Sýrette: baıyrǵy Baıynqol ózeni men tozyǵy jetken kanaldar, mine, osyndaı.
Avtordyń aıtýynsha, Raıymbek aýdanynda sýarmaly 40 myń ga jer bar. Sonyń 50 paıyzǵa jýyǵyna, tarqatsaq, Tekes aýyldyq ákimdigine 6000 ga, Jambyl aýyldyq ákimdigine 5000 ga, Narynqol aýyldyq ákimdigine 4500 ga, Tegistik aýyldyq ákimdigine 2000 ga, barlyǵy 17500 ga alqapqa sý Baıynqol ózeninen beriledi eken. Oǵan «QazSýSharýashylyǵyna» qarasty aýdandyq sý sharýashylyǵy mekemesi jaýapty.
«Han-Táńiri shyńynan bastaý alatyn ózen sýymen kún qyzyp, muzdyqtar erıtin maýsym-shilde aılarynda qum aǵady. Jerdiń qunaryn ketiretin, eshteńege jaramaıtyn qum. Ol topyraqpen aralasyp, sement tárizdi qatady. Sodan topyraq qopsý qasıetin joǵaltyp, ónimdiligi azaıady», degen hat ıesi ózine tıesili 10 ga jerdi qumnan tazartýda az ter tókpegenin tilge tıek etti.
«Menshigimdegi Narynqol aýyldyq ákimdigine qarasty Qyzylush ýchaskesindegi 15 ga jerdiń 10 gektaryna sý Baıynqol ózeninen beriledi. Sýarý kezinde tanaptaǵy sý júretin aryqtar qumǵa tolyp, ony kúnde qolmen tazalaý – azaptyń azaby. Aryq tazalaıtyn traktor sý júrgen jermen júre almaı, batyp qalady. Sondyqtan ony qolmen tazartýdan basqa amal joq. Qumdy qol arba, at arbamen shyǵaryp álek bolamyz. Bul azaptan jylda qınalǵannan keıin 2019 jyly sýdyń egin tanabyna kiretin jerden ekskavator jaldap, tereńdigi 2 metr, uzyndyǵy 5 metr, eni 3 metr apan qazdyryp, sýdy sol jerge qulatyp, tundyrý arqyly sýardym. Sodan eki jyl boıy sý júretin aryqtardy tazalaý azabynan da qutyldym. Úshinshi jyly jańaǵy tospa qumǵa tolyp ketken soń, ekskavator, 20–30 tonnalyq samosval jaldap, aqysyn tólep, tazalattym», deıdi E.Qonaev.
Tospadan 4 «KamAZ» qum shyǵarǵanyn, onyń árbiri orta eseppen 20–25 tonnadan bolǵanda 100 tonnaǵa jýyq qum eki jylda ǵana shógip qalǵandyǵyn aıtqan aqsaqal munyń aýyl sharýashylyǵyna ǵana emes, ekologııaǵa orasan zor qaýpi baryn aıtyp, dabyl qaǵyp otyr.
«Baıynqol ózeninen sý alyp jatqan myńdaǵan sharýa qojalyǵynyń barlyǵy tospa jasap, ony qumnan tazalaı ala ma? Ol qumdy qaıda aparady? Negizinen sýdyń taza bolýyna sý sharýashylyǵy mekemesi jaýapty ǵoı. Onsyz da jyl saıyn sýdyń baǵasy eselep ósip otyr. Sharýalardyń sýǵa tólegen aqysy qumǵa sińip, dalaǵa ketip jatyr», dep kúıingen E.Qonaev bul ózekti máselege Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi basa nazar aýdarsa degen tilegin jetkizdi. Bul – búginniń ǵana emes, keleshektiń qamy ekenin, sondyqtan máseleniń túıinin tarqatýǵa Aýyl sharýashylyǵy men Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi de atsalysýy kerek deıdi ol. О́ıtkeni aýdandaǵy 100 jyldyq tarıhy bar sýarmaly jerlerden alynatyn ónim taýly óńirdiń 20 myń halqyn asyrap qana qoımaı, sonymen qatar Almatyǵa jetkiziletin brendtik «Narynqol kartobynyń» 90 paıyzy osy óńirde ósiriletinin alǵa tartqan aqsaqal, osylaı qum basa berse, qara jer qunaryn joǵaltyp, keleshekte ónimsiz qalady degen janaıqaıyn jetkizdi. Kózge kórine bermeıtin qaýiptiń saldarynan jyl saıyn ónim sapasy men ónimdilik kórsetkishi de tómendep otyrǵanyn tilge tıek etti. Ekologııalyq apattyń aldyn alyp, jer qunaryn saqtaýdyń jalǵyz joly tospa jasaý degen oı túıedi.
