О́mir muraty

Bolashaqta kitap sórelerinen oryn alyp, tálimshi qaýymnyń san urpaǵy paraqtaıtyn tom-tom týyndylar bastaýyn stýdent dápterine túsken alǵashqy derek pen dáıekten alary sózsiz. Buǵan ǵylymı oı men ǵalym zerthanasyna úńilý barysynda kóz jetkizip otyrmyz. Ǵylymnyń ózi maqsat, al meje degenimiz sol maqsatqa jetý baspaldaqtary. Meje bıik bolǵan saıyn maqsat ta kóz ushyndaǵy túngi alaý syndy jarqyraı túsedi. Ǵylym jolynyń buralań-burylysy, oıy men qyry kóp. Sol joldyń nebir belesin artqa tastap, qaıqań qyryna kóterilý ǵalymnyń óz mejesine, dittegen údesine jetkeni emeı, nemene?! Osy aıtylǵandar belgili jýrnalıst-ǵalym, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń teleradıo jáne qoǵammen baılanys kafedrasynyń professory Rahıma Sháripqyzy Núrıdenge tikeleı qatysty. Rahıma jet­pisinshi jyldardyń sońyn ala M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin támamdady. Qazir ǵoı kún saıyn shetel asyp jatatynymyz. MGÝ ol kezde kez kelgen kógenkózdiń armany bolatyn. Rahıma sol Máskeýdi kórdi. Ol kezgi talapker jurt úshin MGÝ búgingi Garvardpen, Sorbonnamen para-par bolatyn. Osy oqý ornyn túgesken Rahıma Sháripqyzy búginderi kóńildiń kóginde, kóptiń aýzynda. Birer sóz Rahıma Shárip­qyzynyń maqsatkerligi týraly. Eńbek jolyn Qazaq radıosynyń shetelderge habar taratý bas redaksııasynda redaktor bolyp bastaǵan ol tájirıbeni ǵylymmen ushtastyryp, dıssertasııasyn «Qazaqsha habar taratatyn shetel radıolary» taqyryby boıynsha qorǵady. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetiniń radıojýrnalıstıka kafedrasyn meńgerdi. Budan soń qyzmet babymen Astanaǵa aýysyp, L.N.Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıs­tıka kafedrasynyń meńgerýshisi, radıojýrnalıstıka boıynsha dosent bolyp qyzmet atqardy. «Shetelderdegi qazaq radıolary», «Qazirgi shetel jýrnalıstıkasy» oqý quraldarynyń, «Halyqaralyq radıojýrnalıstıka» oqýlyǵynyń, «Radıojýrnalıstıka» oqý-ádis­temelik kesheniniń avtory. Sóıtip, Rahıma Sháripqyzy qazaq medıataný ǵylymyndaǵy súbeli sala – radıojýrnalıstıkada óz sorabyn saldy. Rýhanı jýrnalıstıka... Oqyr­man nazary endi ǵana aýa bastaǵan osynaý sony uǵym qys­qasha toqtalyp ótkendi qajet etedi. Jýrnalıstıka elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý faktory, buqaralyq-aqparattyq qyzmet salasy retinde jańasha óristeı bastaǵany belgili ǵoı. Qoǵamnyń túrli salalaryna kóńil bólýine oraı ony saıa­sı, ekonomıkalyq, dep bólip qarastyryp júrmiz. Endi osy jýrnalıstıka salalaryna Rahıma Núrıdenniń zertteýleri arqyly rýhanı jýrnalıstıka da qosylyp, baıytyla tústi dep sanaýǵa tolyq negizimiz bar. Jalpy alǵanda til, dil, din rýhanııat uǵymyna kiredi. Rýh degen sózdiń túp-tamyry dinnen bastaý alady. Rýhanııat, rýhanı tárbıe, rýhanı baılyq, rýhanı qazyna, rýhanı tazalyq uǵymdarynyń túıiser tusy da dinde jatyr. Sondyqtan «rýhanı jýrnalıstıkanyń» aýqymy keń. Rahıma Sháripqyzynyń rýhanııat taqyrybyn jýrnalıstıka teorııasy turǵysynan taldaıtyn «Qazirgi shetel jýrnalıstıkasy» oqý quralynda bul másele ǵylymı-ádistemelik turǵydan zerdelense, «Qazaq rýhanı jýrnalıstıkasy» monografııasynda tarıhı-dıalektıkalyq, gnoseologııalyq kóz­qaras negizinde