Ulttyq qundylyqtar – uly qazyna

Kóneniń arshyp kómbesin...

Arǵy-bergi zamandar arasyn jalǵaǵan altyn arqaýdy úzip almaı úrim-butaǵyna amanattaǵan ata-babamyzǵa myń alǵys. Tarıhtyń tar jol, taıǵaq keshýinde biz­diń qazaq talaı qıyndyqqa tap boldy. Telegeı teńiz tolqynynda qalt-qult terbelgen qaıyqtaı qurdymǵa kete jazdaǵan kezderi de az emes. Áıteýir áýpirimmen áreń aman qalǵan Alash jurty aldynan aq kún týyp, táýelsizdik týyn kókke kóterdi. Azattyqtyń arqasynda ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janyp jatqan jaıy bar.

«Túri ulttyq, mazmuny sosıalıstik mádenıet» jasaýǵa janyn salǵan keshegi keńestik saıasattyń kesirli zardaptaryn­ sanap taýysa almaısyń. Máıeginen aıy­ry­lǵan máýeli mádenıetimiz azyp-tozýǵa aınaldy. Áspetti ádet-ǵuryptarymyzǵa es­kiliktiń qaldyǵy sanalyp tyıym salyndy. San urpaqtyń sanasyna sińgen saf al­tyndaı jyr-dastandarymyz ben ańyz-er­tegilerimiz qýǵyn-súrginge ushyrady. Aıta bersek, aryz-nalamyz jetip-artylady.

Osyndaıda oıǵa oralady. Sovettik Qazaq­standy uzaq jyldar basqarǵan Dinmuhamed Qonaev zeınetkerlikke shyq­qan soń, burynnan qalyptasqan dástúrin buzbaı «Qapal-Arasan» shıpajaıyna demalýǵa barady. Sol jyly jeke dári­geri ony osy aýylda turatyn aǵasynyń úıindegi tusaýkeser toıyna ertip apara­dy. Sodan toıshyl qaýym yrymdap tuǵy­ry bıik tulǵadan aıaǵyn apyl-tapyl bas­qan balanyń tusaýyn kesýdi ótinedi. Kópshiliktiń qalaýymen qolyna qaı­shy alǵan Dımekeń sál-pál ańtarylyp, «Men – úlken qalalardyń ashy­lýyna qatys­qan adammyn. Nebir alyp kásip­oryndardyń lentasyn qıdym. Biraq kish­kentaı sábıdiń tusaýyn kesip kórmeppin. Mundaıda ózi ne isteýshi edi?» depti jınalǵan jurtqa jyly jymıyp... Osynyń ózi-aq biraz nárseni ańǵartary anyq.

Alaıda aýmaly-tókpeli ýaqyttyń ýytyna boı aldyrmaı, bastaryn báıgege tigip, aınalasyndaǵy antalaǵan qaýip-qaterge qaramaı ultynyń upaıyn túgendeýge umtylǵan aıaýly aǵalarymyz az bolmaǵan. Soıy bólek sondaı somjúrek jandardyń biri kórnekti etnograf, jazýshy, aýdarmashy, baspager Zeınolla Sánik bolatyn. 1935 jyly Qytaıdyń Tarbaǵataı aıma­ǵyna qarasty Shaǵantoǵaı aýdanynda týǵan ol taǵdyrdyń jazýymen ańsaǵan atame­kenine aman-esen oralyp, 78 jasynda Almatyda ómirden ótti.

