Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
«Aýtızm genetıkalyq syrqat pa, álde ahýal ma?» degen suraqqa durys jaýap berý úshin aldymen atalǵan qubylysty tolyqtaı zerttep, onyń belgilerin aıqyndap alý, naqty emin tabý qajet. Qalaı degenmen de, aýtızm – qalypty jaı-kúıden aýytqý, mı, júıke júıesindegi qaıtarymsyz úderisterdiń qabattasa oryn alýy. Sol sebepten de aýrýdy erte kezinde anyqtap, oǵan qajetti em tabý, qoldaný syrqatqa ushyraǵan adamdardyń qalypty ómirge, qoǵamdyq qatynastarǵa belsene aralasýǵa degen múmkindikterin arttyrady.
Aýtızmmen aýyratyn balalar qorshaǵan ortadan oqshaý bolady, ózi oılap tapqan álemde ómir súredi, ózgeristerden qorqady, bir jasaǵan is-áreketin qaıtalap otyra beredi, atap shaqyrǵandy elemeıdi, belgili bir zatqa den qoıyp qaramaıdy, zerektigi óte tómen bolady. Degenmen aýtızm aýrýyna shaldyqqan balalardyń barlyǵy qorshaǵan ortadan alshaq, múldem yntasyz dep aıta almasaq kerek. Sebebi aýtızm aýrýy ár balada árqıly damıdy. Bir balanyń qorshaǵan ortanyń belsendi múshesi bolýy múmkindigi joǵary, al ekinshi bir bala erekshe kútim men qaraýdy qajet etedi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, aýtızm – kishkentaı balalardyń mı qyzmetiniń buzylýy saldarynan aınaladaǵy adamdarmen qarym-qatynasqa, baılanysqa túsý qıynshylyqtaryn týdyratyn psıhıkalyq aýytqý. Negizinen muny aýrý dep aıtý qıyn, bul – psıhıkalyq damýdyń buzylýy. Bala mıyna kelip túsken aqparattardy qabyldamaıdy. Sebebi mıynyń sensorly júıeleri durys jetilmegen.
Jalpy, aýtızm 2-3 jasqa deıingi balalarda anyqtalady. 3 aıdan 3 jasqa deıingi balalarda kezdesetin aýtızm belgileri: áleýmettik áserlesýi tómen, álsin nemese múlde joq, sóılesý kezinde tek ym-ısharalar arqyly sóılesedi, jıi sózderdi qajet etpeıdi, ata-anasyna nemese basqa da ony almastyratyn adamdarǵa baýyr basý, ısiný, kúlý, fızıkalyq belsendilik bolmaıdy; kózben kezdesý az nemese múlde joq; oıyndarǵa qyzyǵýshylyq joq; dene, dybys, jaryq áserlerine joǵary sezimtaldyq, máselen qatty qorqý, úreılený, aıqaılaý nemese kerisinshe bir is-áreketti qaıtalaýdy suraý; bala sóılemeıdi, qandaı da bir dybystar shyǵarmaıdy.
Aýtızm belgileri 3 jasqa deıin aıqyn baıqalady. Ádette er balalarda jıi kezdesedi. Qurdastarymen salystyrǵanda kesh damyp, áli sóılemeıtini baıqalady. Alǵashynda kereń sekildi kórinýi múmkin. Keıde sóıleı bastaıdy, biraq biraz shamaly ótisimen sóıleý qabiletin qaıta joǵaltady. Kúndelikti qylyqtary qaıtalanady, bir oıynshyqpen, jalǵyz oınap otyra beredi. Tipti oıynshyqtyń tek bir bóligimen ǵana oınaýy múmkin. Kúndelikti qaıtalanatyn tártiptiń ózgerýin óte qıyn qabyldaıdy. Kózge tike qaramaýy da múmkin. Osy belgiler baladan baıqalsa tez arada psıhologterdiń kómegine júgingen jón.
«Altyn uıa-Erkele» ortalyǵy osyndaı dıagnozdaǵy erekshe balalarǵa tegin kómek qolyn sozý maqsatynda ashylǵan. Qaıyrymdylyq úıiniń irgetasy 2021 jyly Astana qalasynda «Erke» balabaqshasynda qalandy. Tórt túzetý kabınetimen bastaý alǵan ujym búginde jeke bir ortalyq bolyp otyr. 2022 jyldan bastap ata-analar men baldyrǵandarǵa Astana qalalyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý basqarmasynyń qoldaýymen tegin qyzmetter kórsetildi. Bastapqyda 15 balamen bastaǵan ortalyq bir jyl kóleminde 120 shaqty balaǵa qyzmet kórsetti. Bul jyldary ortalyqta aýtızm dertine shaldyqqan balalarǵa psıhologpen túzetý jumystary, AVA terapııasy, Floortime oıyny, Ioga syndy tegin qyzmet túrleri kórsetildi. Ata-analarmen tegin psıhologııalyq keńester, trenıng jumystary da júrgizildi. Bir bala aptasyna eki ret, eki saǵattan túzetý-damytý jumystaryna kelip júrdi. Onyń ishinde AVA terapııasy 1 saǵat, Floortime oıyny 30 mınýt, Ioga 30 mınýtty qurady.
2023 jylǵy 5 sáýirde «Altyn uıa-Erkeleniń» jańa ortalyǵy ashyldy. Onyń júzege asýyna kóptegen janashyr jandar kómek qolyn sozdy. Qazirgi ortalyq 300 balamen jumys júrgizýge arnalǵan, joǵaryda atalǵan terapııa túrlerine jańadan Adaptıvti dene shynyqtyrý (AFK), Art terapııasy qosyldy. Aýtıst balaǵa eń úlken kómek – aýtızmdi erte jasynda anyqtaý. Aýtızmdi erte dıagnostıkalaý aýtızm dıagnozy qoıylǵan balanyń qorshaǵan ortaǵa tez arada beıimdelip ketýine alǵyshart bolady. Sol sebepten de búginde pedıatrlar, psıhıatr dárigerler aýtızmdi erte dıagnostıkalaý máselesimen aınalysyp jatyr. Qazirde aýtızm dertine shaldyqqan adamdar oqý oryndaryn sátti aıaqtap, qalaǵan jumystaryna turyp, unaǵan isterimen aınalysyp júr. Bul adamdardyń qoǵam ómirine belsendi aralasyp ketýine tolyqtaı múmkindik bar. Osylaısha, aýtızmmen aýyratyn adamdarǵa qorshaǵan orta, jaqyndary, dostary tarapynan olarǵa degen senim, súıispenshilik, qoldaý ǵana qajet. Aýtızm úkim emes, aýtızmmen aýyratyn adamdar da qoǵamda óz ornyn taýyp, baqytty ǵumyr keshe alady. Osy joldy jeńildetý, olarǵa kómek qolyn sozý – barshanyń ortaq paryzy.
«Altyn uıa-Erkele» ortalyǵynda balalarǵa AVA, qum terapııasy, Art terapııa, jazý jumystary, logomassaj, «Floortime» ádistemesi, tynys alý, dybysty qoıý, aıtý, sóıleý tilin damytý jattyǵýlary, logoped-defektologpen, psıhologpen jumys, ıoga, Sensorlyq ıntegrasııa syndy qyzmet túrleri kórsetiledi. Osy terapııalar men ádisterdi paıdalana otyryp, balalarǵa jas ereksheligine sáıkes túzetý-damytý jumystary tegin júrgiziledi.
Aınur SOLOTOVA,
«Altyn uıa-Erkele» aýtızm ortalyǵynyń dırektory