júıelenip, saralanady. Inemen qudyq qazǵanǵa parapar zertteýshi eńbegi tizip shyqqanǵa ǵana ońaı. Ǵalym kóz maıyn taýysyp jazylǵan «Qazaq rýhanı jýrnalıstıkasy» monografııasy qazaq jýrnalıs­tıkasy ǵylymyndaǵy osy taqyryptaǵy tuńǵysh eńbek bolǵandyqtan, toqtala ketkenimiz jón. Jumys­tyń basty nátıjeleri men jetis­tikteri mynadaı. Onda rýhanı jýrnalıstıka júıesiniń qalyp­tasýy men damý baǵyttary keshen­di túrde zerttelip, ǵylymı-teorııa­lyq, ádistemelik negizi saralanyp, onyń tarıhı negizderi anyqtal­ǵan. Zaıyrly baspasózdiń rýhanı qyzmetin saralaý barysynda kóptegen maqalalar ǵylymı aınalymǵa engizilgen, qazaq jýrnalıstıka ǵylymyna «dinı-tanym­dyq baspasóz», dinı jýrnal­dar, zaıyrly baspasózdiń rýhanı qyzmeti uǵymyna anyqtama berilgen, olardyń janrlyq, taqy­ryptyq, mazmundyq qyrlary ashyl­ǵan. Sonymen qatar, dinı-tanym­dyq basylymdardyń saraptaýly keshendi júıesi usy­nylǵanyn, elek­trondy aqparat quraldary dinı ha­barlarynyń pishindik, janrlyq erekshelikterin taldaý nátıjesinde tuńǵysh ret teleradıodaǵy rýhanı taqyryp ǵylymı aınalymǵa engizilgenin atap kórsetkenimiz jón. Rahıma Sháripqyzy eli­mizdiń bas basylymy – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ulttyń rýhanı bet-beınesin qalyptastyrýdaǵy rólin kópten zerdelep keledi. Ol L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa Ulttyq ýnıversıtetiniń «Ha­bar­shysynda» «Egemen Qazaq­stan» gazetindegi rýhanııat máse­leleri jáne olardyń berilý erek­shelikteri» atty maz­mundy maqa­lasy jaryq kórgen 2007 jyldan beri bul taqy­rypty túrli qyrynan qarastyrý ústinde. Avtordyń «Qa­zaq rýhanı jýrnalıstıkasy» atty monografııasynda «Egemen Qazaq­stannyń» etnosaralyq já­ne konfes­sııaaralyq kelisimdi saq­taýdaǵy qyzmeti daralanyp qarastyrylady, jekelegen avtorlardyń shyǵarmashylyǵy taldanady. Ǵalym sonymen qatar, qazaq halyqaralyq jýrnalıstıkasyn teorııalyq jáne tájirıbelik turǵyda negizdeýge úlken úles qosqanyn atap ótemiz. Ol osynaý sony salanyń teoretıgi ǵana bolyp tabylmaıdy. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Rahıma Sháripqyzy Tegeranda turyp, Iran Islam Respýblıkasynyń halyqaralyq teleradıohabarynda jumys istegen birden-bir qazaq jýrnalısi. «Saýd Arabııasynyń aqparat keńistigi», «Mysyr baspasózi boıynsha dáris berýdiń mańyzy», «Álemdik aqparat keńistigi jáne ulttyq ıdeologııa», «Baı-ólke radıosynyń rýhanı muralary», «Álem radıolaryndaǵy dinı habarlar» atty qundy ǵylymı maqalalary alys jáne Taıaý shet elderde ǵylymı aınalymǵa engen. «Halyqaralyq jýrnalıstıka» mamandyǵy boıynsha elimizdegi alǵashqy «Qazirgi shetel jýrnalıstıkasy» oqý quralynda jáne «Halyqaralyq radıojýrnalıstıka» oqýlyǵynda rýhanı jýrnalıstıkanyń álemdik tájirıbesi de saraptalyp, arab elderi buqaralyq aqparat qu­raldaryndaǵy rýhanııat má­seleleri, Iran buqaralyq aqparat quraldary jáne aıatolla Homeını muralary alǵash ret baıandalyp, ǵylymı aınalymǵa túsken. Elimiz aqyl-oı, júrek qýatyn talap etetin bilim ekonomıkasyna aıaq basqan qazirgi tusta ǵylym qaıratkerine qoıylar talap ta, júkteler mindet te aýqymdy. Izdenis irkilmesin dep tilelik! Jetpisbaı BEKBOLATULY, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ kafedra meńgerýshisi, professor.