov 6 jyl boıy ataqty S.Býdennyıdyń atty ásker quramynda jaýmen shaıqasty. Soǵystyń bastalýynan aıaqtalýyna deıin qatysqan Álekeń alapat shaıqastardy únemi eske alyp otyrady.
El soǵys zardaptaryn joıyp, qalpyna keltirýge jumyla kirisip eńbek etti. Halyq sharýashylyǵyn kóterýdegi janqııarlyq eńbekteri úshin kóptegen moıynqumdyqtar memleket tarapynan qurmettelip, marapattaldy. 10 aýyl sharýashylyǵynyń eńbekkerleri Sosıalıstik Eńbek Eri atandy. Mal ósirip, tolaıym tabysqa jetkeni úshin el qurmetine bólenip, Jazylbek Qýanyshbaev eki márte Eńbek Eri ataǵyna ıe boldy. «Dala akademıgi», «malshylardyń marshaly» degen ataqqa, halyq qoshemetine bólendi. Jazekeń KSRO, QSR Joǵarǵy Keńesterine depýtat bolyp saılandy. Máskeýde, Sezder saraıynda kommýnıstik partııanyń Bas hatshysy L.I. Brejnev ózi kelip sálemdesip, arqasynan qaqqan. Aǵybaı batyr babamyzdyń fotosýretin Lenıngradtaǵy Ermıtajdan taýyp, elge eń birinshi bolyp kóbeıtip taratqan, tabystyrǵan osy Jazekeń. Jalpy, Jazekeńniń túr-tulǵasy men minezi, adamgershilik qasıetteri birin-biri ádemi tolyqtyryp turýshy edi.
Aýdan abyroıyn asqaqtatyp, ataǵyn shyǵarǵandardyń biri Shotaı Taıbaǵarov boldy. Nar tulǵaly jigit shyńdalǵan sheberligin kórsetti. Eki dúrkin qoı qyrqýdan KSRO chempıony, Ekonomıkalyq О́zara Kómek Keńesine múshe elderdiń absolıýtti chempıony, Qazaqstannyń bas júldegeri atandy.
Al 1986 jylǵy jeltoqsanda azattyq úshin kúrestiń basy-qasynda júrgen jerlesimiz, Moıynqumnyń týmasy Qaırat Rysqulbekov she?! Erkindik úshin kúreste ákimshilik-ámirshilik júıeniń qolshoqparlary jastardy baǵytynan qaıtaramyz dep urdy-soqty, jas Qaırattyń ómirin qıdy. О́mirine tóngen qaýipke qaramaı ol: «Qaırat degen atym bar, Qazaq degen zatym bar. Erkek toqty qurbandyq, Atam deseń atyńdar», – dep urandap ótti emes pe!
El uly atanǵan Qaıratqa Prezıdentimiz óziniń Jarlyǵymen Halyq Qaharmany ataǵyn berdi. Qadir tutqan elimiz Qaıratqa eskertkish ornatty, mádenıet oshaqtaryna, mektepterge, kóshelerge atyn berip, qurmet kórsetti. Osyndaı tuǵyry bıik tulǵany Moıynqum ǵana emes, bar qazaq qurmetteıdi.
Etek-jeńi keń, qonaq kelse baryn jaıatyn, joldas-dostyqqa berik elimiz keshegi jany qysylǵan zamanda kóptegen ult ókilderine pana bolyp, qushaǵyna aldy. Deportasııamen kelgen nemister, cheshender, qarashaılar, balqarlar, kúrdiler kúni búginge deıin qazaqtyń qamqorlyǵyn eske alyp, rızashylyǵyn, alǵysyn jaýdyryp otyrady. Osyndaı jaǵdaımen jer aýyp kelgen orys «patrıoty» A.Soljenısyn 4 jyl boıy Moıynqumdy mekendedi, panalady. Qurmetin kórdi, asyrady dese de bolady, sol «patrıot» sý ishken qudyǵyna túkirip aljasty, jaqsylyqty umytyp janyn saqtaǵan Qazaq eline qarsy topyraq shashty. Dál osyndaı jaǵdaımen kelgen Lenınniń oqqaǵary, latysh atqyshtarynyń biri bolǵan Vılıs Krastın keıingi jylymyq zamanda aqtalsa da óle-ólgenshe qazaqtarǵa rıza bolyp ketti. Denesi de ómirden ótken soń Birlik aýylynda jaı tapty.
