Aral teńizine jaqyn oryn tepken Keskenkúıik kólemi jaǵynan oǵyzdar astanasy Jankent qalasynan aýqymdy bolǵan. Byltyr osy aýmaqta kópten beri arheologııalyq zertteý júrgizip kele jatqan mamandar eleń etkizer bir jańalyq jetkizgen. Osy ýaqytqa deıin Orta ǵasyr jylnamalarynda aty jıi atalatyn oǵyzdardyń Hývara qalasynyń orny belgisiz bolyp kelgen edi. Byltyrǵy qazba jumysy barysynda Keskenkúıikten sol qalada soǵylǵan aqsha tabylyp, ǵalymdar kóne qala talaı jyldan beri taptyrmaı júrgen Hývaranyń naq ózi bolýy múmkin degen boljam jasaǵan.
Geofızıkalyq skanerleý, lıdarlyq túsirý, fotogrammetrııa jáne aerofototúsirilim sekildi zertteýdiń zamanaýı tásilderi arheologterge eskertkishtiń stratıgrafııalyq qurylymyn jáne onyń damý kezeńiniń retin naqtylaýǵa múmkindik berdi.
«Qalanyń alǵashqy qabattary Jetiasar mádenıetiniń dáýirine jatady. Osydan keıin mal sharýashylyǵy men qolónershilerdiń alǵashqy otyryqshy qonysy qalyptasa bastady. Olar jerdi qurǵatyp, úıler saldy, alǵashqy bekinister turǵyzdy. Dál osy ýaqytta Syrdarııanyń tómengi aǵysynda sýmen jabdyqtaý júıesi bar qala ómiriniń dástúrleri paıda boldy», deıdi jobany Eýrazııany zertteý qoǵamynyń qoldaýymen júzege asyryp kele jatqan «Rýtrým» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń ókili, belgili arheolog Dmıtrıı Voıakın.
Al VII–IX ǵasyrlarda bul meken jaýyngerler men dala odaqtarynyń qalasy bolypty. Qańǵar-pechenegter men erte oǵyzdar dáýirindegi kóshpeli jáne jartylaı otyryqshy taıpalar Keskenkúıikti Syrdarııa atyrabyn qorǵaıtyn bekinispen qatar aýyl sharýashylyǵyndaǵy mańyzy bar shaharǵa aınaldyrǵan.
IX–X ǵasyrda Keskenkúıik oǵyz memleketiniń jan-jaqty damyǵan ortalyq qalalarynyń biri Hývaraǵa aınalady. Qolóner, metallýrgııa, keramıka óndirisi men saýda-sattyqty órkendetken Uly Jibek jolyndaǵy iri shaharda kóshpeli jáne otyryqshy mádenıet qatar ómir súredi.
«Zertteý barysynda topyraq, kúl, kómirtekti qosyndylar jáne ósimdik qaldyqtarynan 31 úlgi jınaldy. Bul synamalar shetel zerthanalarynda zertteledi. Osy arqyly sol tustaǵy tabıǵı ortamen qatar qala turǵyndarynyń kúndelikti as máziri jaıly derek alamyz degen úmit bar», deıdi arheolog.
Qazirdiń ózinde sol kezde-aq bıdaı, tary, asqabaq tuqymdas ósimdikter ósirgeni belgili bolyp otyr. Biraq egistik alqaptary, sýlandyrý júıesi týraly málimet tapshy. Orta Azııa elderindegi ejelgi sýlandyrý júıesin zertteıtin Ulybrıtanııadaǵy Iork ýnıversıteti mamandary tarıhı qalashyq mańyn barlap, birqatar materıal jınady.
QYZYLORDA
