«Balapan» jýrnaly tabyldy

Ýfaǵa barǵanda bir izdegen dú­nıemiz «Ǵalııa» medrese­sinde oqyǵan qazaq shákirtter shyǵarǵan «Sadaq» qoljazba jýrnaly­nyń qalǵan 20 shaqty sany edi (jýrnaldyń 3 sany Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada, 17 sany osy jýrnaldy indete zerttegen professor Tursynbek Kákishulynyń otbasynda saqtalǵan). «Sadaqty» aldymen Ýfadaǵy Ahmet-Zákı Ýálıdı atyndaǵy Bashqurt­stan Ulttyq kitap­hanasynyń Qol­jazbalar men sırek kitaptar qorynan izdedik. Sırek qordyń meńgerýshisi Flıýr Sıbagatovtyń ózi bizge kómektesýge tyrysty. Biraq «Sadaq» munda joq bolyp shyqty. «Sadaq» túgili «Ǵalııa­daǵy» bashqurt shákirt­ter shyǵar­ǵan «Parlaq» qoljazba jýr­na­ly­nyń bir sanyn da taba almadyq. «Sadaqty» izdeýdi sonda da toq­tatpadyq. Ýfadaǵy Bashqurtstan Ulttyq arhıvine bardyq. Arhıv dırektorynyń orynbasary Zýlfar Gatııatýllınmen suhbat­tasyp, odan da «Sadaqty» sura­dyq. Aıtýynsha, arhıv qorynda «Sadaq» jýrnaly joq eken.

Endi jýrnaldy goskatalog.ru saıtynan izdeı bastadyq. Bul saıtta Reseıdiń búkil mýzeılerindegi jádi­gerlerdiń sýreti men málimeti jınaq­talǵan. Saıt buryn Qazaqstanda da ashylatyn, qazir bizdiń elden oǵan kirý joly joq. Qazaqstandyq qolda­ný­shylarǵa ashyq turǵan kezinde Álıhan Bókeıhannyń, basqa da Alash qaıratkerleriniń foto­sýretin osy saıttan tapqanbyz. Bu­ryn­nan tanys osy saıtqa súńgip kettik. Reseıge barmas buryn «anany izdeımin, mynany qaraımyn» degen azyraq jospar quryp, arnaýly tizim daıyndap alǵan edik. Ishinde «Sadaq» ta bar bolatyn. Sol tizimdegi dúnıelerdi izdedik. О́kinishke qaraı, «Sadaqtyń» birde-bir sany tabylmady. Kóńilimiz qulazı bastaǵanda «osy «Sadaqpen» qatar shyqqan «Balapandy» izdep kórsek qaıtedi?» degen oı kele qaldy. Sóıtip, «Balapandy» izdedik. Mine, ǵajap, «Balapannyń» bir sany tabyldy. Qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı, dúnıe jarqyrap ketkendeı kórindi. Olaı bolatyn da jóni bar. Sebebi osy ýaqytqa deıin «Balapannyń» birde-bir sany tabylmaǵan edi.

«Balapan» qoljazba jýrnaly týraly alǵash ret alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekulynyń «Rýhanııat» kitabynan (Almaty, «Bilim», 1997 jyl) oqydyq. «Ult tarıhyndaǵy qoljazba jýrnaldarynyń ishinen «Medirese Ǵalııa» (О́fe) shákirtteri shyǵarǵan «Sadaq» pen Ombydaǵy jastardyń «Birlik» uıymy jurtqa taratqan «Bala­pan» basylymdaryn erekshe ataýǵa bolady», deı kelip, Omby oblystyq memleket arhıvindegi qujattarǵa súıene otyryp, «Balapannyń» jaýapty shyǵarý­shy­sy (redaktory) Qoshke Kemeńgeruly bol­ǵanyn jazdy.

Atalǵan kitapta avtor Qoshke Kemeń­geruly, Smaǵul Sadýaqas­uly, Maǵ­jan Jumabaıuly eńbekterin­degi «Bala­pan» jýrnaly týraly aıtqan pikir­lerin de qosa jarııalady. Qoshke Kemeń­gerulynyń 1924 jyly Máskeýde basylyp shyqqan «Qazaq tarıhynan» zertteýindegi: «1913 jyldardan bastap orys shkoldaryndaǵy oqýshy qazaq jastary toptana bastady. 1914 jyly Ombyda jasyryn «Birlik» uıymy ashyldy. Munyń mádenı maqsatynyń astary, kózdegen nysanasy saıasat edi, áleýmet narazylyǵyn kórsetý edi. 1916 jyly «Balapan» jýrnaly qanat qaqty», degen sózin keltire kelip, osy zertteýinde «Balapan» jýrnalynyń №5 sanynda jarııalanǵan belgisiz avtordyń «Gore ot ýma» («Aqyldyń azaby») shyǵarmasynan úzindi jarııalanǵanyn aıtyp ótedi. Sol sııaqty Smaǵul Sadýaqasulynyń 1919 jyly «Trýdovaıa Sıbır» jýrnalynda jarııalanǵan «Kırgızskaıa lıteratýra» («Qazaq ádebıeti») maqalasyndaǵy: «Balapan» jýrnaly 1916 jyldan bas­tap Omby qalasynda shyǵyp turady. Ol – biryńǵaı kórkem shyǵarma (belletırıstıka) jarııalaıtyn birden-bir basylym», degen pikirin de qosa usynady.

