Álemdi jaýlap alǵan borysh daǵdarysy barǵan saıyn elder aldynda jańa problemalardyń boı kóterýine yqpal etip otyrǵandyǵy seziledi. Qazirgi kúni eń damyǵan sanalatyn Batys áleminde boryshqa batpaǵan el tym sanaýly bolar. Alyp el Amerıka Qurama Shtattarynan bastap, shaǵyn el Grekııaǵa deıin osy problemamen betpe-bet kelip, kúnnen-kúnge, aıdan-aıǵa kúres júrgizýde. Biraq ol kúrestiń nátıjeleri kórinbeıdi. Sebebi, birqatar bilikti ekonomısterdiń baǵalaýynsha, bul problema qazirgi qoǵamda ábden etek alyp ketken asa aýqymdy keselge, jazylmaıtyn dertke aınalyp otyr. Onyń emi tabyla qoıǵan joq. Al bereshek máselesi úkimetterdi de, halyqty da qınap boldy. Munyń naqty mysaldaryn tómendegi maqalalardan oqýǵa bolady.
Túrkııada boryshkerler kóbeıdi
Túrkııadaǵy bankter assosıasııasynyń qasyndaǵy táýekel ortalyǵy 2009 jyldyń qańtarynan bastap, 2015 jyldyń qańtaryna deıingi ózderiniń alǵan nesıelerin tóleı almaǵandyqtan, zańdy baqylaý tizimine engizilgen. 2,95 mıllıon adam áli kúnge deıin osy úderis aıasynda turǵandyǵyn málimdedi.
Táýekel ortalyq qyzmetkerleriniń habarlaǵanyndaı, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda boryshkerler qataryna taǵy da 30 myń adam qosylǵan. Osy jaǵdaıǵa taldaý jasaǵan táýekel ortalyǵyndaǵylar ústimizdegi jyldyń qańtar aıyndaǵy qaryz máselesi jóninde arnaıy baıandamany ázirlegen.
Osy qujatqa sáıkes ózderiniń jeke nesıeleri boıynsha baqylaý tizimine engizilgen adamdar qatary ótken jyldyń qańtar aıymen salystyrǵanda 1 paıyzǵa artyp, 66 myń adamdy quraǵan. Al jalpy tizimde turǵandar sany 109 myń adamǵa deıin jetken. Bul ótken jyldyń osy merzimindegiden 11 paıyzǵa artyq.
Árıne, bul – 1 jyldyń ishinde baqylaý tizimine alynǵandar sany. Al eger áńgimeni 2009 jyldan bastap qozǵaıtyn bolsaq, joǵarydaǵydaı tizimge tirkelgen adamdar sany 1,9 mıllıondy quraıdy eken. Sóıtip, boryshker tizimindegi adamdar sany 2009 jylǵy jaǵdaıdaǵydan 1,2 paıyzǵa ósken.
Grekııadaǵy aqsha tapshylyǵy
Grekııanyń ortalyq banki ústimizdegi jyldyń qańtar jáne aqpan aılarynda bıýdjettiń bastapqy profısıti, ıaǵnı tólem jónindegi qaryzdardy esepke almaǵandaǵy kirgen kiris osydan bir jyldaǵydan 30 paıyzdan astamǵa azaıyp, 503 mıllıon eýrony quraǵandyǵyn málimdedi. Mine, osy qarjydan tólem jónindegi qaryzdardy alyp tastaıtyn bolsaq, ıaǵnı naqty jaǵdaıdy beınelesek, bıýdjet tapshylyǵynyń oryn alyp otyrǵandyǵyn kórýge bolady.
Sóıtip, Grekııanyń qarjy jaǵdaıy qıyndaı túsip otyr. Onyń ústine, Eýroodaq pen halyqaralyq valıýta qorynan 7,2 mıllıard eýro turatyn kómektiń sońǵy transhyn alý jónindegi kelissózder barǵan saıyn sozyla túsýde. Bul istiń sheshiler nemese sheshilmesi de belgisiz qalpynda qalyp otyr.
