Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XII quryltaıynda «Úsh tuǵyrly til» týraly ıdeıany jalpaq jurtqa jarııa etkenine on jylǵa jýyqtady. Memleket úshin strategııalyq mańyzy zor kez kelgen máseleni sheshýde «jeti ólshep, bir kesetin», halyq danalyǵyn basshylyqqa alatyn suńǵyla saıasatkerdiń bul bastamasy qoǵamda birshama «terbelis» týǵyzǵany jasyryn emes. Sebebi, ıdeıany áý basta árkim árqalaı qabyldady. Elbasynyń eshqashan burys sheshim qabyldamaıtynyna ımany kámil kópshilik ıgilikti ıdeıany dereý qoldady. Áıtse de, el ishinde úsh tuǵyrly til ıdeıasy memlekettik tildiń mártebesine kedergisin tıgizbeı me degen kúmán da bolmaı qalǵan joq. Sondaǵy kóptiń kókeıine qonaqtaǵan kúdik te negizsiz emes-ti. Keńes ókimeti tusynda áýpirimmen aman qalyp, táýelsizdikten keıin tuǵyryna qaıta mingen memlekettik tildiń bolashaǵy qalaı bolmaq? Álemdegi uly tilderdiń sanatyndaǵy orys, aǵylshyn tilderiniń kóleńkesinde qalyp, otbasy, oshaq qasynda ǵana qyzmet atqaratyn tilge aınalyp qalmaı ma? Memleket quraýshy halyqtyń tili joqtyqqa jutylsa, táý eter táýelsizdigimizdiń tuǵyrynyń taıǵany emeı nemene?
Týǵan tilge janashyrlyq tanytqan jurtshylyqtyń osyndaı kúdik-kúmánin halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili Elbasymyzdyń: «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi», degen sózi seıiltip jibergeni áli esimizde. «Qazaq tili – bizdiń rýhanı negizimiz. Bizdiń mindetimiz – ony barlyq salada belsendi paıdalana otyryp damytý. Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sandaǵan býynynyń tájirıbesinen ótip, bizdiń de úılesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýǵa tıispiz. Bul – ózin qadirleıtin árbir adam derbes sheshýge tıis mindet. Memleket óz tarapynan memlekettik tildiń pozısııasyn nyǵaıtý úshin kóp jumys atqaryp keledi. Qazaq tilin keńinen qoldaný jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy jalǵastyrý kerek. Til týraly jaýapkershiligi joǵary saıasat bizdiń qoǵamymyzdy odan ári uıystyra túsetin basty faktor bolýǵa tıis. Biz aldaǵy ýaqytta da memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy tabandylyqpen jalǵastyra beremiz. Kez kelgen til ózge tilmen qarym-qatynasqa túskende ǵana ósip, órken jaıatynyn árdaıym este saqtaǵan jón», degen edi Elbasy «Qazaqstan-2050: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda. Budan shyǵatyn túıin bireý-aq: qazaq tili memlekettik til retinde eń birinshi orynda damyp-órkendeı beredi. Iаǵnı, memlekettik til aǵylshyn men orys tilin óziniń kóleńkesinde ustap, yǵyna yǵystyryp, úsh tuǵyrdyń eń ústinde turady.
Sózi men isi bir jerden tabylatyn Elbasy memlekettik tildiń eń basty janashyry ekenin únemi dáleldep keledi. «Úsh tuǵyrly til» saıasaty álemdegi damyǵan órkenıetti 30 eldiń qataryna qosylýdy maqsat etken egemen elimizdiń eńseli erteńi úshin asa mańyzdy ekeni eskerile otyryp, búginde úsh tildiń ishinde qazaq tiline aıryqsha basymdyq berilýde. Desek te, úsh tuǵyrly til saıasatynyń sara joly ultymyzdyń básekege qabilettiligin únemi arttyryp otyratynyn basty nazarda ustaǵan jón.
Elbasy 2007 jylǵy Joldaýynda tilderdiń úsh tuǵyrlylyǵy atty mádenı jobany kezeń-kezeńmen iske asyrýdy usynǵany málim. Onyń basty muraty – Qazaqstandy búkil álem halqy úsh tildi birdeı paıdalanatyn joǵary bilimdi memleket retinde tanýy tıis. Qazaq tili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qarym-qatynas tili jáne aǵylshyn tili – jahandyq ekonomıkaǵa oıdaǵydaı kirigý tili. Demek, memlekettik tildi damyta otyryp, orys tiline qoldaý kórsetemiz, aǵylshyn tilin úırenemiz. Jedel qarqynmen damyp-ózgerip jatqan búgingi zamanda, tildiń úshtuǵyrlylyǵy saıasaty jahandaný talaptaryna tótep berýdi mindetteıdi. Bizdiń eldegi úshtuǵyrly til – Qazaqstannyń básekege qabiletti memleketter qataryna qosylýynyń kepili ári múmkindigi.