Zeıindi Zekeń mektepke keshteý bar­ǵa­nymen, qatarynan qalmaı sabaqty tez ıgeripti. О́zgelerden óresi bıik óren Shy­ǵys Túrkistannan iriktelgen on shaqty oǵlan­men birge Beıjińdegi ortalyq kom­somol mektebine jiberiledi. Aınalasynan at ozdyrǵan alǵyr shákirtter qatarynda Qytaıdy aralaıdy. Qıly-qıly qıyn­dyqty eńserip, qytaısha erkin sóıleı­tin deńgeıge jetedi. Ozat oqyǵany úshin berilgen úzdik dıplomyn úkilep ósý múm­kindigi mol ortalyqta qalmaı, kindik qany tamǵan topyraqqa terin de sińirmek bolyp kelgen izimen keri qaıtady. Úrimjidegi «Jastar» baspasyna redaktorlyq ju­mysqa ornalasady. Jazý-syzýǵa beıi­min baıqatqan jas talap jarqyraı kóri­nip, jaqsy atpen aýyzǵa ilige bastaıdy. Bi­raq Moanyń Mádenı revolıýsııasynda ­ja­zyqsyz japa shegip, repressııaǵa ili­­gedi. Buratola jaqta aıdaýda júrip te, alǵa qoıǵan arman-maqsatynan aınymaıdy. El aýzynan eski sózderdi jınaıdy. Keıin saıası aqtalǵan soń, jıǵan-tergenderin jarııalap, kópshilik kádesine jaratty. Eren eńbek eskerilip, Qytaıdyń memleket­tik syılyǵynyń ıegeri atandy. Zerdeli zertteýlerimen qatar bul kisi birqatar kórkem shyǵarma jazǵany ámbege aıan. Ásirese «Sergeldeń», «Basbaı» sııaqty tarıhı romandaryn qalyń oqyrman jyly qabyldady. Áıtse de, Zeınolla Sániktiń tanymdyq turǵydan aıryqsha mańyzǵa ıe etnografııalyq eńbekteriniń orny bólek.

О́z basym qalamger esimimen alǵash 1991 jyldyń tamyzynda tanystym. Jer jánnaty Jetisýdyń ataqty Úıgentas jaı­laýynda Qabanbaı batyrdyń 300 jyl­dyǵyna baılanysty ulan-asyr toı ótken-tuǵyn. Arnasynan asyp-tasyǵan asaý Tentek­tiń jaǵasyndaǵy jasyl shalǵyndy jazań­da segiz júzdeı kıiz úı tigildi. Alys-ja­qyn­nan asyǵa jetken aǵaıyn arqa-jarqa qýa­nyshqa kenelip, as qyzyǵyn tama­shalaǵan edi. Qasıetti dalamyzdy qan­dy­balaq shap­qynshylardan erlikpen qor­ǵaǵan dara­bozdyń tikeleı urpaǵy Zeınol­la Sánik­tiń «Qarakereı Qabanbaı» atty kitaby sonda qurmetti qonaqtarǵa tábárik re­tinde taratylǵany esimizde qalyp qoıypty.

Jalpy, avtordyń artynda qalǵan mura­lary «An Arys» baspasynan 15 tom bo­lyp jaryq kórgenin aıtýdyń artyq­tyǵy joq sııaqty.

Jaqsy dástúrdiń jalǵasy

Ádette «ákeden ul týsa ıgi...» dep jatamyz. Árıne, áńgime bul arada jaqsy-jaı­sań­darymyzdyń otbasyndaǵy ońdy ister­diń odan ári jalǵasýy jaıynda bolǵaly tur­ǵany ózinen-ózi túsinikti. Osy oraıda bir shańyraq astynda otasyp qana qoımaı, ádebıet aýylyna qatar­lasa qonyp, qabattasa qalam siltegen Zeınolla Múbárakuly men Shámshábaný Qamza­qy­zy baýyrynan órbigen balalaryna da talbesikten taǵylymdy tárbıe berip, elge qyzmet etýge baýlyǵan.

Ata-anasynan úlgi alǵan Janat Zeınol­laqy­zy áke jolyn qýyp etnografııa­ny zert­tep júrse, kásipkerlikpen aına­ly­sa­tyn Qanat Zeınollauly búginde qazaq rý­hanııatyn qoldaýǵa aıanbaı atsalysyp júr. Atymtaı Jomart azamat Zeınolla Sánik atyndaǵy mádenıet qo­ryn quryp, bir­talaı ıgi istiń basyn qaıyr­dy. Demek, áýletiniń jaqsy dástúri jalǵasa bermek.

