Sýret: aikyn.kz/ Rústem Núrkenov
«Qazaqta dombyra, qobyz, sybyzǵydan ózge mýzykalyq aspaptar bolmaǵan» degen keńes ıdeologııasyna saı qasań pikirge 70-jyldary Bolat Sarybaevtyń «Qazaqtyń mýzykalyq aspaptary» atty eńbegi oısyrata soqqy bergen edi. Sodan keıin «Sazgen», «Adyrna», «Altynaı», «Murager», «Otyrar sazy», t.b. kóptegen ansambl dúnıege kelip, ult aspaptarynyń únin bir arnaǵa toǵystyrýǵa múmkindik týdy.
Qazir mýzykalyq toptyń bárinde derlik urmaly aspaptar bar. Tipti dombyrada jeke oryndalǵan kúıdiń ózi de qaǵys erekshelikterimen osy urmaly aspaptyń rólin atqarady, ıaǵnı yrǵaq oń qol qaǵystaryna enip ketken. Mysaly, Qurmanǵazynyń «Buqtym-buqtym» kúıiniń qaǵystary, dombyra shanaǵynyń betin suq saýsaqpen urǵylap, urmaly aspapqa ımıtasııa jasaıdy. Al endi orkestr, ansamblderdi, ásirese etno-folk-fıýjn-estradalyq toptardy urmaly aspaptarsyz elestetý múmkin emes.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Astana qalasy ákimdigi urmaly aspaptar ortalyǵyn ashyp, Ahmet Jubanov, Bolat Sarybaev syndy asyl aǵalardyń armanyn oryndaǵanyn kórip, marqaıyp qaldym. Ortalyqqa baryp, qazaqtyń tek urmaly aspaptarynyń sany jıyrma úshten asatynyn, olardyń dybystaryn estigen jan keń dúnıege syımaı, rýhtanatynyn baıqadym. Qazaqtyń kóne aspaptaryn nasıhattaý isine nıettes, maqsattas, armandas jas jigitterdiń tas túıin bolyp birikkeni, qazaq mýzykalyq aspaptaryn qalpyna keltirip, jańǵyrtyp jatqandary – shyn máninde erlik!
Bolat Sarybaevtyń «Qazaqtyń mýzykalyq aspaptary» atty eńbeginde urmaly aspaptar sany onnan ǵana asatyn. Azamat Baqııa bastaǵan jigitter urmaly aspaptardyń sany búginde jıyrma úshke jetip otyrǵanyn aıtady. Jigitterdiń aıtýynsha, bul jaı joramal emes, ǵylymı negizde dáıektelgen derekter. Olaı bolsa qazaqtyń urmaly aspaptaryna kóz júgirtip, sanap kórsek.
1. Dabyl, 2. Dańǵyra, 3. Kepshik, 4. Qos dúńkildek, 5. Qol dabyl, 6. Shyńdabyl, 7. Dýdyma, 8. Qońyraý, 9. Tuıaq, 10. Shyń, 11. Zyryldaýyq, 12. Shashaqty asataıaq, 13. Nar daýylpaz,14. Joryq dabyl, 15. Attanys dabyl, 16. Saqpan, 17. Asataıaq, 18. Shartyldaq, 19. Syldyrmaq, 20. Toqyldaq, 21. Daýylpaz, 22. Dúńgirshik, 23. Kúldireýik.
Mine, munshama aspap ulttyń naǵyz baılyǵy, naǵyz qazynasy emes pe? Qazaqtan basqa qandaı ult dál osyndaı kóp sandy urmaly aspaptarymen maqtana alady? Endigi basty maqsatymyz – bul aspaptardy tez arada qoldanysqa engizý bolýǵa tıis. Áıtpese, ulttyq qundylyq sanalatyn aspaptar mýzeıden oryn alyp, «óli jádigerge» aınalyp, shań basyp qalary kúmánsiz.
Mýzyka áleminen halqymyzdyń urmaly aspaptary ózindik oryn almaı jatqany bólek másele. Qazaq jastarynyń bul aspaptarǵa qyzyǵýshylyǵy az emes. Desek te, aspaptardyń jetispeýshiligi, ustazdardyń bolmaýy, mýzykalyq oqý oryndarynda ol aspaptar arnaıy mamandyq retinde oqytylmaýy sııaqty kúrmeýi sheshiletin, biraq arnaıy nazar aýdarýdy qajet etetin jaıttar az emes.
Osy oraıda joǵaryda keltirilgen dáıekti dálelder negizinde mýzykalyq bilimniń qarashańyraǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynda, Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde «Dástúrli mýzykalyq óner» fakýltetinen «Qazaq urmaly aspaptary» kafedrasy ashylsa degen usynys bar. Bilim alýshylardy urmaly jáne úrmeli aspaptar mamandyǵyna baýlyp, orkestrde ulttyń óz urmaly aspaptaryn jarqyratyp kórsetetindeı kásibı mamandar daıarlasaq, nur ústine nur bolar edi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ata-babadan qalǵan mádenı murany zaman talabyna saı jańǵyrtyp, álemge nasıhattaý qajet» dep únemi aıtady. Prezıdenttiń ulttyq murany zaman talabyna saı jańǵyrtý týraly osy oıyn biz sóz etip otyrǵan «Qazaq urmaly aspaptary» kafedrasyn ashý arqyly júzege asyrýǵa bolady. О́ıtkeni ol kafedrada oqyǵan ónerli jastar, bolashaqta mýzykalyq toptar quryp, álemge qazaqtyń ulttyq mýzykasyn, onyń ishinde urmaly aspaptaryn nasıhattap, taratary sózsiz. Sondyqtan da ulttyń rýhyn jańǵyrtý maqsatyndaǵy kishkene ǵana ótinishimizdi barsha qazaq jurty men mınıstrlik qoldaıtynyna kámil senemiz.
Tólepberlen Toqjanov,
Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń professory