Qazirgi ýaqytta «Úsh tuǵyrly til» ıdeıasy elimizdiń bilim berý júıesine zor qarqynmen ene bastady. О́ıtkeni, kún saıyn, saǵat, sát saıyn ózgerip otyrǵan zamannyń talaby osy. Izgi maqsatty betke ustaǵan ıgi iske Shymkent qalasy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebi de ózindik úlesin qosýda. О́z qyzmeti aıasynda úzdik qazaqstandyq dástúrlerdi, halyqaralyq tájirıbeni úılestiretin mektepte jaratylystaný-matematıka baǵytynda bilim berýdiń ınnovasııalyq, kóptildilik júıesiniń modelin ázirleý men engizý arqyly Qazaqstannyń zııatkerlik áleýetin arttyrýǵa yqpal etý mıssııasy basshylyqqa alynǵan. Egemen eldiń bilim berý júıesin órge súırep, álemdik standarttar deńgeıine jeteleýde kóshbasshylyq jasap kele jatqan Nazarbaev zııatkerlik mektepterinde tilderdiń úshtuǵyrlylyǵy saıasaty joǵary deńgeıde júzege asyrylýda.
«Úsh tuǵyrly til» ıdeıasy boıynsha mektebimizdiń ózindik tájirıbesi bar. Mundaǵy árbir oqýshy memlekettik tildi erkin meńgergen, resmı tilde aýyzsha jáne jazbasha erkin qarym-qatynas jasaýǵa qabiletti. Atalǵan ıdeıanyń mańyzdy quramdas bóligi – aǵylshyn tilin úırený desek, búginde mektep oqýshylary aǵylshyn tilin erkin ıgerýge qol jetkizip otyr. Mekteptegi tildik orta bilim alýshylardyń úsh tilge birdeı júırik bolýyn qamtamasyz etýde. Bul rette, sóz joq, memlekettik til – qazaq tili birinshi orynda turǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz.
Memleketimizdiń bilim júıesine jasap jatqan qylaýsyz qamqorlyǵynyń arqasynda kóptegen oqýshylarymyz ýaqyt-ýaqytymen álemniń birneshe memleketterine sapar shegip jatady. Olardyń qaı elge barmasyn, jahandyq ekonomıkaǵa kirigý tili – aǵylshyn tilinde emin-erkin qarym-qatynas jasaýǵa tóselgendigin baıqaý qıyn emes. Bul degen sóz – «Úsh tuǵyrly til» saıasatynyń mektebimizde júıeli júzege asyrylyp jatqanyn aıqyn tanytsa kerek. Bilimpaz jastarymyz Elbasy saıasatyn barynsha qoldaıdy. Munyń ózi bilim berý úderisinde aıqyn kórinis taýyp otyr.
«Biz el ıesi retinde bıik bola bilsek, ózgelerge syıly bolamyz», deıdi Elbasy. Zııatker urpaq – zııatker ulttyń negizi. Al úkili úmit artatyn jastarymyz el ıesi retinde memlekettik tildi qaster tutyp, ultaralyq qarym-qatynas tili retinde orys tilin jetik ıgerip, aǵylshyn tilinde oı-pikirin erkin óristete alsa, ıgilikti ıdeıanyń oryndalǵany. Demek, úsh tuǵyrly til saıasaty óz jemisin bere bastady deýge tolyq negiz bar.
Qarlyǵash TASQYNBAEVA,
Shymkent qalasy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń qazaq tili
ádistemelik birlestigi jetekshisi.
Sýret: http://alashainasy.kz/
Týǵan tilge janashyrlyq tanytqan jurtshylyqtyń osyndaı kúdik-kúmánin halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili Elbasymyzdyń: «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi», degen sózi seıiltip jibergeni áli esimizde. «Qazaq tili – bizdiń rýhanı negizimiz. Bizdiń mindetimiz – ony barlyq salada belsendi paıdalana otyryp damytý. Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sandaǵan býynynyń tájirıbesinen ótip, bizdiń de úılesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýǵa tıispiz. Bul – ózin qadirleıtin árbir adam derbes sheshýge tıis mindet. Memleket óz tarapynan memlekettik tildiń pozısııasyn nyǵaıtý úshin kóp jumys atqaryp keledi. Qazaq tilin keńinen qoldaný jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy jalǵastyrý kerek. Til týraly jaýapkershiligi joǵary saıasat bizdiń qoǵamymyzdy odan ári uıystyra túsetin basty faktor bolýǵa tıis. Biz aldaǵy ýaqytta da memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy tabandylyqpen jalǵastyra beremiz. Kez kelgen til ózge tilmen qarym-qatynasqa túskende ǵana ósip, órken jaıatynyn árdaıym este saqtaǵan jón», degen edi Elbasy «Qazaqstan-2050: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda. Budan shyǵatyn túıin bireý-aq: qazaq tili memlekettik til retinde eń birinshi orynda damyp-órkendeı beredi. Iаǵnı, memlekettik til aǵylshyn men orys tilin óziniń kóleńkesinde ustap, yǵyna yǵystyryp, úsh tuǵyrdyń eń ústinde turady.
