Qadiri qashqan Qyzylkól

Úzdiksiz quıylyp jatatyn Úshbas ózeniniń sýyn irgeleı qazylǵan óndiristik karerler jutyp, qalǵanyn saǵalaı egilgen jekemenshik egistikter simirgen, Qyzylkól 1992 jyldary tartylyp qalǵan edi. Sýynyń kólemi 20 mln tekshe metrge (90%) deıin azaıýyna baılanysty Úkimet tarapynan arnaıy komıssııa shyǵyp, (oǵan «Qazgıprarıstiń» Shymkent jobalaý ınstıtýty tartyldy) keshendi zertteýler júrgizildi, 2002 jyly Qyzylkól erekshe qorǵalatyn aımaq re­tinde oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý departamentiniń quzyryna berilgen. 2003 jyly oblystyq bıýdjetten 20 mln teńge qaralyp, Babata sý qoı­masy salynyp, onyń sýyn beton kanal arqyly Qyzylkólge quıý josparlandy. Alaıda kanalǵa eski lotoktar paıdalanylyp, sý kólge jetpes­ten dalaǵa sińip, ıgi is nátıjesiz aıaqtaldy. Bul bizdiń renishimizdi týǵyzyp, tıisti oryndarǵa óz talap-aryzy­myz­dy joldap, qol jınap, dabyl qaqtyq. Sodan 2006 jylǵy 28 qyrkúıek­te Úkimettiń №932 qaýlysymen Qyzylkól respýblıkalyq mańy­zy bar memlekettik tabıǵı-qo­ryq qory obektileriniń tizbesine endi.  Memleket qorǵaýyna, qamqorlyǵyna alǵan soń ókpe-renishimiz birden basylyp, kólimiz shalqıdy dep qýandyq. Biraq biz kútkendeı bolmady. Anda-sanda jaǵasyn qoqys, balshyq­tan, baldyrdan tazartqanymyz bolmasa, oǵan saýsaǵymyzdyń ushyn da tıgize almaı qaldyq. О́ıt­keni memlekettiń qorǵaýyna alyn­ǵan aımaqqa tal ekpek túgil, bir túıir tasyn qozǵaýǵa da quqyń joq eken. Áıtpese, sol kezderi tek jer­gilikti ǵana emes, basqa ob­lystyń kásipkerleri tarapynan da Qyzylkóldi kórkeıtý, demalys ornyn salý jóninde kópte­gen tıimdi usynys túsip, tipti qııandaǵy Koreıadan da ınvestorlar kelgen edi. Biraq kól aýdan­nyń balansynda bolmaǵandyqtan, sol nıet bildirýshilerdiń birde-bireýine aýdan ákimdigi óz tarapynan naqty qoldaý kórsete almaı, 800 gektardy quraıtyn aýma­ǵyna demalys, emdeý oryndary salynyp, damý jolyna túsedi degen kólimiz burynǵy kúıine zar bolyp, sýynan aıyrylyp, tuzy aspanǵa usha bastady. Alaıda kóp uzamaı ózdiginen burynǵy qalpyna kelip, bizdiń de alań kóńilimiz ornyna túskendeı bolǵan. Endi mine, arada jıyr­ma jyl ótkende, sol kórinis qaı­talanyp, taǵy da alańdaı bastadyq.

Kezinde «Qyzylkóldi saqtap qalaıyq!» dep dabyl qaqtyq. Aıaǵymyz talǵansha úı-úıdi aralap qol jınap, úzdiksiz hat jazyp, jaýapty oryndarǵa joldadyq. Biraq bárimiz jabylyp júrip, kólimizge bir shómish sý da quıa almadyq. Osylaısha, Qyzylkólimiz de ke­zinde «seksen kól» atalyp dáýreni júrgen, búginde tek orny ǵana qal­ǵan Qarakóldiń kebin kıip, kóz aldymyzda tartyla bastady.

Qarakól demekshi, kezinde aýyl aqsaqaldarynyń aýzynan Qarakól men Qyzylkóldiń arasynda jerasty sý joly bolýy múmkin degendi de estip qalatyn edik. Eger shynymen de sol aıtqandaı bolsa, Sozaq je­rine Talas ózeniniń sýyn buryp, Qarakóldi sýǵa toltyrýǵa bolady ári budan utylmaımyz.