«Bolashaqta Úkimettiń kómegimen úlken tospa salynsa degen usynysym bar. Oǵan yńǵaıly tabıǵı oryn da tabylyp tur. Jambyl aýyldyq ákimdiginiń Qaratoǵan eldi mekeninde «Tastóbe» atty qystaqtyń tusynda Baıynqol ózeni qysylyp ótedi. Tap osy jerden bóget salynyp, sý súzgiden ótse, barlyq sýarmaly jerge taza sý baratyn edi. Daqyldardy sýarý qyrkúıek aıynyń ortasynda aıaqtalady. Kún sýytyp, muz qatqansha tospadaǵy qumdy óziniń arnasymen aǵyzyp jiberip, kelesi jazǵa bógetti daıarlap qoıýǵa bolady. Bógettiń eki tıimdi tusy bar. Onyń alǵashqysy – tospada jınalǵan sýmen sáýir-mamyr aılarynda kópjyldyq shóp pen dándi daqyldar jetkilikti mólsherde sýarylsa, mamyrdyń sońyna qaraı kartoptyń alǵashqy sýarýyna qumnan tazarǵan sý berilip, sýarý jumystary retteler edi. Bul óz kezeginde ónim sapasynyń jaqsaryp, ónimdiliktiń artýyna yqpal etedi», deıdi zeınetker.
О́ıtkeni kóktemniń osy eki aıynda Baıynqol ózeninde sý deńgeıi tómendep, egistikterge jetpeı qalatyn kórinedi. Sý sharýashylyǵy bul aılarda sý berýdi toqtatyp, keıinge qaldyrý saldarynan sýarý merzimi keshiktiriledi. Kún jylynyp, qar erı bastaıtyn maýsym aıynda ǵana ózen sýy kóbeıetindikten, kóktemniń alǵashqy eki aıynda sý ishetin daqyldar maýsym aıyna qabat kelip, sý berý rejimi buzylyp, dándi daqyldarǵa sý kesh beriletindikten, shóptiń túsimi eki ese azaıyp, arpa-bıdaı ónimi 11–12 sentnerge tómendep ketkenin naqty mysaldarmen áńgimege arqaý etti. Al kún qyzyp, shyńdaǵy muzdyqtar erigende Baıynqol ózeni qoıtastardy aǵyzarlyq ekpin alyp, saldarynan etektegi sharýalardyń jerine qum aǵyzǵan sý kelip, jer zardap shegip jatqanyn táptishteı túsindirdi. О́ziniń týǵan ólkesinde agronom mamandyǵy boıynsha talaı jyl ter tókken eńbek ardageri Esen Qonaev aqsaqal jasy 80-nen assa da, aýyldyń tynys-tirshiliginen qol úzbeı, onyń búgini men erteńine alańdaıdy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ár Joldaýynda aıtylatyn shekaraly aımaqtardy nyǵaıtý, aýylsharýashylyq salasyn jandandyrý, sýarmaly jerlerdi tıimdi paıdalaný jónindegi tapsyrmalarynyń oryndalýyna, ekonomıkany órkendetýge ózindik úlesin qosyp, sergektik tanytyp otyrǵan qarııanyń bul usynys-tilegine quzyrly organdar qulaq túrip, ózekti problemanyń aıaqsyz qalmaı, sheshim tabýyna atsalysar degen úmittemiz.