«Qazaqtanýshy Zeınolla Sánik» derekti fılminde Qanat tereńnen tebirenip óziniń boıynda atajurt ańsary qarshadaıynan qalyptasqanyn bylaısha áńgimeleıdi.

«Osydan týra 40 jyl buryn ákem meni Qytaıdyń Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Aqshoqy taýyna alyp shyǵyp, alystan buldyraǵan Alakóldi kórsetti. Jeti ata­myzdyń súıegi sol mańaıda jatqanyn aıtty. «Ol jaqqa qashan baramyz?» dedim men. Ákem: «Sen ýnıversıtet bitirgende baramyz», dedi. Armanymyz aqıqatqa aınalyp, keldik aqyry Qazaqstanymyzǵa...»

Áne, kórdińiz be, máseleniń tórkini qaıdan tamyr tartqanyn!

Atalǵan qordyń atqarýshy dırektory, belgili aıtys aqyny Serik Qalıevtiń aıtýynsha, Zeınolla Sániktiń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyn nasıhattaý baǵytynda kóńil kónshiterlik kóptegen jumys júr­gizilipti. Onyń syrtynda ádebı, mádenı, ǵylymı irgeli is-sharalar legi qordyń el rýhanııatyna qomaqty úles qosý ústinde ekenin kórsetedi.

Bıyl tuǵyrly tulǵanyń 90 jyldyǵyna oraı Zeınolla Sánik atyndaǵy mádenıet qory Qazaqstan Jazýshylar odaǵy­men birlese otyryp, «Ulttyq qundylyq. Qazaq etnografııasy jáne Zeınolla Sánik» respýblıkalyq ekspedısııasyn uıymdastyrdy. Quramynda esimderi elge málim ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, jýrnalıster, basqa da zııaly qaýym ókilderi bar ekspedısııa músheleri Altaı men Atyraý arasyndaǵy qalyń qazaq qasıet tutatyn tarıhı eskertkishtermen tanysyp, kıeli oryndarǵa zııarat etip, jurtshylyqpen júzdesip, tól mádenıetimizdiń keshegisi men búgingisi tóńireginde oı tolǵady.

Eldik murattarǵa arnalǵan ekspe­dısııa­ baǵdarlamasyna sáıkes Ortalyq Qa­zaqstandy aralaǵan toptyń quramynda biz de bolǵan edik.

Irilerdiń izi qalǵan Qaraǵandy

Qoınaýynda qola dáýiriniń qoımasyn­daı Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń qonysy qalǵan Qaraǵandy topyraǵy qashannan qasterli. Aıdalada aıranyn urttap, qoıyn qurttap júrip Appaq Baıjanuly taýyp alǵan qara altynnyń arqasynda kenshiler qalasynyń ataq-dańqy aspandady. Alaıda aımaq turǵyndary arydaǵy Qaz daýysty Qazybek bı, Buqar jyraý, beridegi Álı­han Bókeıhan, Álimhan Ermekov, Jaqyp Aqbaev, Kúlásh Baıseıitova, Ǵabıden Musta­fın, Toqtar Áýbákirov qatar­ly qazaqqa qadirli jerlesterin kez kelgen ken baı­lyǵynan joǵary baǵalaıtynyn baıqadyq.

Kenshiler shaharyndaǵy kezdesýlerdiń eń úlkeni Ebineı Bóketov atyndaǵy ulttyq zertteý ýnıversıtetinde boldy. Mártebeli meımandaryn meıirlene qarsy alǵan rektor Nurlan Dýlatbekov oqý ordasynyń tuńǵysh basshysy, akademık Ebineı Bóketov týraly emirene estelik aıtty. Ol kisiniń tehnıkalyq ǵylymnyń teńdessiz bilgiri ǵana emes, sondaı-aq ádebıet áleminde de aıshyqty qoltańbasyn qaldyrǵanyna aıryqsha nazar aýdaryldy.