Mamandar men jergilikti turǵyndar pikirine súıensek, Qyzylkólge sońǵy ret arnaıy ǵylymı ekspedısııa 2015 jyly kelgen eken. Sodan beri kólge jer­gilikti ekologııalyq mekemeler tarapynan birde-bir zertteý de, baqylaý da júrgizilmepti. Kóldiń búgingideı aıanyshty kúıge túsýine dál osy nemquraıdylyqtyń kesiri tıgeni de anyq. 

Qyzylkól jergilikti halyqqa – tirshilik kózi, ekojúıeniń júregi. Kól tartylsa, aınalasyndaǵy tirshiliktiń de tynysy tarylady. Klımattyq, bıologııalyq, ekologııalyq tepe-teńdik joıy­lyp, aýyl sharýashylyǵyna, jergilikti turǵyndardyń ómir súrý daǵdysyna da keri áserin tıgizedi. Eger quqyqtyq mártebesi naqtylanatyn bolsa, sýy da, tuzy da, balshyǵy da ǵasyrlar boıy dertke shıpa, janǵa daýa bolyp, emdik maqsatta qoldanylyp kelgen kıeli kólimizdi saqtap qalýǵa bolady. Biz «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» zańǵa sáıkes «Memlekettik tabıǵı-emdik resýrstar aımaǵy» nemese «Mem­lekettik ulttyq tabıǵı park sanaty sheńberinde arnaıy qorǵala­tyn aımaq» quqyqtyq mártebesin ­alsa eken deımiz. Zańda bul már­tebe tabıǵattaǵy erekshe ǵylymı, tarıhı, rekresııalyq nemese bıo­alýantúrlilikke qatys­ty qun­­dylyǵy mol aýmaqtarǵa beri­letini kórsetilgen.

Qyzylkól tek Sozaq aýdany­nyń halqyna ǵana emes, tutas eli­miz úshin mańyzdy ekologııalyq, ornıtologııalyq ári ǵylymı nysan (tabıǵı qurylymy men mańyzy jaǵynan Araltóbe, Aqkól, Saýmalkól sekildi sý aıdyndarymen salystyrýǵa bolady), ol ekologııalyq tepe-teń­dikti ustap turatyn tabıǵı býfer rólin atqarady. «BirdLife» jobasy boıynsha Halyqaralyq mánge ıe qustar mekeni, mıgrasııa­lyq aıaldama (ImportantBirdArea), sýy tuzdy, quramynda natrıı, kalıı, kalsıı, magnıı tuzdary kez­desetin, mıneraldanýy ortasha deńgeıdegi, ósimdikter men mık­roaǵzalarǵa qolaıly orta. Jergilikti turǵyndarmen qatar, sheteldik qonaqtarǵa da qolaıly, týrızm men ekotýrızm áleýeti zor, tabıǵı kórikti oryn,  sýy, tuzy, balshyǵymen ǵasyrlar boıy dertke shıpa, janǵa daýa bolyp emdik qasıetimen keńinen tanylǵan, sanatorıı, kýrort qyzmetin keńinen uıymdastyrýǵa qolaıly aımaqtyń biri,  gıdro­bıologııalyq, klımattyq, geo­­ekologııalyq zertteýler júrgizýge de yńǵaıly ári tabıǵı zerthana ispetti taptyrmas oryn.

Eger Qyzylkól «Erekshe qorǵa­latyn tabıǵı aýmaq» mártebe­sin ıelense, tabıǵı eko­júıesin saqtap qalýǵa, sýy men balshyǵynyń emdik qasıetin ǵylymı negizde ári zańdy túrde paıdalanýǵa, ekologııalyq týrızm men halyq densaýlyǵyna paıdaly demalys oryndary qyzmetin damytýǵa, bolashaq urpaqqa ult­tyq baılyq, tabıǵı mura retinde tabystaýǵa qol jetkizer edik. 

Baıdildá AIDARBEK,

«El múddesi» qoǵamdyq birlestiginiń atqarýshy dırektory

Túrkistan oblysy,

Sozaq aýdany