Redaksııaǵa hat jazǵan Esen Qonaev aqsaqal kóterip otyrǵan máseleniń mánisin «Almatyoblsýshar» sharýashylyq kásipornynyń aýdandyq sý sharýashylyǵy bólimshesi men aýyl ákiminen surap bildik.
«Narynqol aýmaǵynda sýarý jumystarynyń qıyndyǵy bar. Hatta aıtylǵan máseleni túbegeıli sheshý úshin qandaı da bir tásildi (qumdy tosatyn tospa salý) qarastyryp jatyrmyz. Osy jumysty iske asyrý maqsatynda, jobalyq smetalyq qujattardy daıyndaý úshin oblystyq sý resýrstary jáne ırrıgasııa basqarmasyna ótinish hat joldanady. Bul másele bizdi de mazalap júrgeni ras. Shekaralyq aımaqtardy nyǵaıtý úshin halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdy Prezıdentimiz de atap aıtqan edi. Sondyqtan atalǵan máseleni sheshýge naqty is-sharalar qoldanylatynyn habarlaımyz», deıdi «Narynqol» óndiristik bólimshesiniń basshysy Saıat Alpysbaev.
Jambyl aýyldyq okrýginiń ákimi Roman Qoılybaev ta aýylǵa tospa salý týraly bastamany qoldap, ákimdik tarapynan birneshe ret usynys bildirilgenin aıtty.
«Baıynqol ózeni tasyǵan kezde qum aıdaıdy. Sonyń saldarynan egistik alqaptyń bárin qum basyp jatyr. Onyń ústine sý sharýashylyǵy sýdy erte kóktemde bermeı, sý tasyǵanda beredi. Onyń da zardaby tıip otyr. Sýdy erte berý keregin aıtyp shyryldaǵanmen, nátıje joq. Byltyr da, bıyl da sý kesh berildi. Okrýgte 250 sharýa qojalyǵy bolsa, onyń árbirinde keminde 5-6 gektardan jer bar. Al bul máseleniń bastalǵanyna on shaqty jyldan asty. Bul jóninde aýdan, oblys ákimderine, óńirge kelgen máslıhat, Parlament depýtattaryna da qulaǵdar etip, máseleni kórsetip, tospa salý kerektigi jóninde usynystarymyzdy joldap kelemiz. Biraq esh nátıje joq. Egis alqaptaryna sý jiberetin kanaldardyń uzyndyǵy ár túrli qashyqtyqty quraıdy. Olardyń da tozyǵy ábden jetken, qurylǵylary isten shyqqan. «Vodhoz» jeke mekeme bolǵaly beri bıyl ǵana alǵash ret tazalady. Áıtpese, bul ýaqytqa deıin tazalanbaǵan. Sý sharýashylyǵy mekemesiniń mamandary egistikti sýaratyn mezgilde ózen sýyn kanaldarǵa buryp jiberedi. Sol úshin sharýa qojalyqtary 1 tekshe metrge 140 teńgeden aqsha tóleıdi. Okrýgte kartop, astyq, kópjyldyq shóp ósiriledi. Baıynqol – óte úlken ózen. Oǵan tospa jasaýǵa aýyldyq ákimdiktiń shamasy kelmeıdi», deıdi aýyl ákimi.
Saıyp kelgende, tabıǵaty kórkem Táńirtaýdyń etegin alyp jatqan el-jurttyń bul ózekti máselesine tıisti mınıstrlikter men Almaty oblysynyń ákimdigi nazar aýdaryp, túıtkildiń túıinin tarqatar mezgil áldeqashan jetti. Bul óz kezeginde shekaraly aımaqtaǵy halyqtyń ál-aýqatyna, turmys-tirshiligine tikeleı áser etetinin umytpaǵan abzal. О́ıtkeni jer taǵdyry – el taǵdyry. Bıyl naýqandyq jumysty áýpirimdep aıaqtaǵan sharýagerler keler jyly da alaqandaı jerlerin sýarýda taǵy da «azap shegemiz be?» dep qamyǵyp otyr.
Almaty oblysy
