Erler densaýlyǵy eleýsiz qalmasyn

Sońǵy jyldary medısınada erler densaýlyǵy jaıly jıi másele kóteriletin bolyp júr. О́ıtkeni, táýelsizdik alǵan jyldardan bastap elimizde erler densaýlyǵyna memleket tarapynan kóńil bólinbegeni búginde aıqyn kórinis tabýda. Statıstıkaǵa júginsek, elimizde jyl saıyn 15-60 jas aralyǵyndaǵy qyzdar men áıelderdiń 100-i qaıtys bolsa, 15 pen 60 jas aralyǵyndaǵy bozbala men erkekterdiń 228-i qaıtys bolady eken. Salystyrsaq, bul kórsetkish tipti 2,3 esege jetken. Ulttyń sanyn arttyrý úshin erler densaýlyǵyn nyǵaıtýdy myqtap qolǵa alatyn ýaqyt áldeqashan týǵan bolatyn. Alaıda, bizde ana men bala densaýlyǵyna basa nazar aýdarady da, erler densaýlyǵy umyt qala beredi. Osy suraqtardyń jaýabyn izdep, Almatydaǵy «Ýrologııa Ǵylymı Ortalyǵy» (ÝǴO) AQ basqarma tóraǵasynyń ǵylymı máseleler jónindegi orynbasary Ilııas Muhamedjanǵa jolyqqan bolatynbyz. Ol kisi: Másele emdelýge tirelgende jalǵan namysqa beriledi. Sebebi, erlerdiń basym bóligi óz aýrýyn moıyndaǵysy kelmeıdi. Kináni áıelge aýdarýǵa beıim turady. Sóıtip júrgende boılaryndaǵy keseldi asqyndyryp alady. Nátı­jesinde erler kóbinese, bizdiń or­talyqqa ota jasatýǵa keledi, – deıdi. Salamatty ómir súrý – ár adam­nyń paryzy. Árkim óz den­saýlyǵyna jaýapty qarasa, ómir súrý sapasy joǵary, ǵumyry uzaq bolady. Kóp jaǵdaıda erlerdiń aýrý dıagnozdary erte anyq­talmaıdy. Dárigerge qaral­maǵandyqtan, qaısybir kesel qaterli isikke aınalyp, naýqas adam qaıtys bolýy da múmkin. Shyndap kelgende, ata-ana balany jastaıy­nan dárigerge kórsetýi kerek. Er balanyń umasy jumyrtqasyna ýaqtyly túsýi kerek, al ata-anasy osyny qadaǵalaýy qajet. Jastardyń 40 paıyzy jynystyq jolmen beriletin aýrýlarmen aýy­rady. Osyndaı faktorlardyń saldarynan, elimizde erlerdiń ómir súrý uzaqtyǵy 65,7 jas, al áıelderdiń ómir súrý uzaqtyǵy 74,3 jasqa jetedi. Árıne, bul da Ilııas Tuńǵyshqanulynyń pikiri. ÝǴO-nyń basqarýymen 2006 jyldan beri erler densaýlyǵyn ny­ǵaıtý maqsatynda eki ǵyly­mı-tehnıkalyq jáne bir grant­tyq baǵdarlama qolǵa alynýda. Sonymen birge, ortalyq maman­darynyń bastamasymen oblys qalalarynda «Erler densaýlyǵy mektebi» ortalyqtary ashylyp, jumys isteýde. Búgingi tańda osy ortalyqtarda qyryq jastan asqan erlerdi skrınıngtik tekserýden ótkizý, ýrologııalyq aýrýlar asqynýynyń aldyn alý jáne aýrý túrlerin erte anyqtaý úshin saýyqtyrý sharalary ótkizilýde. Erlerdiń urpaq órbitý júıesi aýrýlaryn emdeý jáne aýrý túrlerin anyqtaýda jańa tehnologııalardy iske asyrý, androýrologııa máselesinde ǵylymı-zertteý jumystaryn damytý jolǵa qoıylýda. Sondaı-aq, ortalyq dárigerleriniń biliktiligin arttyrýda akkredıtasııalyq sharalar iske asyrylýda. ÝǴO-nyń 4021 bala men erler arasynda arnaıy júrgizgen zertteý málimetteri boıynsha, olardyń 83,3 paıyzynda ýroan­drologııalyq aýrýlar anyqtalǵan. 