Deklarasııa qabyldanǵan sátte elimiz áli táýelsizdik almaǵan, biraq alyp ımperııa shatqaıaqtap turǵan almaǵaıyp shaq-tyn. Alaıda munda respýblıka óz aýmaǵynda halyqaralyq qatynastar jóninde derbes sheshim qabyldaý quqyǵyn saqtaıtyny anyq atap kórsetildi. Iаǵnı táýelsizdik jarııalanbaı turyp-aq syrtqy saıasattyń ınstıtýsıonaldyq negizi daıyndaldy. Atap aıtsaq, egemendik jarııa etilgen soń elimiz BUU-ǵa múshelikke ótýde, ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi bastamalarynyń halyqaralyq qoldaý tabýynda, kópvektorly dıplomatııa modelin qalyptastyrýda normatıvtik-saıası baza retinde osy qujatqa súıenýi – sonyń aıqyn dáleli.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń doktory Marat Jumaǵulov bul deklarasııany memlekettiń tuǵyryn bekitken qujat ekenin aıtty. Onyń aıtýynsha, tipti deklarasııanyń konseptýaldyq qurylymy búgingi konstıtýsııalyq normalardyń negizin quraıdy.
– Atalǵan qujat tek quqyqtyq akt emes, jańa urpaq úshin de tereń maǵynaly nyshanǵa aınaldy. Bul – ulttyń tarıhı sabaqtastyǵy men azamattyq jaýapkershiligin eske salyp turatyn rýhanı baǵdar. Sebebi deklarasııa ár azamatqa óz memleketin qurý isine tikeleı qatysy baryn sezindirdi. Dál osy sezim – halyqtyń tarıhı jadyn, ulttyq biregeılikti jáne memleketshildik sana-sezimdi qalyptastyrdy. Sondyqtan deklarasııanyń máni ýaqytpen shektelmeıdi, – deıdi QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri.
Sondaı-aq ol egemendiktiń qolymyzǵa tııýi el ishindegi turaqtylyqty saqtaýǵa sep bolǵanyn da atap ótti.
– Álemde birqatar el egemendikke tóńkeris pen túrli áleýmettik kúızelis arqyly jetti. Al sol bir ótpeli kezeńde Qazaqstan saıası turǵydan baıyptylyq pen parasattylyq tanytty. Táýelsiz memleket retinde qalyptasý úderisi kezeń-kezeńimen júzege asty. Aldymen Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanyp, artynsha jalpyhalyqtyq Prezıdent saılaýy ótti. Odan keıin «Táýelsizdik týraly» Konstıtýsııalyq zań, sodan soń jańa Konstıtýsııa ázirlenip, qabyldandy. Mundaı júıeli ári strategııalyq oılastyrylǵan qadam el ishindegi turaqtylyqty saqtaýǵa jáne shynaıy bılik revolıýsııada emes, zańda ekenin dáleldeı tústi, – dep oıyn túıindedi zań ǵylymdarynyń doktory M.Jumaǵulov.
Egemendik deklarasııasynda alǵash ret elimizdiń halyqaralyq qatynastar salasynda óz múddesin jeke-dara qorǵaı alatyny saıası-quqyqtyq tilmen bekitildi. Qujatta respýblıkanyń Konstıtýsııa men zańdaryna qaıshy keletin KSRO aktileriniń kúshi júrmeıtindigi, tabıǵı resýrstar men qarjy júıesine ústem ıelik quqyǵy óz qolyna ótetini, eń mańyzdysy – syrtqy ekonomıkalyq jáne dıplomatııalyq baılanystardy óz betimen qalyptastyrý nıeti kórsetildi. Osy arqyly memleketimiz keńestik ortalyqtyń syrtqy saıası baǵytyn eriksiz qaıtalaýshy sýbekt emes, jeke pikiri, jeke múddesi bar saıası birlik retinde bolashaq halyqaralyq júıede óz ornyn aldyn ala belgilep qoıdy.
Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Nurjan О́mirbek bul deklarasııany elimizdiń syrtqy saıasattaǵy jańa saıası fılosofııasynyń bastaýy retinde qarastyrý oryndy ekenin alǵa tartty. Onyń oıynsha, bul qujat elimizge tek memlekettilikti jarııalaýǵa ǵana emes, eń aldymen, óz betinshe sheshim qabyldaý mádenıetin qalyptastyrýǵa jol ashty.
– Keńes dáýirinde syrtqy saıasat tolyqtaı Máskeýdiń quzyrynda bolsa, deklarasııa qabyldanǵannan keıin elimiz halyqaralyq úderisterge óziniń kózqarasyn bildire alatyn derbes sýbekt retinde qalyptasa bastady. Egemendik alǵashqy kúnderinen bastap respýblıkaǵa syrtqy saıasatta jańa deńgeıdegi jaýapkershilikti júktedi. Árbir sheshimniń saldaryn óz betinshe esepteý, geosaıası tepe-teńdikti saqtaý jáne ishki damý men syrtqy orta arasyndaǵy baılanystardy úılestirý qajettiligi týyndady. Árbir kelisim men bastama – óz múddemizdi ózimiz qorǵaýǵa úırenýdiń mańyzdy satysy edi, – deıdi N.О́mirbek.
Sarapshy egemendik sondaı-aq syrtqy saıasat pen ishki damý arasyndaǵy ózara baılanysty tereń túsinýge múmkindik bergenine de toqtaldy.
– Qazaqstan halyqaralyq arenadaǵy árbir qadamdy tek syrtqy faktor retinde emes, el ishindegi turaqtylyq, ekonomıkalyq damý jáne áleýmettik progress úshin tikeleı áser etetin qural retinde qabyldaı bastady. Osy túsinik keıin memleketimizdiń syrtqy saıasatynyń ereksheligin aıqyndaǵan basty faktorǵa aınaldy. Iаǵnı syrtqy saıasat ulttyq damýdyń strategııalyq tetigi retinde qarastyryldy, – deıdi N.О́mirbek.