Grekııa qarjy jaǵdaıynyń qıyndaı túsýine burynǵy alynǵan qaryzdardy qaıtarý merziminiń jetýi isti odan qoıýlatýda. Grekııa osy aptanyń ishinde óziniń eki birdeı syrtqy qaryzdaryn óteýi tıis. Sonyń birinshisi – halyqaralyq valıýta qorynan alynǵan 560 mıllıon eýronyń qaryzy aldymyzdaǵy dúısenbide ótelýi kerek. Munan keıin juma kúni atalǵan uıymǵa taǵy da 300 mıllıon eýronyń qaryzyn óteý kezegi kelip tur. Munyń syrtynda Grekııa úkimeti shyǵarǵan qysqa merzimdik oblıgasııalar boıynsha, 1,6 mıllıard eýronyń qaryzyn óteý mindeti taǵy tur.
«Grekııa naýryz aıynda halyqaralyq valıýta qoryna 1 mıllıard eýronyń qaryzyn qaıtaryp bergen bolatyn. Onyń ústine óziniń barlyq halyqaralyq mindettemelerin oryndaıtyndyǵyn málimdegen edi. Alaıda, Grekııa bankiniń sońǵy derekteri boıynsha, memleket qaltasy qazirdiń ózinde bosap qalyp otyr. Osy jaǵdaıǵa adamdar óte alańdaýly. Olar endi bizdiń zeınetaqylarymyz ben jalaqylarymyzdy memleket qalaı tólemekshi degen ýaıymmen bastaryn qatyrýda», dep jazady jergilikti buqaralyq aqparat quraldary.
Premer-mınıstr Aleksıs Sıpras «Proto tema» gazetine bergen suhbatynda jalaqylar men zeınetaqylardy tóleýge Grekııada jetkilikti qarjy bar ekendigin aıtqan. Biraq eldiń qarjy mınıstrligindegilerge silteme jasaı otyryp bergen Euronews habarynda qazirgi kúni mundaǵy úkimettiń basty problemasy memlekettik bereshekterdiń der kezinde ótelýinde bolyp otyr. Iаǵnı, memleket óz mindettemelerin der kezinde júzege asyra ala ma? Mine, másele osynda.
Ekonomıst Dımıtrıs Rapıdıstiń pikirinshe Grekııa ekonomıkasy aınalyp turǵan sheńber sekildi sońǵy núktesi joq qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp otyr. Kóptegen salyq tóleýshiler bıýdjetke degen bereshekterin doǵarǵan. Sondyqtan salyq túsimi edáýir tómendep ketken. Onyń ústine sheteldik ınvestorlar Grekııa úkimeti shyǵaratyn ablıgasııalardy ornalastyrý jónindegi aýksıondarǵa qatysqysy kelmeıdi. Sondyqtan emıssııalardyń úlken bóligin Grekııanyń óz bankteri satyp alýǵa májbúr bolýda.
Grekııany budan ári ne kútip tur? Alty jylǵa sozylǵan daǵdarystan el ekonomıkasynyń shıpasy ábden bitken. Al qazirdiń ózinde eldiń ishki jalpy óniminiń 170 paıyzyna jetip otyrǵan memlekettik qaryzdardy satyp alýǵa ınvestorlardyń qatysqysy kelmeıdi. Qysqasyn aıtqanda, Grekııa úlken qarjy apanyna kelip qulady. Odan óz betimen shyǵatyn dármen joq. Jaǵdaı budan ári qaı baǵytqa qaraı bet alady? Bul suraqqa dál qazir eshkim de jaýap bere almaıdy jáne eshkimniń jaýap berýge qulqy da joq.
Memlekettik qaryz shegine jetti
О́tken dúısenbide AQSh-ta memlekettik qaryzǵa zańdy lımıt belgileý jóninde kelisimge qol jetkizildi.
2014 jyldyń aqpan aıynda AQSh ákimshiligi kongreste 2015 jyldyń 16 naýryzyna deıin qaryz alýǵa ruqsat berý týraly respýblıkashylarmen kelisimge kelgen bolatyn. Qazirgi kúni bul qaryzdyń kólemi
18 trıllıon dollardan asyp túsip otyr.