16,7 paıyzynyń ǵana densaýlyǵy jaqsy bolyp shyqqan. Al teh­nogendik aımaqtarda (munaı óńdeý t.b.) jumys isteıtin erlerdiń 63,5 paıyzynyń, tústi metall ón­diretin kásiporyndarda eńbek etetin erlerdiń 53,2 paıyzynyń erkektik qabileti buzylǵany belgili bolǵan. Elimizdegi urpaq jalǵastyrý jasyndaǵy erlerge júrgizilgen skrınıngtik zertteý nátıjesi boıynsha, 56,3 paıyzynda tósek qatynasyna qabileti tómendegeni, 30,4 paıyzynda urpaq órbitý qabileti álsiregeni, al 42,2 paıyzynda jynystyq jolmen taralatyn aýrýlar bary anyqtalǵan. Jalpy, Dúnıejúzilik densaý­lyq saqtaý uıymynyń derekteri boıynsha, álemde nesep tasy aýrýlary jetinshi orynda eken. Osy aýrýdan qaıtys bolý 2,3 jáne 3 paıyzdy quraıdy. Al elimiz boıynsha ýrologııalyq aýrýlar besinshi orynda. 100 myń adamǵa shaqqanda 359 adam ýrologııalyq aýrýlarmen aýyrady. OQO, ShQO, Jambyl, Atyraý, Aqtóbe jáne Qyzylorda oblystarynda nesep tasy aýrýlarynyń kórsetkishi joǵary. Únemi ultymyzdyń sany tym az dep janymyz aýyratyny ras. Urpaq órbitetin jastaǵy erler densaýlyǵyn nyǵaıtý memleket tarapynan túbegeıli qolǵa alynbasa, statıstıkalyq kórsetkishter bir kúnderi tóbe shashymyzdy tik turǵyzbasyna kim kepil? Búgingi tańda ortalyqtyń fılıaldary elimizdiń on aımaǵynda jumys isteýde. 2014 jyly baǵdarlamanyń «Erler densaýlyǵy mektebi» sharasy bastaldy. Keshendi baǵdarlamada erlerdi den­saýlyǵyn kútýge úıretý, aýrý túrleriniń áleýmettik faktorlaryn anyqtap, asqyndyrýdyń aldyn alý, salamatty ómir saltyn ustanýdyń paıdasyn oqytý sharalary tolyq qamtylǵan. Perzentsiz erli-zaıyptylarǵa kórsetiletin medısınalyq kómektiń zamanaýı ádisteriniń klınıkalyq, ekonomıkalyq standarttaryn ázirleýdi iske asyrý da ortalyqtyń negizgi maqsattarynyń biri. Erler den­saýlyǵyna nem­qu­raıdy qaraý­dyń saldarynan ulttyń demo­grafııalyq ósimi qarqyndy damymaı otyr. Árıne, demografııaǵa keri áser etetin ózge de áleýmettik faktorlar jetkilikti. Alaı­da, erler densaýlyǵy – halyq ósi­mine oń yqpal etetin birinshi áleý­mettik faktor bolyp sanalady. Qazirgi er-azamattardyń basym bóligi zeınet jasyna deıin ómir súrmeıdi eken. Sondyqtan da, erler densaýlyǵyn keshendi zerttep, qorǵaý úshin B.Jarbosynov atyndaǵy ÝǴO-nyń uıytqy bolýymen «Erler densaýlyǵy, ómir sapasy, pánaralyq tásil» degen taqyrypta Almatyda ótken dúnıejúzilik kongreste, erler múddesin qorǵaıtyn «Urpaq jal­ǵastyrý densaýlyǵy», «Sek­sýaldyq densaýlyq týraly» zańdar ázirlep, qabyldaý týraly qaýly qabyldandy. Ǵalymdar ásirese, balalar ýroandrologııalyq qyzmetin damytýǵa basa nazar aýdardy. Dúnıejúzi ǵalymdarynyń