Deklarasııa qabyldanǵan soń-aq resmı Almaty Máskeýden táýelsiz formattaǵy syrtqy dıalog arnalarynyń alǵashqy elementterin qalyptastyra bastady. Bul tolyqqandy elshilik jeli nemese kelisimder júıesi emes edi. Biraq halyqaralyq baılanysqa daıarlyqtyń ınstıtýsıonaldyq formalary kórine bastady. Atap aıtsaq, sheteldik mıssııalarmen tikeleı konsýltasııalar, halyqaralyq forýmdarǵa derbes sarapshylyq qatysý, ıadrolyq qarý men qaýipsizdik máseleleriniń bolashaq kún tártibin aldyn ala aıqyndaý syndy baǵyttarda derbestik aldy. Keıin álem nazaryna usynylǵan Semeı polıgonyn jabý bastamasynyń moraldyq-saıası negizi de dál sol kezeńniń kontekstinde pisip jetildi. Iаǵnı dıplomatııa táýelsizdik alǵan soń bastalǵan joq, ol táýelsizdik jarııalanbaı turyp «kóleńkeli rejimde» qalyptasyp úlgerdi.
Bul týraly Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Nurjan О́mirbektiń tómendegi tujyrymy kóńilge qonymdy-aq.
– Elimiz eshqashan bir ortalyqqa táýeldi bolmaýdy, eshqandaı bloktyń satellıti bolmaýdy maqsat etti. Bul – kópvektorly saıasattyń tehnıkalyq jaǵy ǵana emes, syrtqy saıasattyń túpki ıdeologııalyq negizi. Iаdrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartý, shekara máselelerin beıbit jolmen sheshý jáne álemniń barlyq iri derjavalarymen teń quqyqty qatynastar ornatý – osy qaǵıdattyń naqty kórinisi. Egemendik týraly deklarasııany qazirgi ulttyq dıplomatııamyzdyń bastaýy dep ataýǵa tolyq negiz bar. Ol elge tek saıası táýelsizdik emes, halyqaralyq saıasatta óz oıy men ustanymy bar memleket bolýdyń jaýapkershiligin de berdi. Bul Respýblıkamyzǵa kúrdeli geosaıası jaǵdaıda da tepe-teńdikti saqtaýǵa, belsendi bolýǵa jáne ulttyq múddeni tıimdi qorǵaýǵa múmkindik berip otyr. Sondyqtan Egemendik týraly deklarasııanyń eń úlken tarıhı róli – Qazaqstanǵa óz taǵdyryn ózi aıqyndaıtyn saıası erik pen dıplomatııalyq derbestik mádenıetin qalyptastyrýy. Bul – kez kelgen táýelsiz memlekettiń eń qundy kapıtaly jáne elimiz bul qundylyqty ýaqyt ótken saıyn tek nyǵaıtyp keledi, – deıdi N.О́mirbek.
1991 jyldyń sońynda elimiz táýelsizdigin resmı jarııalaǵan kezde, memleket syrtqy saıasat pen halyqaralyq qatynas salasyndaǵy alǵashqy qadamdaryn nólden bastaǵan joq. Sebebi quqyqtyq nıet pen saıası baǵdar – 1990 jylǵy deklarasııada aldyn ala bekitilip qoıǵan edi. Sol daıyndyqtyń arqasynda 1992 jyly elimiz BUU-ǵa tolyqqandy múshe bolyp kirdi. Bul qadam bir sáttik saıası akt emes, dál deklarasııadan bastaý alǵan uzyn jeliniń zańdy jalǵasy boldy. Keńes júıesinen tys halyqaralyq uıymdarǵa jol ashqan «qutty qadam» degen tujyrymnyń máni de osynda – deklarasııa bolmasa, Qazaqstannyń álemdik dıplomatııalyq ınfraqurylymǵa beıimdelý úderisi áldeqaıda aýyr jáne óz ýaqytynan kesheýildeýi ábden yqtımal edi.
1990 jylǵy Memlekettik egemendik týraly deklarasııaǵa tek táýelsizdikke daıyndyq kezeńindegi ishki-saıası akt retinde qaraý onyń tarıhı salmaǵyn kemitý bolar edi. Bul qujat elimizdiń bolashaq táýelsizdigin álemdik tártipke «jarııalaý» emes, ony halyqaralyq quqyq logıkasyna aldyn ala engizý áreketi boldy. Dál osy deklarasııanyń arqasynda 1991 jyly jarııalanǵan táýelsizdik syrtqy álem úshin tosyn saıası oqıǵa emes, normatıvtik negizi bar, aldyn ala qulaqtandyrylǵan jáne ishki zańdyq bazamen qamtamasyz etilgen úderis retinde qabyldandy. Sonyń nátıjesinde 1992 jyly elimizdiń BUU-ǵa qabyldanýy saıası-dıplomatııalyq deklarasııadan bastaý alǵan halyqaralyq legıtımasııanyń qaı qısynǵa salsań da qıys ketpeıtin zańdy jalǵasy sanaldy.
Osylaısha, Qazaqstan jahandyq uıymdarǵa «jańa týǵan aýmaqtyq qurylym» retinde emes, egemendik nıetin ýaqytynan buryn quqyqtyq bekitip qoıǵan memleket retinde endi. Bul kez kelgen jańadan paıda bolǵan el úshin eń aýyr synaq sanalatyn halyqaralyq taný máselesin jeńildetken basty faktor boldy.
