О́ner uly bolmaı, ult uly bolmaıdy

Qoǵam jáne kez kelgen sala mádenıetpen sabaqtasyp jatady. Iаǵnı, adamzat ómirinde mádenıet salasynyń orny erekshe. Sodan bolar ár el, ár óńir kóbine álemge mádenıeti men óneri arqyly tanylady. «О́ner uly bolmaı, ult uly bolmaıdy» degen osy, mine! Endeshe, mádenıet pen óner salasynyń aımaqtaǵy tynys-tirshiligi qandaı? Bizdiń Jambyl oblystyq mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Dúısenaly BYQYBAEVPEN áńgimemiz osy tóńirekte órbidi. – Mádenıet – adamzattyń rýhanı-estetı­kalyq óristeýine úzdiksiz qyzmet etedi, – dep bastady áńgimesin Dúısenaly Byqybaev. – Jasyratyny joq, mádenıet pen óner tabys­ty sala bolmaǵandyqtan qashanda bıliktiń, basshylyqtyń qamqorlyǵynsyz tıisti nátıjelerge qol jetkize almaıtyny belgili. Osyǵan oraı bizdiń aımaqta bul sala jan-jaqty qoldaý taýyp otyr. Jumystyń alǵa basýy bir taraptan qarjyǵa kelip tireletin bolsa, Jambyl oblysynda bul salaǵa bólinetin qarjy jyldan-jylǵa ósý ústinde. О́tken jyly mádenıet salasyn damytýǵa jergilikti bıýdjetten 3 mlrd. 220 mln. 900 myń teńge qaralsa, bıyl onyń kólemi 5 mlrd. 250,8 mln. teńgeni qurady. Sonyń arqasynda oblystaǵy mádenıet oshaqtarynyń jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsardy. «Jumyspen qamtý-2020 jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha sońǵy 4 jylda 1 mlrd. 765,7 mln. teńge bólinip, 110 ny­sanda kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizildi. Shynyn aıtý kerek, mundaı aýqymdy is buǵan deıin bolǵan emes. Esigi jabylyp qalǵan klýb, kitaphana, mádenıet úılerine jan kirgizip, qaıta túletti. – IýNESKO-nyń «Búkilálemdik Mádenı mura» tizbesine engizilgen 33 elementtiń qata­­­ryna Qazaqstannan Uly Jibek joly boıynda ornalasqan 8 nysan qosylǵanyn bilemiz... – Sol segiz nysannyń beseýi bizdiń oblystyń úlesinde. Olar Aqtóbe (Balasaǵun), О́rnek, Qulan, Qostóbe qalashyqtary jáne Aqyrtas kesheni. Endi atalǵan tizbege búginde qazba jumystary júrgizilip jatqan «Ejelgi Taraz» qalashyǵyn usynýǵa qujattar resimdelýde. Ǵylymı-zertteý jumystary barysynda Taraz qalasy men 10 aýdannyń «Tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń jınaǵy» jaryq kórdi. Taraz topyraǵy ejelden tarıhqa tunǵan ólke. Tasyn túrtseń tarıhy tógilip túsetin Taraz dúnıejúzine belgili. Al bes eskertkishtiń IýNESKO tizimine alynýy úlken oqıǵa. Osy tarapta, Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan Uly Jibek joly boıynda ornalasqan respýblıkalyq mańyzdaǵy birqatar tarıhı eskertkishterge restavrasııalaý jáne konservasııalaý jumystaryna qarjy bólinýde. – Jalpy, mádenıet mekemeleriniń kásibı damýy men halyqqa qyzmet kórsetý barysy, onyń ishinde teatrlardyń, teatrǵa keletin kórermenderdiń deńgeıi qandaı? – Oblys ákimi Kárim Kókirekbaevtyń máde­nıetke, ónerge qamqorlyǵy óner ujymdary men jekelegen ónerpazdarǵa úlken shyǵarmashylyq serpin bergeni anyq. Sońǵy kezderdegi túrli mádenıet, óner mekemelerindegi qol jetken shyǵarmashylyq jetistikter sonyń birden-bir aıǵaǵy. Bıyl oblystyq qazaq drama teatrynda birneshe kúrdeli shyǵarmalar sahnalandy. Álem moıyndaǵan uly dramatýrg Ý.Shekspırdiń «Otello» tragedııasynan bastap, qazaqtyń klassık jazýshysy M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebegi», búginde ózge elderdi, onyń ishinde Eýropanyń teatrlaryn moıyndata bastaǵan D.Isabekov sııaqty dramatýrgterimizdiń shyǵarmalary óte sátti qoıyldy. Qazir kóp jyldardan beri jóndeýden ótpegen oblystyq qazaq drama teatrynda kúrdeli jóndeý jumysy júrgizilý ústinde. Mundaı jumys sońǵy 20 jyl