Sózi men isi bir jerden tabylatyn Elbasy memlekettik tildiń eń basty janashyry ekenin únemi dáleldep keledi. «Úsh tuǵyrly til» saıasaty álemdegi damyǵan órkenıetti 30 eldiń qataryna qosylýdy maqsat etken egemen elimizdiń eńseli erteńi úshin asa mańyzdy ekeni eskerile otyryp, búginde úsh tildiń ishinde qazaq tiline aıryqsha basymdyq berilýde. Desek te, úsh tuǵyrly til saıasatynyń sara joly ultymyzdyń básekege qabilettiligin únemi arttyryp otyratynyn basty nazarda ustaǵan jón.
Elbasy 2007 jylǵy Joldaýynda tilderdiń úsh tuǵyrlylyǵy atty mádenı jobany kezeń-kezeńmen iske asyrýdy usynǵany málim. Onyń basty muraty – Qazaqstandy búkil álem halqy úsh tildi birdeı paıdalanatyn joǵary bilimdi memleket retinde tanýy tıis. Qazaq tili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qarym-qatynas tili jáne aǵylshyn tili – jahandyq ekonomıkaǵa oıdaǵydaı kirigý tili. Demek, memlekettik tildi damyta otyryp, orys tiline qoldaý kórsetemiz, aǵylshyn tilin úırenemiz. Jedel qarqynmen damyp-ózgerip jatqan búgingi zamanda, tildiń úshtuǵyrlylyǵy saıasaty jahandaný talaptaryna tótep berýdi mindetteıdi. Bizdiń eldegi úshtuǵyrly til – Qazaqstannyń básekege qabiletti memleketter qataryna qosylýynyń kepili ári múmkindigi.
Qazirgi ýaqytta «Úsh tuǵyrly til» ıdeıasy elimizdiń bilim berý júıesine zor qarqynmen ene bastady. О́ıtkeni, kún saıyn, saǵat, sát saıyn ózgerip otyrǵan zamannyń talaby osy. Izgi maqsatty betke ustaǵan ıgi iske Shymkent qalasy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebi de ózindik úlesin qosýda. О́z qyzmeti aıasynda úzdik qazaqstandyq dástúrlerdi, halyqaralyq tájirıbeni úılestiretin mektepte jaratylystaný-matematıka baǵytynda bilim berýdiń ınnovasııalyq, kóptildilik júıesiniń modelin ázirleý men engizý arqyly Qazaqstannyń zııatkerlik áleýetin arttyrýǵa yqpal etý mıssııasy basshylyqqa alynǵan. Egemen eldiń bilim berý júıesin órge súırep, álemdik standarttar deńgeıine jeteleýde kóshbasshylyq jasap kele jatqan Nazarbaev zııatkerlik mektepterinde tilderdiń úshtuǵyrlylyǵy saıasaty joǵary deńgeıde júzege asyrylýda.
«Úsh tuǵyrly til» ıdeıasy boıynsha mektebimizdiń ózindik tájirıbesi bar. Mundaǵy árbir oqýshy memlekettik tildi erkin meńgergen, resmı tilde aýyzsha jáne jazbasha erkin qarym-qatynas jasaýǵa qabiletti. Atalǵan ıdeıanyń mańyzdy quramdas bóligi – aǵylshyn tilin úırený desek, búginde mektep oqýshylary aǵylshyn tilin erkin ıgerýge qol jetkizip otyr. Mekteptegi tildik orta bilim alýshylardyń úsh tilge birdeı júırik bolýyn qamtamasyz etýde. Bul rette, sóz joq, memlekettik til – qazaq tili birinshi orynda turǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz.
Memleketimizdiń bilim júıesine jasap jatqan qylaýsyz qamqorlyǵynyń arqasynda kóptegen oqýshylarymyz ýaqyt-ýaqytymen álemniń birneshe memleketterine sapar shegip jatady. Olardyń qaı elge barmasyn, jahandyq ekonomıkaǵa kirigý tili – aǵylshyn tilinde emin-erkin qarym-qatynas jasaýǵa tóselgendigin baıqaý qıyn emes. Bul degen sóz – «Úsh tuǵyrly til» saıasatynyń mektebimizde júıeli júzege asyrylyp jatqanyn aıqyn tanytsa kerek. Bilimpaz jastarymyz Elbasy saıasatyn barynsha qoldaıdy. Munyń ózi bilim berý úderisinde aıqyn kórinis taýyp otyr.
«Biz el ıesi retinde bıik bola bilsek, ózgelerge syıly bolamyz», deıdi Elbasy. Zııatker urpaq – zııatker ulttyń negizi. Al úkili úmit artatyn jastarymyz el ıesi retinde memlekettik tildi qaster tutyp, ultaralyq qarym-qatynas tili retinde orys tilin jetik ıgerip, aǵylshyn tilinde oı-pikirin erkin óristete alsa, ıgilikti ıdeıanyń oryndalǵany. Demek, úsh tuǵyrly til saıasaty óz jemisin bere bastady deýge tolyq negiz bar.
Qarlyǵash TASQYNBAEVA,
Shymkent qalasy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń qazaq tili
ádistemelik birlestigi jetekshisi.
Sýret: http://alashainasy.kz/