AQSh memlekettik qaryz alýdyń joǵary deńgeıin zańdy túrde belgileıtin álemdegi sanaýly elderdiń qataryna jatady. Sondyqtan belgilengen merzim jetken kezden bastap, jańa qaryzdarǵa jol ashý úshin eldiń qarjy mınıstrligi tótenshe sharalardy qabyldaı otyryp jumys isteıdi. Mundaı sharalar úkimettiń mindettemelerin óteý úshin qajet ekendigi túsinikti.
Qazirgi kúni elde osy qaryz máselesi jóninde aıtys-tartystar kúsheıe túsýde. Ol, ásirese, 2016 qarjy jylynyń bıýdjetin talqylaǵan kezde óziniń shegine jetedi. Sebebi, demokratııalyq baǵyttaǵy ákimshilik pen kongresti baqylaýǵa qol jetkizgen respýblıkashylardyń osy máseleni talqylaǵan kezde bir bitimge kelýi qıyn-aq. Eki partııa bıýdjet saıasatynyń baǵyttaryn bazalyq turǵydan baǵalaý isinde ekige jarylady. Sóıtip, qarjyny qııý, qorǵanysh shyǵyndary, bıýdjet tapshylyǵy máselelerinde úlken aıtys-tartystar bastalady.
Osy jaǵdaıǵa oraı, AQSh-tyń qarjy mınıstri Djek Lıý eldiń memlekettik qaryzdary berilgen lımıttiń shegine jetkendigin kongreske habarlady. Demek, qaryzdyń joǵary deńgeıin qaıta belgileıtin sát týdy. Alaıda, Djek Lıýdiń málimdeýinshe, bul jaǵdaı kongress úkimetke qosymsha shyǵyndarǵa barý úshin ruqsat berdi degendi bildirmeıdi. Ol ruqsat qazirgi kúni kongress osy ýaqytqa deıin maquldaǵan shyǵyndardy qarjylandyrýǵa múmkindik alý úshin qajet bolyp otyr.
Ázirge respýblıkashylar bul máselede qandaı sheshim qabyldaý qajettigin ózara aıqyndaı qoıǵan joq. Sebebi, istiń kúrdeli sıpaty bar. 2013 jyly osyndaı jaǵdaı oryn alǵan kezde bıliktiń federaldyq organdary respýblıkashylardyń qaryzdardy qarjylandyrýǵa ruqsat bermeýine baılanysty eki aptadan astam ýaqytqa jabylyp qalǵan bolatyn. Sol kezdegi aıtys-tartystar, eki partııa arasyndaǵy kúres el jaǵdaıyna edáýir qıyndyq keltirip, osynyń saldarynan respýblıkashylardyń reıtıngi birshama quldyrap ketken edi. Qazirgi kúni kongress osydan saqtanyp otyr.
Daıyndaǵan
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Táýekel ortalyq qyzmetkerleriniń habarlaǵanyndaı, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda boryshkerler qataryna taǵy da 30 myń adam qosylǵan. Osy jaǵdaıǵa taldaý jasaǵan táýekel ortalyǵyndaǵylar ústimizdegi jyldyń qańtar aıyndaǵy qaryz máselesi jóninde arnaıy baıandamany ázirlegen.
Osy qujatqa sáıkes ózderiniń jeke nesıeleri boıynsha baqylaý tizimine engizilgen adamdar qatary ótken jyldyń qańtar aıymen salystyrǵanda 1 paıyzǵa artyp, 66 myń adamdy quraǵan. Al jalpy tizimde turǵandar sany 109 myń adamǵa deıin jetken. Bul ótken jyldyń osy merzimindegiden 11 paıyzǵa artyq.
Árıne, bul – 1 jyldyń ishinde baqylaý tizimine alynǵandar sany. Al eger áńgimeni 2009 jyldan bastap qozǵaıtyn bolsaq, joǵarydaǵydaı tizimge tirkelgen adamdar sany 1,9 mıllıondy quraıdy eken. Sóıtip, boryshker tizimindegi adamdar sany 2009 jylǵy jaǵdaıdaǵydan 1,2 paıyzǵa ósken.