shamasynda alǵash ret jasalyp otyr. Búginde, oblysymyzdaǵy ónerdiń qara shańyraǵy atanǵan ata teatr aýdandardaǵy halyq teatrlaryn qoldaý maqsatynda oblystyq «Teatr KZ» festıvalin ótkizýge atsalysyp keledi. Sondaı-aq, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jerlesimiz Tuńǵyshbaı Jamanqulovqa arnalǵan «Tuńǵyshbaı Ál-Tarazı Tarazǵa shaqyrady!» atty akter ónerine arnalǵan teatr festıvali de joǵary dárejede uıymdastyrylyp júr. Ol alǵashqy jyly respýblıkalyq deńgeıde ótse, ótken jyly halyqaralyq dárejede uıymdastyryldy. Sonymen qatar, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy aıasynda oblys aýdandarynda, Almaty qalasynda, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda Jambyl oblystyq fılarmonııasynyń ujymy «Tarazym – altyn besigim!» atty konserttik baǵdarlamasymen gastroldik konsertter uıymdastyrdy. Sondaı-aq, halyqaralyq «Qarataý saryny» atty dástúrli mýzyka festıvali jylma-jyl uıymdastyrylyp keledi. – Qazaq handyǵy osydan 550 jyl buryn Shý óńirinde qurylǵandyǵyn tarıhshylar dáleldep berdi. Al, mereıtoı sol tarıhı aımaqta emes, Taraz qalasynda ótetin bolyp sheshildi... – Ras, shyn máninde Qazaq handyǵynyń týy Shý óńirindegi Qozybasy jerinde kóterildi. Bunyń ózi qazaq halqynyń tarıhy sol kezden bastalady degen sóz emes. Bizdiń etnos retin­de­gi, ult retindegi tarıhymyz tym alystan bas­taý alady. Ol M.H.Dýlatıdiń «Tarıhı Rashı­dı» atty eńbeginde, Júsip Balasaǵunnyń «Qut­ty bilik» atty dúnıelerinde aıtylady. Sondaı-aq, batys, shyǵys tarıhshylarynyń eńbekterinde de kóptep kezdesedi. Al, toıdyń Taraz qalasynda ótýine kelsek, Taraz tarıhı qala retinde kóptegen elderge belgili. Dúnıe­niń tórt buryshynan Tarazdy kórsek dep júrgen­der jeterlik. Taǵy bir mańyzy – toı bir-eki kúnde dýyldap óte shyǵady. Onyń tarıhta qalar orny, sıpaty, izi bolý kerek. Joǵaryda aıtqan­daı qalada birneshe nysan boı kótermek. Atap aıtsaq, «Ejelgi Taraz» mýzeıi, ashyq aspan asty murajaıy, «Qazaq handyǵy» monýmenti, Qor­ǵan dýaldar, Shyǵys-Batys qaqpasy, Dostyq úıi sekildi jańa nysandar respýblıkadan qara­jat bólinip, soǵylyp jatyr. Sonymen birge, bir­neshe nysanǵa oblystyq bıýdjetten qarjy bóli­nip, kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilýde. – Kitap – talaı býyn urpaqty tárbıeleıtin qural. Ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa sarqylmaı kele jatqan qundylyqtarymyzdyń biri de osy kitap. Oblysymyzda kitaphana salasynyń negizgi kórsetkishteri qandaı?   – Mádenı, rýhanı, aqparattyq bilim berý ortalyǵy bolyp sanalatyn kitaphana zaman talabyna saı qyzmet kórsetýge tıis. Kitapsúıer qaýymǵa belgilisi, búginde qala kitaphanalary bul talaptyń barlyq deńgeıinde qyzmet kórsetýge qol jetkizgen. Al búgingi jumys, aýyl-aýdandardaǵy kitaphanalardyń jumysyn osy talapqa negizdeý. Osy maqsatta, Talas aýdanynda Aqkól, Jambyl aýdanynda Aısha-bıbi, Sarysý aýdanynda Saýdakent, T.Rysqulov aýda­nynda Qaraqystaq aýyldyq kitaphanalary úlgili (modeldik) kitaphana ataǵyna ıe bolyp, aýyl turǵyndaryna zamanaýı talaptarǵa sáıkes qyzmet kórsetýde. Osy jyldyń ózinde, oblysymyzda 147 mıllıon 884 myń teńgege kitap qory tolyqtyryldy. Oqyrmandy álem ádebıeti, qazaq qalamgerleri shyǵarmalarymen únemi tabystyryp otyrýmen qatar, óz óńirimizde turyp jatqan aqyn-jazýshylarymyzdyń da týyndylary ár kez nazarda. Olarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy oblys­tyq ámbebap-ǵylymı kitaphanasyna oblystyq bıýdjetten bólingen qarjy esebinen 24 304 800 teńgege 7570 dana kitap satyp alyndy. – О́tken kúnniń bári tarıh. Tarıhty