Sonymen qatar osy ǵalym kitabynda Maǵjan Jumabaıulynyń 1916 jyly jazǵan «Balapan» qanat qaqty» týyn­dysyndaǵy: «Balapan qanat qaqty... Jas edi. Qanaty da qatyp jetken joq edi. Amalsyz qaqty. Soltústiktiń sýyǵyna shydaı almady. Sýyq jel súıegine jetti. Yzǵar ókpesine ótti...», dep keletin joldardy da keltiredi. Munyń bárin qaıtalap eske salyp otyrǵan sebebimiz, qazaqtyń osy úsh qaıratkeriniń «Bala­pan» týraly qysqa pikirinen basqa jýrnalǵa qatysty aqparat joq edi. Zertteýshiler Ombydaǵy arhıv-kitap­hanalardyń qorynan «Balapannyń» bir sanyn da taba almaǵan bolatyn. Bul jaıynda atalǵan jýrnaldy alǵash zertteýshi: «Balapan» týraly derek óte az. Munyń ústine onyń birde-bir sany tabylmaı otyr. Jeke tulǵalardyń hattalǵan is-qaǵazdarynyń arasynan birer sany ushyrasyp qalmasa, bul jýrnal Qazaqstan arhıvteri men kitaphanalarynyń sırek qoljazbalar qoryna tirkelmepti. «Otany» Ombyda da joq», dep jazǵan-tuǵyn.

Endi, mine, Ombyda bar bolyp shyqty. Biz Ombydaǵy «Birlik» uıymynyń jastary shyǵarǵan qoljazba jýrnaldyń №9 sanyn joǵaryda aıtqan goskatalog.ru saıty arqyly taptyq. «Balapannyń» jalǵyz sany Omby memlekettik Tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda saqtalǵan eken. Saıtqa jýrnal muqabasynyń sýretin júktep, «Jýrnal [tıýrkskoe pısmo]. Balapan = [Ptenes]. Jýrnal kırgızskoı (kazahskoı) molodejı, № 9. Perıod sozdanııa: 1917–1918 gg. Materıal, tehnıka: býmaga (telesnogo sveta), pechat na gektografe, rýkopıs, harakte­rıstıka býmagı: tonkaıa. Razmer: 22,4h18,3 sm. Kol-vo lıstov, str.: 1 tetr., 18 l., 34 s. Mesto sozdanııa: Rossııa, g. Omsk» degen derekterdi qosa jazǵan.

Súıinshi jańalyqty birinshi bolyp osy jýrnaldyń redaktory bolǵan Alash qaıratkeri Qoshke Kemeńgeruly­nyń shóberesi Qaıyrbek Kemeńgerge jetkizdik. Ol da biz sekildi «TMD elde­riniń arhıvterindegi qazaqstandyq jazýshylardyń zertteý jumystary» jobasymen Tatarstan astanasy Qazan qalasyna baryp, oljaly oralǵan bolatyn. Qazannan Ahmet Baıtursynulynyń 1927 jyly arab jazýyn reformalaý konkýrsyna qatysýshylarmen birge túsken sırek sýretin taýyp, «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly qalyń oqyrmanǵa usyn­ǵan bolatyn. Qaıyrbek Kemeńger «Balapannyń» bir sany tabylǵany týraly jańalyqty estigende qatty qýanyp, jýrnaldyń kóshirmesin aldyrýǵa ózi járdem beretinin jetkizdi.