jan­aı­qaıyna aınalyp otyrǵan erler densaýlyǵy máselelerin túbegeıli sheshý maqsatynda qolǵa alynǵan baǵdarlamalar Úkimetten qoldaý taýyp, qajetti qarjy bó­lin­se, mamandardyń eńbegi janar edi. Almaty qalasyndaǵy Ýrologııa ǵylymı ortalyǵynda 130 orynǵa ar­nalǵan andrologııa, nesep tasy aýrýlary, jalpy ýrologııa, óńdeý jáne plastıkalyq ýro­logııa, sondaı-aq eki aqyly bó­lim halyqqa qyzmet kórsetedi. ÝǴO ult densaýlyǵyn saqtaýda elimizdiń damý strategııasyn aı­qyndaýshy jáne ýrologııalyq aýrý­lardy emdeý­de ozyq tehnologııalardy taratýshy jetekshi meke­me sanatynda elge qyzmet etýde. Munda joǵary sanatty dá­rigerler, ǵalymdar eńbek etýde. Jańa ınnovasııalyq tehnologııalar bazasynda urpaq órbitý ja­syndaǵy erlerdiń ýrologııalyq aýrý­laryn emdeý jáne túrli otalar jasaý júzege asyrylady. Ortalyq ǵy­lymı dárejesine qajetti zamanaýı zertteý apparattarymen, qural-jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Naý­qastardyń aýrý túrlerine sáıkes turǵylyqty jerindegi em­hanaǵa baryp, portalǵa tirkelip, or­talyqqa kelip emdelýge quqy bar. Ortalyqta esimi álemge tanymal mamandar – ÝǴO-nyń bas­qar­ma tóraǵasy, m.ǵ.d., professor, ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Memle­kettik syılyqtyń laýreaty, Myr­zakárim Alshynbaev, óńdeý jáne plastıkalyq ýrologııa bóliminiń meńgerýshisi, m.ǵ.d., professor, laporoskopııalyq ota ádisterin jastarǵa úıretýshi, «altyn skalpel» ıesi Súnııat Qusymjanov, andrologııa bóliminiń meńgerýshisi, jynys aýrýlarynyń bilgir mamany, m.ǵ.d., professor Marat Maqajanov, nesep tasy aýrýlary jáne endoýrologııa bóliminiń meńgerýshisi, endoýrologııa isiniń altyn qoldy dárigeri, m.ǵ.d., pro­fessor Malıh Muhammad Aref qyzmet etedi. Basqarma tór­aǵasynyń klınıkalyq ister jónindegi orynbasary, m.ǵ.k. Marat Batyrbekov, basqarma tór­aǵasynyń ákimshilik-ekono­mıkalyq ister jónindegi orynbasary Erlan Musabekov, taǵy basqalar óz isterin jetik meńgergen isker mamandar. Qazaqstandaǵy ýrologııa isterin damytýda kóshbasshy mekeme qyzmetin atqaryp otyrǵan ÝǴO-nyń akademıgi Beınesh Jar­bo­synovtyń izgi armanyn iske asyryp, el qurmetine bólenip keledi. Ujymnyń basty maqsaty – ult densaýlyǵyn nyǵaıtý jolynda aıanbaı eńbek etip, ómir súrý sapa­syn jaqsartýǵa, halyqtyń demografııalyq ósimin arttyrýǵa úles qosý bolyp tabylady. Iá, ár adamnyń densaýlyǵy óz qolynda degenimizben, halyq danalyǵy: «Aýyryp em izde­genshe, aýyrmaıtyn jol izde degendi» eske salady. О́z densaý­lyǵymyzdy ózimiz saqtaı bilsek, memleketimizdiń damýyna tıtteı de bolsa úles qosar edik. On eki múshesi saý erkekten deni saý urpaq dúnıege keledi. Osy jaýapkershilikti erler árqashan este ustasa eken. Dildágúl NURMAHANBET.