Almaty men Astanada turatyn dástúrli dinimizge janashyr ımandy, namazhan azamattar Úkijan apany jaqsy biledi. Tipti ol kisiniń 90-nan asqan jasynda el birligi, ult qundylyǵy, ımandylyq ustyny, otbasy berekesi týraly aıtqan oı-pikiri, tolǵamy, batasy áli kúnge deıin áleýmettik jelide, ıýtýb arnalarda jurttan-jurtqa tarap, Abaı dana jazǵandaı, «ólmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan» deńgeıin asqaqtatyp, rýhyn shat etip tur...
Úkijan Sadýaqasqyzynyń «О́mirimnen eskertkish» kitaby qaısar qazaq qyzynyń dańqty áke ósıetine adaldyǵyn, ateızm dáýirindegi parasaty men aqylyn, túrli jaǵdaıǵa baılanysty oqymaı qalsa da ómirden kóp toqyǵanyn, eldik jıyndardan bastap dástúrli toı-tomalaq pen qudaıy as-sadaqaǵa deıin ımandylyqtyń minberine aınaldyrǵanyn, birte-birte el anasy bıigine kóterilgenin kórsetedi.
Byltyr elshil azamattar, Parlament Májilisiniń depýtattary Azat Perýashev pen Erlan Barlybaevtyń (Bapan, Saqqulaq bılerden taraıtyn Ereımenniń áıgili bolys, ıgi jaqsylary Oljabaı, Barlybaı Nuralyulynyń urpaǵy; Oljekeń men Barlekeń S.Ǵylmanıdy pir tutqan) demeýshiligimen, Eýrazııa ýnıversıtetiniń dosenti G.T.О́telbaıdyń daıarlaýymen shyqqan mura Ramazan aıy – 27 naýryzda Astana zııalylaryna, ǵalymdaryna tanystyrylǵan edi.
Nur-Múbarak ýnıversıtetinde Almaty qalasynyń bas ımamy Tólebı Ospan úılestirgen tusaýkeserge Qazaqstan múftııatynyń ardagerleri, Úkijan apanyń kózin kórip syılasqan qajylar Asylhan О́mirzaquly, Muhammed-Húseıin Alsabekov, uzaq jyl Nur-Múbarak ýnıversıtetiniń prorektory bolǵan professor-shyǵystanýshy Shámshádın Kerim, áıgili dintanýshy H.Altaıdyń perzenti Ábdirahman Halıfauly, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýynyń dırektory, akademık Zııabek Qabyldınov, marqummen jıi aralasqan namazhan qaýym, kitap avtorynyń uly Muhamedǵalı, kelini Roza, nemeresi Merýert, nemere kúıeý balasy Dýlat, oqytýshylar men stýdentter qatysty. Jıyndy alashtanýshy akademık Dıhan Qamzabekuly júrgizip otyrdy.
Asylhan О́mirzaquly: «Úkijan Sadýaqasqyzynyń myna kitaby urpaq úshin, dintanýshylar úshin asa qajet. О́ıtkeni Sadýaqas Ǵylmanı – qazııat pen múftııat tarıhynyń jarqyn beti. Apamyz týrashyl, zerdeli, bastaǵan isin sońyna deıin aparatyn erekshe jan edi. Máýlit kezinde sóz surap, ákesi jazǵan asyl Paıǵambarymyz týraly nábı-jyrdy toqtamaı jatqa aıtatyn. Keıde Quran súrelerin oqyǵanda «Apa-aý, moldalarǵa da oqıtyn birdeńe qaldyryńyz» dep qaljyńdaıtynbyz. Ákesi otyrǵan eski ǵımarattyń esigine de, tórine de aıaly alaqanyn tıgizip, tyń estelik aıtatyn» dese, Muhammed-Húseıin Osmanuly: «Ákem jaryqtyq 5 jasymda Sadýaqas Ǵylmanıdyń aldyna alyp bardy. Es bilgennen qazıdan tálim aldym. Qolymda ol kisi ózime arnaıy jazyp bergen birneshe dúnıe bar. Úkijan apamyzdy tek jaqsy jaǵynan eske alamyn (ımamnyń kóńili bosaǵany baıqaldy). «Aınalaıyn!» degende, ákesin kórgendeı bolatynmyn. S.Ǵylmanı atamyz jaıaý júretin. Meni qoldaý úshin «Bul bala meshittiń kilemin jýady» dep, arnaıy aqsha bólgizetin. Ol kisi qaıtqanda 14 jasta edim. Janazasyna qatystym. Súıegi Keńsaıǵa qoıyldy. Úkijan apamnyń eń úzdik qasıeti – adaldyǵy men shynshyldyǵy. Talaı áıel balasyna ustaz boldy» dep oıyn túıindedi.