Grekııadaǵy aqsha tapshylyǵy
Grekııanyń ortalyq banki ústimizdegi jyldyń qańtar jáne aqpan aılarynda bıýdjettiń bastapqy profısıti, ıaǵnı tólem jónindegi qaryzdardy esepke almaǵandaǵy kirgen kiris osydan bir jyldaǵydan 30 paıyzdan astamǵa azaıyp, 503 mıllıon eýrony quraǵandyǵyn málimdedi. Mine, osy qarjydan tólem jónindegi qaryzdardy alyp tastaıtyn bolsaq, ıaǵnı naqty jaǵdaıdy beınelesek, bıýdjet tapshylyǵynyń oryn alyp otyrǵandyǵyn kórýge bolady.
Sóıtip, Grekııanyń qarjy jaǵdaıy qıyndaı túsip otyr. Onyń ústine, Eýroodaq pen halyqaralyq valıýta qorynan 7,2 mıllıard eýro turatyn kómektiń sońǵy transhyn alý jónindegi kelissózder barǵan saıyn sozyla túsýde. Bul istiń sheshiler nemese sheshilmesi de belgisiz qalpynda qalyp otyr.
Grekııa qarjy jaǵdaıynyń qıyndaı túsýine burynǵy alynǵan qaryzdardy qaıtarý merziminiń jetýi isti odan qoıýlatýda. Grekııa osy aptanyń ishinde óziniń eki birdeı syrtqy qaryzdaryn óteýi tıis. Sonyń birinshisi – halyqaralyq valıýta qorynan alynǵan 560 mıllıon eýronyń qaryzy aldymyzdaǵy dúısenbide ótelýi kerek. Munan keıin juma kúni atalǵan uıymǵa taǵy da 300 mıllıon eýronyń qaryzyn óteý kezegi kelip tur. Munyń syrtynda Grekııa úkimeti shyǵarǵan qysqa merzimdik oblıgasııalar boıynsha, 1,6 mıllıard eýronyń qaryzyn óteý mindeti taǵy tur.
«Grekııa naýryz aıynda halyqaralyq valıýta qoryna 1 mıllıard eýronyń qaryzyn qaıtaryp bergen bolatyn. Onyń ústine óziniń barlyq halyqaralyq mindettemelerin oryndaıtyndyǵyn málimdegen edi. Alaıda, Grekııa bankiniń sońǵy derekteri boıynsha, memleket qaltasy qazirdiń ózinde bosap qalyp otyr. Osy jaǵdaıǵa adamdar óte alańdaýly. Olar endi bizdiń zeınetaqylarymyz ben jalaqylarymyzdy memleket qalaı tólemekshi degen ýaıymmen bastaryn qatyrýda», dep jazady jergilikti buqaralyq aqparat quraldary.
Premer-mınıstr Aleksıs Sıpras «Proto tema» gazetine bergen suhbatynda jalaqylar men zeınetaqylardy tóleýge Grekııada jetkilikti qarjy bar ekendigin aıtqan. Biraq eldiń qarjy mınıstrligindegilerge silteme jasaı otyryp bergen Euronews habarynda qazirgi kúni mundaǵy úkimettiń basty problemasy memlekettik bereshekterdiń der kezinde ótelýinde bolyp otyr. Iаǵnı, memleket óz mindettemelerin der kezinde júzege asyra ala ma? Mine, másele osynda.
Ekonomıst Dımıtrıs Rapıdıstiń pikirinshe Grekııa ekonomıkasy aınalyp turǵan sheńber sekildi sońǵy núktesi joq qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp otyr. Kóptegen salyq tóleýshiler bıýdjetke degen bereshekterin doǵarǵan. Sondyqtan salyq túsimi edáýir tómendep ketken. Onyń ústine sheteldik ınvestorlar Grekııa úkimeti shyǵaratyn ablıgasııalardy ornalastyrý jónindegi aýksıondarǵa qatysqysy kelmeıdi. Sondyqtan emıssııalardyń úlken bóligin Grekııanyń óz bankteri satyp alýǵa májbúr bolýda.