Aıtqandaı, arada az ýaqyt ótkende Ombyda turatyn azamat, Ombynyń Sharbaqkólindegi Tomar orta mektebiniń dırektory qyzmetinde istegen Asqar Raısovtyń atsalysýymen Omby memle­kettik Tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda saqtalǵan «Balapannyń» jal­ǵyz sanynyń kóshirmesi qolymyzǵa jetti. Osy oraıda aıta ketsek, Dıhan Qamzabekulynyń «Ombynyń Alash dápteri» kitabyna (Almaty, «Jazý­shy», 2013 jyl) Asqar Raısovtyń babasy Ábilda Jumanulynyń, atasy Ábiljan Jumanulynyń óleńderi de toptastyrylǵan. Qundy qoljazba dáp­terdi áýeli Ábiljan jaza bastaǵan, keıin týysy Syzdyq Raısov jalǵastyrǵan. 1937 jylǵy qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan Ábiljan aqyn Jumanuly zamanynda Ombyda shyqqan «Dala ýálaıaty­nyń gazetinde» qyzmet iste­gen. Mine, osyndaı oqyǵan qazaq azama­ty­­nyń urpaǵy Asqar Raısov ótini­shi­­mizdi eki etpeı, Ombydaǵy mýzeıge baryp, qoryndaǵy «Balapannyń» jal­­ǵyz sanynyń kóshirmesin alýǵa kómek­­testi. Asqar Raısov Tomar mekte­bin­de Qoshke Kemeńgerulynyń balasy Nar­man­bettiń aldynan oqyǵan. Mýzeı qyz­met­­kerleriniń aıtýynsha, ol jerde «Balapannyń» osy bir ǵana sany saqtalǵan eken. Qoljazba jýrnaldyń qazaq eline jetýine qolǵabys jasaǵan azamattar Qaıyrbek Kemeńger men Asqar Raısovqa alǵys aıtqymyz keledi.

«Balapan» qoljazba jýrnalynyń 1917–1918 jyldarda jaryq kórgen (jýr­nalda solaı kórsetilgen) №9 sanyna qysqasha sholý jasaı ketsek, muqabasynyń oń jaǵynda balapanyna jem berip jatqan qyrannyń sýreti salynypty. Sol jaǵyna kólbeý etip «№9. Bala­pan» degen sózdi kórinetindeı etip úlken árip­pen jazǵan. Sondaı-aq qoljazba jýrnaldy shy­ǵar­ǵan Omby­daǵy qazaq jastary, «Birlik» uıy­my ekeni kórsetilgen. Jazýlary anyq ári ádemi eken. Soǵan qaraǵanda «Balapandy» shy­ǵarýshylar jýrnaldyń mazmundy ǵana emes, kórkem bolyp shyǵýyna da mán bergen sekildi.

Kóne jazýdy tap basyp tanıtyn Abaı Myrza bizdiń ótinishimizben jýrnalda jarııalanǵan materıaldarǵa sholý jasap berdi. Onyń aıtýynsha, jýrnaldyń «Sóz bastar» aıdarynda nómirde jarııalanǵan jazbalar­ǵa ańdatpa jasalǵan. Týra «Sadaq» jýrna­lyndaǵy sııaqty «Balapannyń» avtorlary da óz materıalyn qalam aty­men jazypty. Sonymen qatar Ser­keniń «Kók tóbetke» jáne «Qonǵan jerim­nen», Babasannyń «Aqylsyz sulý», Polıtıkanttyń «Men de polıtık bolaıynshy» sekildi jazbalary jarııalanǵan. Baspasóz oqýǵa yntalandyrǵan «Gazet-jýrnal oqýdan paıda» degen maqalada: «Qaı halyqtyń bolsa da ilgeri basýyna sebep bolǵan – gazet-jýrnal hám paıdaly resseler (rıssala. – Red.) dep bizden burynǵylar da, qazirgiler de qaqsap keledi», degen qyzyq joldar jazylypty. Jýrnal so­ńyndaǵy «Basqarmadan» aıdarynda ba­sylmaǵan maqalalar men jazba­lar týraly da qosymsha habarlama berilipti.

«Balapan» jýrnalynyń №9 sanynda sonymen qatar óleńder, «Abylaı» týraly áńgime (avtory – Serke), ártúrli maqalalar da jarııalanǵan eken. Bularǵa aldaǵy ýaqytta keńirek toqtala jatar­myz degen oımen tolyq tarqatpaı, qys­qa­sha ǵana sholý jasap shyqtyq. «Ba­la­pa­nnyń» shyǵarýshy redaktorynyń aty-jóni jazylmaǵan. Jalpy túrde «Shyǵa­rýshylar» dep qana kórsetilgen eken.

Maǵjan «Balapan» qanat qaqty» shyǵarma­synda: «Balapan qanat qaqty... Oıy – jan dármen jyly jaqqa jetpek, egiz Esil-Nuranyń tátti sýlarynan iship, Araldyń ystyq qumyn qushpaqshy. Tereń Balqashtyń móldirine shomylmaqshy. Altaıdyń eteginde «ýh» dep demin alyp, Marqakóldiń qaımaǵynda júzbekshi», dep jazǵan bolatyn. Biz «Balapandy» Esil-Nuraǵa ákeldik. «Balapan» endi tońbasyn, Qazaq jerinde erkin qanat qaqsyn dep tiledik.