Almaty bas ımamy Tólebı Dádiluly Úkijan apanyń el anasy retindegi ımanı tárbıesin, kári-jas demeı baýyrmaldyqty arttyrǵan dánekerligin eske alsa, professor Shámshádın Tursynuly din tarıhyndaǵy urpaq sabaqtastyǵynan, repressııalanǵan ımamdar tarıhynan syr shertti. Akademık-tarıhshy Zııabek Ermuhanuly «Ábdikárim Mýsımov» atymen S.Ǵylmanıdyń Omby óńirinde sharaýshylyq ustasy jumysyn atqaryp, jan saýǵalaǵan kezi týraly áńgimelese, Ábdirahman Halıfauly ákesiniń Úkijan apany erekshe qadirlegenin aıtty. Kózkórgender arasynan Q.Esenamanqyzy, K.Shantýqyzy, Q.Beıisbek, A.Meshitqulqyzy kitap avtorynyń adamı bolmysy men ómirlik tálimin eske aldy. Rasynda, oılana qarasaq, dindar-qaıratker 1928–1929 jyldan qýdalansa, perzentteri de 5-6 jasynan ananyń da, ákeniń de meıirimine bólene almapty. S.Ǵylmanı 1930 jyly Aqmola abaqtysynan qashyp shyqqanda ákesi men 7 jasar qyzy araǵa talaı aı salyp túnde jasyryn ushyrasyp júredi. Bir joly OGPÝ jendetteri «Ákeń qaıda? Aıt!» dep, balaýsa qyzdy tar qapasqa da qamaıdy...
Din tulǵasynyń áýleti atynan tusaýkeserdi qorytqan Muhamedǵalı Ǵalymjanuly: «17–18 jyldaı saıası qýǵyn-súrginde bolyp, din úshin azap shekken naǵashy atamyz Sadýaqas Ǵylmanıdyń talaı ul-qyzy jastaı shetinep ketti. Uldan aman qalǵany Hamat aǵamyz edi. Ol da soǵystan oralmady. Biz naǵashymyzdyń alaqanynda óstik. Anam men ákem qazıdyń balalarymyz dep, keýde qaqpady. Adal júrip, sátimen eńbek etti. Anam er azamattyń isin atqardy. «Ákemniń murasy umytylmasyn» dep, óleńin, esteligin qanshama dápterge kóshirdi. Túnde de, aýrýhanada da jazyp júretin. Qazir ınklıýzııa deımiz ǵoı, naýqas balalaryn emdetip, arnaıy mektepte oqytyp, qaısar áıel atandy. Ol kisini Almatynyń aǵa býyn zııalylary, qaıratkerleri túgel jaqsy kórdi. Tik turyp syılady. О́mir ǵoı, solardyń qaıtqan anasyn, áıelin, keıde qyzyn arýlap shyǵaryp salǵan da – bizdiń sheshemiz. Alla qoldap, arýaq jebep, anamyz 97 jasynda baqıǵa kóshti. Asyl anamyzdyń estelik kitaby – bizdiń áýlettiń ǵana tarıhy emes, el tarıhynyń bir bólshegi. Osy eńbekti shyǵarýǵa atsalysqan barlyq azamatqa basymdy ıip, alǵys aıtamyn» dedi.
Tusaýkeser sońynda Nur-Múbarak ýnıversıteti kitaphanasyna jáne jınalǵan qaýymnyń bárine Úkijan Sadýaqasqyzynyń «О́mirimnen eskertkish» kitaby tartý etildi.
Eskergen Imanbaı