Grekııany budan ári ne kútip tur? Alty jylǵa sozylǵan daǵdarystan el ekonomıkasynyń shıpasy ábden bitken. Al qazirdiń ózinde eldiń ishki jalpy óniminiń 170 paıyzyna jetip otyrǵan memlekettik qaryzdardy satyp alýǵa ınvestorlardyń qatysqysy kelmeıdi. Qysqasyn aıtqanda, Grekııa úlken qarjy apanyna kelip qulady. Odan óz betimen shyǵatyn dármen joq. Jaǵdaı budan ári qaı baǵytqa qaraı bet alady? Bul suraqqa dál qazir eshkim de jaýap bere almaıdy jáne eshkimniń jaýap berýge qulqy da joq.
Memlekettik qaryz shegine jetti
О́tken dúısenbide AQSh-ta memlekettik qaryzǵa zańdy lımıt belgileý jóninde kelisimge qol jetkizildi.
2014 jyldyń aqpan aıynda AQSh ákimshiligi kongreste 2015 jyldyń 16 naýryzyna deıin qaryz alýǵa ruqsat berý týraly respýblıkashylarmen kelisimge kelgen bolatyn. Qazirgi kúni bul qaryzdyń kólemi
18 trıllıon dollardan asyp túsip otyr.
AQSh memlekettik qaryz alýdyń joǵary deńgeıin zańdy túrde belgileıtin álemdegi sanaýly elderdiń qataryna jatady. Sondyqtan belgilengen merzim jetken kezden bastap, jańa qaryzdarǵa jol ashý úshin eldiń qarjy mınıstrligi tótenshe sharalardy qabyldaı otyryp jumys isteıdi. Mundaı sharalar úkimettiń mindettemelerin óteý úshin qajet ekendigi túsinikti.
Qazirgi kúni elde osy qaryz máselesi jóninde aıtys-tartystar kúsheıe túsýde. Ol, ásirese, 2016 qarjy jylynyń bıýdjetin talqylaǵan kezde óziniń shegine jetedi. Sebebi, demokratııalyq baǵyttaǵy ákimshilik pen kongresti baqylaýǵa qol jetkizgen respýblıkashylardyń osy máseleni talqylaǵan kezde bir bitimge kelýi qıyn-aq. Eki partııa bıýdjet saıasatynyń baǵyttaryn bazalyq turǵydan baǵalaý isinde ekige jarylady. Sóıtip, qarjyny qııý, qorǵanysh shyǵyndary, bıýdjet tapshylyǵy máselelerinde úlken aıtys-tartystar bastalady.
Osy jaǵdaıǵa oraı, AQSh-tyń qarjy mınıstri Djek Lıý eldiń memlekettik qaryzdary berilgen lımıttiń shegine jetkendigin kongreske habarlady. Demek, qaryzdyń joǵary deńgeıin qaıta belgileıtin sát týdy. Alaıda, Djek Lıýdiń málimdeýinshe, bul jaǵdaı kongress úkimetke qosymsha shyǵyndarǵa barý úshin ruqsat berdi degendi bildirmeıdi. Ol ruqsat qazirgi kúni kongress osy ýaqytqa deıin maquldaǵan shyǵyndardy qarjylandyrýǵa múmkindik alý úshin qajet bolyp otyr.
Ázirge respýblıkashylar bul máselede qandaı sheshim qabyldaý qajettigin ózara aıqyndaı qoıǵan joq. Sebebi, istiń kúrdeli sıpaty bar. 2013 jyly osyndaı jaǵdaı oryn alǵan kezde bıliktiń federaldyq organdary respýblıkashylardyń qaryzdardy qarjylandyrýǵa ruqsat bermeýine baılanysty eki aptadan astam ýaqytqa jabylyp qalǵan bolatyn. Sol kezdegi aıtys-tartystar, eki partııa arasyndaǵy kúres el jaǵdaıyna edáýir qıyndyq keltirip, osynyń saldarynan respýblıkashylardyń reıtıngi birshama quldyrap ketken edi. Qazirgi kúni kongress osydan saqtanyp otyr.
Daıyndaǵan
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
