Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Bıznestiń bási bıik bolý kerek
«Zańnamany kúrdelendirýdiń keregi joq. Ony kásipkerlerdiń qajettilikterine beıimdeý qajet. Mınıstrler men ákimder túpkilikti nátıjege jetý úshin jaýapkershilikti arttyrsyn», degen edi Prezıdent.
Dúnıejúzilik banktiń «Economic Liberalization and Growth in Developing Countries» zertteýinde aıtylǵandaı, ekonomıkany yryqtandyrý – memlekettiń naryqqa aralasýyn azaıtyp, bıznestiń erkin jumys isteýine jol ashý. Iаǵnı baǵany, tarıfti, sýbsıdııany úkimet emes, naryqtyń ózi anyqtaıdy.
Qarapaıym tilmen aıtqanda, memleket erejelerdi ǵana belgileıdi, al qalǵanyn kásipkerler ári suranys pen usynys zańy sheshedi. Mundaı tásil bastapqyda baǵany ósirip, álekke salýy múmkin. Biraq alysqa kóz tastar bolsaq, ekonomıka turaqty ári básekege qabiletti bola túsedi.
Ekonomıst Almas Chýkınniń sózine súıensek, másele tek zańda emes, oılaý júıesinde.
«Úkimettiń ekonomıkadaǵy róli tym úlken. Bizde memleket áli kúnge deıin «negizgi qurylysshy» rólinde. Ne salý kerek, kimge tapsyrys berý kerek – bárin ózi sheshedi. Yryqtandyrý degenimiz – kerisinshe, memlekettiń emes, bıznestiń bastamasyn kúsheıtý. Úkimet tek erejeni anyqtap, ádil baqylaıtyn arbıtr bolýǵa tıis.Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, ekonomıkalyq ósim men ınnovasııa erkindik bar jerde ǵana paıda bolady. Amerıka mysaly osynyń dáleli. Onda prezıdent mektep te, zaýyt ta salmaıdy, biraq naryq jumys isteıdi. Sebebi bıznes óz betimen damýǵa múmkindik alady, memleket tek ádil básekeniń kepili. Bizge de dál osyndaı jańa paradıgma qajet», deıdi ekonomıst.
Úderis bar, nátıje de bolady
Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Marat Omarovtyń aıtýynsha, ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda Ulttyq jekeshelendirý keńsesiniń qatysýymen memlekettik úlesi bar 450-den astam kásiporyn jeke sektorǵa berýge usynylǵan.
«Bizdiń jasap jatqanymyzdyń bári ekonomıkaǵa memlekettiń aralasý úlesin qysqartý men ekonomıkany naryqtyq negizde damytý saıasatyna saıady. Sonymen qatar agenttik taýar naryqtarynda básekelestikti damytý baǵytynda jumys júrgizip jatyr. Bırjalyq qyzmet zańnamaǵa jáne qazirgi naryq talaptaryna sáıkestendirilgen. Eger buǵan deıin elde 22 taýar bırjasy bolsa, qazir olardyń naqty jumys istep turǵany 3-eý ǵana. Bul saladaǵy baqylaý tetikteri rettelip, artyq qurylymdar qysqartylǵan. Memleket basshysy bizge birqatar tapsyrma bergen edi. Negizgi ekonomıkalyq sektorlarda ádil básekeni damytý, shaǵyn jáne orta bıznestiń múddesin qorǵaý baǵytynda naqty sharalar qabyldaýdy júktegen-tuǵyn. Jumys júrip jatyr», dedi ol.
Qazaqstan ınvestorlar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Bolat Aqsholaqovtyń aıtýynsha, elimizdiń ekonomıkasy kem degende jartylaı óńdeý ónerkásibine súıenýi kerek. Onyń pikirinshe, turaqty ári táýelsiz ekonomıka qurý úshin basty nazar shıkizatty emes, daıyn ónim óndirýge baǵyttalýy qajet. Qazir birshama nátıje bar. Máselen, óńdeý ónerkásibindegi jalpy qosylǵan qun 2 ese ósip, shamamen 17 trln teńgege jetti.