bilý kerek. Keshegi ótken tarıhymyzdy bolashaq urpaqqa qaz-qalpynda jetkizetin muraǵattyń qyzmeti qalaı? – Jambyl oblysynyń ótken tarıhy jónindegi san myńdaǵan derekter men naqty qujattar oblysymyzdaǵy memlekettik muraǵattarda saqtalatyny belgili. Mundaǵy mol tarıhı qujattar qory ólkemizdiń shejiresi men altyn qory. Árıne, qarapaıym halyq ózge mádenıet qyzmetkerleri sııaqty eldiń aldynda júrmegen soń bul mekemeniń qyzmetin asa bile bermeýi múmkin. Alaıda, kez kelgen memleket úshin muraǵat mekemeleriniń orny erekshe. Aǵymdaǵy jyly oblystyq muraǵat mekemelerinde 886 mekeme tolyqtyrý kózderi bolyp tirkelip, 4982 qorda 854986 saqtaý birligi jınaqtaldy. Muraǵat qujattary negizinde 2014 jyly áleýmettik-quqyqtyq sıpattaǵy suranystar boıynsha 15241 muraǵattyq anyqtama berildi jáne elektrondyq 100 suranys qanaǵattandyryldy. Barlyq muraǵat mekemeleri boıynsha 23355 saqtaý birliginiń 1436456 paraǵy sandy-elektrondyq túrge kó­shi­rildi. Oblystyq muraǵattarda aqyn, jazý­shylar, ǵalymdar, ǵylym doktorlary, Keńes Oda­­ǵynyń Batyrlary men mádenıet qaı­rat­­kerleriniń 2546 jeke tektik qujattary saqtaýly. Mádenıet mekemeleriniń jumysyn aldaǵy ýaqytta qalaı jandandyrýymyz kerek, búgingi óskeleń urpaqty babalar dástúrinde tárbıelenýine qalaı jol ashamyz degen baǵytta mádenıet jáne óner janashyrlarymen kezdesý ótkizilip, usynys pikirleri tyńdalyp, quramynda ár sala ókilderin qamtıtyn qoǵamdyq keńes quryldy. «Kelisip pishken ton kelte bolmaıdy» degen ataly sózge júginip, keńes músheleriniń oblysymyzdyń mádenıetin órkendetý maqsatynda aldaǵy ýaqytta aqyndar, jyrshy-termeshi, qolónershiler, sýretshiler, dástúrli ánshiler mektepterin ashýdy josparlap otyrmyz. Bul baǵytta uıymdastyrylatyn jumystarǵa oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy mekemesi uıytqy bolady. Ol úshin qazir bul mekemede barlyq jaǵdaı jasalǵan. Jyljymaly LED ekran, sahna, mýzykalyq qondyrǵy, avtokólik, mýzyka jazý stýdııasy alyp berildi. Sonymen qatar, aýdandardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý úshin jyl ishinde ótkizilgen sharalardyń qorytyndysymen birqatar mekemeler, aýdandar 10 mln. teńgeniń materıaldyq zattarymen marapattaldy. Bıyl 20 mln. teńgege ártúrli jabdyqtar áperiletin bolady. Osyndaı ıgi isterimiz óz nátıjesin berýde. – Áýlıeata óńiriniń mýzeıleri de jádiger­lerge baı bolar, sirá... – Oblys kóleminde 7 mýzeı halyqqa qyzmet kórsetedi. Oblys mýzeıleri qoryndaǵy 93 myńnan asa eksponattardy jyl basynan beri 7 myńnan asa kelýshiler tamashalap, barlyǵy 563 ekskýrsııa, 166 leksııa, túrli taqyryptarda 132 kórme uıymdastyryldy. Astana qalasynda ótken qolóner sheberleriniń kórmesine, sondaı-aq qazirgi zaman óner mýzeıinde L. Brıýmmerdiń 125 jyl mereıtoıyna oraı mýzeı qoryndaǵy týyn­dylarynan ekspozısııa, Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda mýzeı jádigerlerinen teatrlan­dyrylǵan kórme uıymdastyryldy. Jambyl oblysynyń 75 jyldyq mereıtoıyna oraı «Taraz-ǵasyrlar kýási» atty tarıhı kórme jáne «Sýretter syr shertedi» atty fotokórme kópshilik naza­ryna usynyldy. Atalǵan kórme bıyl jalǵa­syn tabýda. Oblystyq mýzeıdiń kórme zalynda Taraz qalalyq sýretshileriniń «Jamby­lym qandaı tamasha» atty retro kórmesi uıymdastyryldy. Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi kelesi jyly 85 jyldyq mereıtoıyn atap ótpek. Me­reıtoı aıasynda mýzeı tarıhy jóninde derekti fılm túsirilip, kitap shyǵarylyp, merekelik sha­rany saltanatty túrde atap ótý josparlanýda. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». TARAZ.