Moıynqum aýdanynyń aýa raıy ártúrli, Betpaq dalasy, Moıynqumnyń qumy, Shý boıynyń árqaısysynda ózgeshelikteri kóp. Qystyń 40 gradýs aıazy men jelinen bastap, jazǵy 40 gradýs aptap ystyǵy, ortasynda Shý boıynyń qońyr salqyny, shegedeı qatyp jatqan taqyrlary, oıdym-oıdym jer alyp jatqan sor qumy, kókmaısaly shalǵyny, ný qamys, aǵashtary aralas ormany, tarydaı shashylyp jatqan ań-qustyń mekendi kólderi, eń qajettisi adamdardy qyzyqtyratyn taza altyndaı aýasy. Tabıǵat, onyń baılyǵy – Jaratýshynyń syıy. Aıalaı bilgenge bereri kóp, adamǵa qyzmet etedi. Jerimizdiń asty da, ústi de tunǵan baılyq. Ashylǵany da kóp, ashylmaı jatqan syr sandyǵy qanshama, ol bolashaqtyń úlesi. Áli de Moıynqum jeri talaılardy tańǵaldyryp, tańdaı qaqtyratyn bolady.
Osynshama jerdi óziniń tabıǵı jaratylysyna qaraı mekendeıtin ań-qustar kóptep sanalady. Arqar, qulan, kıik, qaraquıryq, elik, qoıan, jyrtqyshtardan – qasqyr, shıebóri, borsyq, qaban, túlki, qustardan – dýadaq, kekilik, shil, bódene, qyrǵaýyl, qaraqus, ıtelgi, lashyn mekendeıdi. Jyl qustary: úırek, qaz, qasqaldaq, aqqý, birqazan, buldyryq, tyrna, kókqutan, shaǵalalardyń jazdyq mekeni bolyp sanalady. Kólderi sazan, laqa, shortan, aqqaıran, torta balyqtary men neshe túrli sý jándikterine baı. Moıynqumnyń osyndaı tamasha tabıǵaty áýesqoı ańshylar, balyqshylardyń qyzyqtap demalyp qumarlaryn qandyratyn mekenge aınalýda. Bir kezderi Shý boıy jolbarystardyń da mekeni bolǵandyǵy ańyz-áńgimelerde, jazbalarda kórsetilgen. Jazýshy M.Maǵaýınniń «Shaqan sheri» kitabynda Balqash, Shý boıy jolbarystyń mekeni bolǵany kórsetilse, bul kúnde 95 jastaǵy Qylyshbaı aýylynyń qarııasy Álmahan Smaıylov aǵaıyndy Ysa men Záýirdiń qaqpanyna jolbarystyń túsip, oljaly bolǵandyǵyn, Ysaǵa baıqaýsyzda shaýyp, arqa terisine tyrnaǵy batyp qan-josa bolǵanyn óz aýzynan estigenbiz. Bul oqıǵa 1900 jyldardyń basynda bolǵan. Al, 1952 jyly aýyl qarııasy Adamjan Smaǵuldyń ákesi Tezekbaev Smaǵuldyń jas kezinde jolbarys kúshigin qaqpanymen alǵanyn qyzyqtap aıtqany esimde. Sol alǵan kúshiginiń bir azý tisin shúbereke orap ákeme bergeni, onyń besikke yrym esebinde baılaǵany bar.
Jeri de, eli de, tarıhy da baı, qushaǵy keń, alaqany ashyq, Qazaq handyǵy alǵash ómirge kelgen jer, Jambyl babam týǵan jer, Jazylbek tárizdi atamyzdyń, Qaırat syndy qaharmanymyzdyń altyn besigi bolǵan Moıynqum jeri, shynynda da, kıeli jer ǵoı! Buǵan qalaı maqtanbaımyz! Shirkin-aı, tarıhtyń qaınaǵan ordasy bolǵan jerde, Almaty – Astana, Astana – Bishkek – Tashkent joldarynyń toqaılasqan jeri – Býrylbaıtalda, Balqash kóliniń jaǵasy, Qozybasynyń mańynda ár kezde, ár jerde áńgime arqaýy bolyp júrgendeı eskertkish esebinde úlken monýment turǵyzylyp, janynan demalys orny, aıaldama jasalyp, halyqqa qyzmet etse, nur ústine nur bolar edi aý!
Esenaman OShAQBAEV,
eńbek ardageri,
Jambyl oblysy,
Moıynqum aýdany.
Sońǵy jańalyqtar
Erteń elimizdiń 13 óńirinde daýyldy eskertý jarııalandy
Aýa raıy • Keshe
Almaty zoobaǵynda dúnıege kelgen amýr jolbarystaryna esim berildi
Janýarlar • Keshe
15 jastaǵy qazaq balasy «Barselonamen» kelisimshartqa otyrdy
Fýtbol • Keshe
2026 jyldyń basynan beri Atyraýda 31 kólik órtendi
Oqıǵa • Keshe