«Eger maqsat IJО́-ni eki eseleý bolsa, onda óńdeý ónerkásibiniń úlesi kem degende 50% bolýǵa tıis. Bul úlken ári batyl maqsat, dese de jetýge bolady. Keıingi jyldary ınvestısııa tek shıkizat salasyna emes, óńdeý sektoryna da kele bastady. Mysaly, avtokólik óndirisi men farmasevtıkada jańa jobalar iske qosylyp jatyr. Budan da bıik beleske shyǵamyz desek, bizge tek «bir tereze» qaǵıdaty emes, tolyqqandy onlaın platforma qajet. Investor memlekettik mekemelerge barmaı-aq, bıznes tirkeý, jer alý, ınfraqurylym men salyq máselesin bir jerden sheshýi kerek», deıdi B.Aqsholaqov.
Onyń pikirinshe, qazir ınvestısııa tartýǵa kedergi keltirip otyrǵan úsh negizgi faktor bar. Olar – memlekettik organdardyń ózara úılesimsiz jumysy, artyq bıýrokratııa jáne ekonomıkany yryqtandyrýdyń baıaý júrýi.
«Memleket áli de jeke sektordyń óz betimen damı alatyn salalaryna aralasyp otyr. Al shyn máninde, bızneske kóbirek erkindik beretin ýaqyt keldi. Qazirgi ekonomıkalyq júıe memlekettik qurylymdardyń baqylaý fýnksııalaryna tym táýeldi. Bul óz kezeginde kásipkerlerdiń bastamasyn tejep, jańa ınvestısııalardyń kelýin baıaýlatady. Memlekettik saıasattyń basty qaǵıdasy «memleket – qyzmet» degen ustanymǵa negizdelýge tıis. Iаǵnı sheneýnikter bızneske kedergi keltirmeı, kerisinshe, ony damytýǵa jaǵdaı jasaýy qajet. Eger bızneske senim artylsa, ol ózdiginen ekonomıkalyq ósim men jumys oryndaryn órge súıreıdi. Qazir bizde osyǵan qatysty 21 kodeks, 300 zań jáne 400 myńǵa jýyq normatıvtik akt bar. Aldymen osynyń bárin retteý kerek», deıdi qaýymdastyq tóraǵasy.
Shıkizatqa táýeldilik basym
Ekonomıst, qarjy sarapshysy Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, elimizdegi reformalar munaı baǵasyna táýeldi. Sosyn da byltyr qol qoıylǵan Jarlyq áli oryndalǵan joq.
«Biz áli de shıkizatqa táýeldimiz. Eksporttyń 85%-y – munaı, metall jáne astyq. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý týraly kóp aıtylady, biraq naqty nátıje joq. Qazir ekonomıka sýbsıdııaǵa súıenip tur. Eksporttyń tek 5%-y ǵana básekege qabiletti. Bir qolymen sýbsıdııa beredi, ekinshi qolymen qaryz alady. Al bıýdjet bos», deıdi sarapshy.
Onyń sózinshe, tipti memleket qoldaýynsyz ómir súre almaıtyn kásiporyndar kóbeıip ketken.
«О́tken jyly shaǵyn jáne orta bızneske 2 trln teńge bólindi. Biraq bul aqsha kásiporyndardyń tek 1,5%-yna jetip otyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomıkany yryqtandyrý týraly Jarlyǵy qoǵamda úlken úmit týdyrǵan edi. Biraq ol oryndalmady. Kerisinshe, memlekettik menshiktiń úlesi artyp barady. Mysaly, «QazMunaıGazdyń» nebári 3%-y ǵana jekeshelendirildi. Memleket rólin qysqartpaı, naryq erkindigin damytý múmkin emesin uǵynar ýaqyt jetti», deıdi M.Temirhanov.
Qarjy sarapshysy munaı baǵasy tómendese, jaǵdaı odan ári qıyndaıtynyn da eskertti.
«Kelesi jyly munaı óndirisi baıaýlaıdy. Eger baǵa 70–80 dollardan tómen tússe, bıýdjetke qysym kúsheıedi. Salyq ósedi, belsendilik azaıady. О́sý qarqyny 3,5–4% deńgeıinde qalady. Halyqaralyq valıýta qory men Dúnıejúzilik bank te osyndaı boljam jasap otyr», dedi ol.