Ýnıversıtettiń oqytýshy-professor­lar quramy, ǵalymdar men stýdentter qatysqan mándi májiliste Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov bilim nárimen sýsyndap jatqan búgingi jastar elimizdiń erteńi ekenine ekpin túsirip, memleketimiz týdyryp otyrǵan múmkindikti meılinshe paıdalaný qajet­tigin qaperge saldy.

«Bizdiń ekspedısııanyń basty maq­saty – babadan mıras rýhanı baılyǵy­myz­dy barynsha nasıhattaý, san ǵasyr saqtalǵan salt-sanamyzdy ózderińdeı óskin urpaqtyń boıyna sińirý. Bul rette taǵdyry tar zamannyń tálkegine ushy­rasa da, ulttyń uly murasyn tirnektep jınaǵan Zeınolla Sániktiń «Qazaq etnografııasy» deıtin kitaby aıtarlyq­taı ról atqarary anyq. Osyndaı oıly hám qundy dúnıeler­di kóbirek oqyǵan­daryń durys», dedi ol salıqaly pikirin sabaqtap.

Basqosý barysynda sóz sóılegen Jazý­shy­lar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ǵalym Qalıbek zııaly Zekeń­niń ómir boıy ulttyq qundylyqtar­dy ulyqtap ótkenin, sol arqyly ádebıeti­miz ben mádenıetimizge orasan zor olja salǵanyn tilge tıek etti.

Belgili saıasatker Ámirjan Qosanov tota­lıtarızm toqpaǵynan janshyla jaz­daǵan ulttyq namysymyzdy oıatýǵa sep­tigin tıgizgen soqtaly eńbekter jazǵan Zeı­nolla Sánikteı eljandy erek tulǵa­lar eshqashan umytylmaıtynyna senim bildirdi.

Zeınolla Sánik atyndaǵy mádenıet qorynyń atqarýshy dırektory Serik Qalıev qabyrǵaly qalamgerdiń ónegeli ómiri men shuraıly shyǵarmashylyǵyn tanymal etý tarabyndaǵy atqarylǵan aýqymdy sharalarǵa toqtalyp, onyń qyzy Janatpen birigip jazǵan «Qazaq etnografııasy» atty ensıklopedııalyq sıpattaǵy kólemdi kitabynyń birneshe danasyn ýnıversıtet kitaphanasyna syıǵa tartty.

Ekspedısııaǵa qatysýshylar ertesi­ne jergilikti jazýshylar uıymynyń jetekshisi Janat Jańqashtyń bastaýymen aqtańger aqyn Qasym Amanjolovtyń eskertkishine arnaıy soǵyp, janyn­daǵy jaıqalǵan jasyl alleıada aıaldady. Jyr jampozynyń 110 jyldyǵyna arnalǵan músháıraǵa qatysqan jas aqyndar aǵash egipti. Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ǵalym Jaılybaıdyń myna bir óleń joldary eriksiz eske túsedi.

«Bir kúıim dombyrada shertilgesin,

Aqynyn endi qazaq óltirmesin.

Daýylyń órtke tıdi, Qaraǵandy,

Qasymnyń qaıyńdary jelkildesin».

Aqynnyń aqyldy sózine alyp-qosa­ry­myz joq.

Saýapty sapardyń tizgin tartar taǵy bir tusy Alash qozǵalysynyń asa iri qaıratkeri Álimhan Ermekovtiń múrdesi jatqan musylmandar qorymy boldy. Munda muńly estelikterge kezek tıip, as­tam minezdi kompartııa kósemderi aldynda ózin teń atanyń balasyndaı ustap, shekaramyzdy shegendegen esil erdiń rýhyna quran baǵyshtaldy.

Jaısańdar jaılaǵan Jańaarqa

Nege ekenin qaıdam, Jańaarqa dese, aýzymyzǵa qazaqtyń etnografııalyq elementteriniń sanatyna kiretin kıeli sýsynymyz – qymyzdyń qyshqyltym dámi keledi. Sirá, ózge óńirlerden ózgesheleý Saryarqanyń sary qymyzymen saryq basýdy ádetke aınaldyryp alsaq kerek.

Atasýdaǵy aýdandyq murajaıdyń eksponattary eskiniń kózindeı elesteıdi. Mýzeı dırektory Erbolat Shýbaev qysqasha sholýmen-aq talaı nárseni qulaǵymyzǵa quıyp tastady. Saıdaly sary Toqa, Daırabaı Ernazaruly, Nııaz, Nurbaı batyrlar, Baıdaly bı jáne t.b. maqtaýǵa laıyq marǵasqalarǵa qatysty derekterdi alǵa tartty.

Kezinde sal-seriler saýyq-saıran qur­ǵan jerge kelgendikten be eken, alqalaǵan áleýmetti ádemi ánderimen áldılegen Igilik Omarov, Qaırat Baıbosynov, Bek­bo­lat Tileýhan, Serik Ospanov sekildi jańa­arqalyq sahna sańlaqtarynyń ásem daýsyn emis-emis estigendeı áserge bólendik.

Ekinshi qabattaǵy kıiz úıdiń ishi kirseń shyqqysyz eken. Ondaǵy múlik-múkámal, tutyný zattary, kıim-keshek jáne basqa da kónelikter kózdiń jaýyn alady. Osyn­da mektep oqýshylary jıi-jıi kelip, etno­grafııalyq saýatyn ashatyn kórinedi.

Jezqazǵanǵa barar joldyń boıyndaǵy Aqseleý bıigine de at basyn burdyq. Sanaly ǵumyryn qazaqtaný salasyna sarp etken Aqseleý Seıdimbek osynaý asqar beldiń tóbesine jerlengen.

Ulytaý – ulys kindigi

Asyldarymyzdan asyryp aıta almaspyz. Sondyqtan solardyń sózine júginelik.

«Ulytaý – halqymyzdyń el bolyp qalyptasýyna, birlik-tirligine dińgek bolǵan, ıisi qazaqtyń aınalyp soǵar túp qazyǵyndaı qasıetti meken», deıdi ǵulama Álkeı Marǵulan.

«Ulytaýdyń uly atanýy taýynyń bıik­tiginen emes, sýynyń kóptiginen emes, ol tarıhtyń úlken oqıǵalarynda búkil uly qaýymnyń bas qosqan, ortaq sheshimge kelgen jeri bolǵandyqtan «Ulytaý» atanǵan», dep jazady zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaev.

...Sondyqtan da Otan tarıhynda onyń alar orny bólek. Ulytaý – ulys kindigi.

Jezqazǵannan jeldeı esip Ulytaý aýdanyna jetkenimizde birden eńseli eskertkishtiń janyna toqtadyq. Kimdiki eken deımiz ǵoı baıaǵy. Sóıtsek, Máshhúr Júsip «Tý ustap, tulpar mingen» dep madaqtaǵan Erden Sandybaıulyniki eken. 2017 jyly boı kóteripti. Batyrlyǵyn bylaı qoıǵanda, baıaǵyda aǵa sultan saıla­ýynda sańlaq Shoqannyń ózin «qulatqan» saıypqyran ǵoı. Baltaly-Baǵanaly eliniń basyn ustaǵan bahadúrdiń at ústindegi aıbyny asqaqtap tur.

...Ejelgi Ulytaýdyń eń bıik shyńy – Áýlıetaý. El aýzyndaǵy ańyzdarǵa sensek, Jer men Kók onyń shyrqaý shyńynda túıisedi-mys. Adam men tabıǵattyń tylsym baılanysqa túsetin oryn bolyp esepteledi. Osyndaǵy qasıetti úńgirde dala danagóıi Zerdesh baba alǵashqy aıanyn alypty. Taý etegindegi tastaı bulaqtan dám tatyp, betimizdi jýdyq.

...Qazaq ulysyn bılegen Shyńǵys urpaqtary kezektesip taqqa otyrǵan talaıǵy «Han ordasy» ornalasqan jerge tabanymyz tıgende tal boıymyzdy alapat sezim bılegenin jasyra almaımyz. Oıymyz onǵa bólinip, sanamyz saqqa júgirdi. Jón silteýshimiz Amangeldi aýylynyń ákimi Buqar Aıjantaev alǵan bilimi boıynsha qazaq tili men ádebıetiniń muǵalimi eken. Sóılegende sózdiń sólin aǵyzady. Tek tyńdaı bil. Jazıraly jazyqta qoldan soǵylǵan qorǵannyń aınalasyna aryq qazylyp, irgeden aǵatyn Qaratal ózeniniń sýyn burypty. Sál árirekte taǵy bir eski jurttyń jurnaǵy jatyr. Bul ordaǵa qyzmet kórsetýshi qarashalar turaǵy bolýy múmkin.

Uly handarymyzdy aq kıizge kóterip ulyqtaǵan kıeli mekende burynǵy-soń­ǵy­nyń saltymen aýnap-qýnap, kóńilimiz kókke órlep, rýhtanyp attandyq.

«Han ordasynan» at shaptyrym jer­degi Altynshoqyny kórýdi kópten kók­seýli edik. Kórdik. Altynsho­qynyń tóbesine kóterilip, aınalaǵa kóz júgirtseńiz, keremet kórinisterdiń kýási bolasyz. Alystan asqaqtap Edige shyńy kórinedi. El qamyn jegen Edige bıdiń súıegi sonda jerlengen. Birde qas, birde dos bolyp ǵumyr keshken Toqtamys han ekeýiniń qabiri qatar jatyr deıdi bázbir bilgishter. Arhıvten góri ­aýyzsha tarıhqa kóbirek senetin kóshpeliler urpaǵy emespiz be? Ańyzǵa kúmán keltirgenimiz jaramas.

Aıtpaqshy, Altynshoqynyń basynda tur edik qoı. Baıaǵyda arystan Ámir Temir Toqtamysty shabýǵa bara jatyp jolaı osynda soǵypty. Eki júz myń áskerin saı-salada tynyqtyryp, Saryarqanyń janǵa jaıly aýasymen biraz tynystapty. Sodan qalyń qolyn jumsap, dál qazir biz turǵan shoqynyń basyna basqan iziniń belgisi retinde jan-jaqtan tasytyp tas úıgizipti. Onymen qoımaı barmaǵy maıys­qan bádizshilerine tas qashatyp, jazý qal­dyryp­ty. Altynshoqyda ornatylǵan sol jádigerdi alǵash tapqan akademık Qanysh Sátbaev ekeni málim. Tarıhı tas Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtajda saqtalǵan. Myna jerde kóshirmesi tur. Ondaǵy jazýdyń mazmuny kóziqaraqty kópshilikke tanys bolǵandyqtan, belgili jaıdy qaıtalamaı-aq qoıǵandy jón sanadyq.

Sapar sońynda Jezqazǵan qalasyna taıaý jerdegi ataqty Alasha han, Joshy han, Dombaýyl kesenelerine kelip, tarıhpen tildeskendeı kúı keshtik. Altyn Orda dáýirinde dáýirlegen babalarymyzdyń asqaq rýhyna bas ıdik.

Ulytaýdaǵy qos birdeı mýzeıdiń tórinde turǵan muraǵattarmen, ulttyq qun­dylyqtarymyzdyń aıǵaǵyndaı jádi­ger­­lermen tanysyp, tanym-kókjıe­gin keńeıttik. Eń bastysy, ulttyq qun­dy­lyqtar – uly qazyna degen ordaly oı túıip qaıttyq.