Sýretter «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Qujattar qalaı saqtalady?
Arhıvshi tarıhty saqtaý úshin tehnıkamen de, tabıǵatpen de, adam uqypsyzdyǵymen de kúresedi. Bir qaǵazdy durys qorapqa salmaý, tıisti temperatýrany saqtamaý – júz jyldyq esteliktiń úzilip ketýine sebep bolýy múmkin. Ár bólmeniń temperatýrasy men ylǵaldylyǵy turaqty, jaryǵy ólshengen, aýasy súzilgen bolýy shart. Tipti sham jaryǵynyń ózi belgili bir ýaqyttan aspaýǵa tıis.
Arhıv qoryna qabyldanǵan ár qujat aldymen tolyq tekserýden ótedi. Kógergen be, jándik jegen be, ylǵal tıgen be – bári muqııat zertteledi. Tazalanǵan soń ǵana arhıv qoınaýyna enip, máńgilik tynys tabady. Al qoıma ishindegi ár qujattyń ornalasý tártibi de ózgeshe ǵylym.
Sol sebepti arhıv – tek saqtaý qory ǵana emes, qujatqa ekinshi ómir syılaýshy. Onda kún saıyn adamdar keledi, suraý salady, izdeıdi, zertteıdi. Qujattar sol sátte qaıta «tiriledi». Biraq sol sáttiń ózi qujatqa syn: paraqtar qozǵalyp, tozady, boıaýy óshe bastaıdy. Sıfrlyq tehnologııalar bul turǵyda baǵa jetpes múmkindik. Sarǵaıyp jatqan qujattar máńgilik sıfrlyq beıne túrinde saqtalady.
Alaıda tehnıka da ózimen birge jańa qaýip ákeldi. Qazirgi prınter men kompıýter dáýirindegi qaǵazdar men sııalar burynǵydaı tózimdi emes. Burynǵy mashınkamen terilgen jazýlar ondaǵan jyldar boıy aıqyn qalpyn saqtasa, búgingi túrli boıaýly sııalar birneshe jyldyń ishinde-aq kómeskilenedi. Ásirese lazerlik prınterlerdiń boıaýy men zamanaýı qaǵaz sapasy arhıv talabyna saı emes. Sondyqtan mamandar endi arnaıy sııalar men joǵary sapaly qaǵazdar qoldanýdy jıi aıtady.
Qujat quramynyń ózgerýi kóptegen tabıǵı jáne jasandy faktorlardyń áserinen bolady. Jyldar boıy ýaqytsha jáne turaqty saqtalý, paıdalaný barysynda jáne birneshe ret orynnan-orynǵa aýystyrý kezinde qujattardyń fızıkalyq jaǵdaıy ózgeriske túsedi. Osy rette, arhıvterde saqtalatyn qujattar eskirýiniń negizgi túrlerine toqtalsaq:
– Qarańǵy jerde saqtalatyn qujattar jylý joǵarylaýynan jedel eskire bastaıdy;
– Qujattarmen jumys istegende jaryq quramynyń kóbeıýi jáne olardyń ýaqytsha bolsa da sáýlelenýi;
– Mehanıkalyq kúshterdiń áserinen qujattardy paıdalaný men orynnan-orynǵa aýystyrý eskirý jyldamdyǵyn birden arttyrady;
– Tiri organızmderdiń – jándikterdiń, kemirgishterdiń, kógerý greboktarynyń, bakterııalardan buzylýy, búlinýi.
Bularǵa der kezinde tıisti sharalar qoldanbasa, qysqa merzimde apattyq jaǵdaıǵa alyp keledi. Qujattardy uzaq saqtaý úshin stasıonarlyq jaǵdaıda turaqty rejimdi (klımattyq, gazdyq, jaryqtyq, sanıtarlyq-bıologııalyq) birden ózgertpegen durys. Sonymen qatar turǵan jerlerinen basqa orynǵa qozǵaltý, jaryqtyq, klımattyq, deformasııalyq jaǵdaılarǵa nazar aýdarmaý tez eskirtedi.
Saqtaýdaǵy qujattardy paıdalanǵanda, fızıkalyq jaǵdaıynyń ózgerýin, nasharlaýyn, búliný múmkindikterin eskerý kerek. Statıstıkaǵa sáıkes turǵyndardyń suraýymen jylyna shamamen 400 000 qujat (2023 jylǵy derek) paıdalanýǵa beriledi. Paıdalaný barysynda qujattardy baqylap, saraptap, olarǵa «adamı faktorlardyń» áserin naqty anyqtap, dáleldeý múmkin emes. Al jaryq túsýinen bolatyn ózgeristerdi shamamen anyqtaýǵa tehnıkalyq múmkindikter bar.
Ázirleý men saqtaýdyń arhıvtik problemalary
Saraptama boıynsha qujattar jaryq jerde neǵurlym kóp bolsa, olardyń tozýy, búlinýi de soǵurlym artady. Saraptama jáne taldaý nátıjeleri boıynsha asa qundy, baǵaly qujattardyń túpnusqalaryn ýaqytsha paıdalanýǵa berýge meılinshe tyıym salǵan jón. Al kóshirmelerge kelsek, áńgime basqa.
Qazir qujattardyń kóshirmelerin túsirý úshin skanerleý, kserokóshirme, fototúsirilim, mıkro fılmder jasalady. Barlyq jaǵdaıda túpnusqadan kóshirme jasaý úshin jaryq kerek. Jaryq qujattardyń ýaqytynan buryn tozýyna ákep soǵady. Sol sebepti arhıv isinde qujattardy mindetti túrde qarańǵyda saqtaý jáne eń tómengi jaryqtandyrý tásilderi qoldanylady (shamamen 20-50 Lk).
Arhıv salasynda negizgi bıologııalyq zııankesterge jándikter men kógerý grıboktary jatady. Bıologııalyq zaqymdanýdyń alǵashqy sebepterine saqtaý ornynyń nashar jaǵdaıy, aǵashtardyń jaqyn ornalasýy, jertóle qabattary men jylý júıesi joq bólmelerdiń qoqystary, kereksiz materıaldar men zattar, keı jaǵdaıda zııankestermen zaqymdanǵan qujattar men qoraptardyń qabyldanýy jáne t.b. jaǵdaılar jatady. Osyǵan baılanysty jándikterden saqtanýdyń aldyn alý boıynsha aýlanyń, ǵımarattyń, saqtaý bólmeleri men qujattardyń sanıtarlyq-bıologııalyq normasyn qatań baqylaýda ustaý kerek.
Al kógerý grıboktarynyń tirshiligi tikeleı klımattyq jaǵdaıǵa baılanysty, 65%-dan joǵary ylǵal olardyń ómirsheńdigin arttyrady. Mundaı jaǵdaıda qujattarmen jumys isteý adamdarǵa óte qaýipti, sol sebepti qujattardy karantındik rejim boıynsha mindetti túrde bólekteý qajet, buǵan qosa dezınfeksııa jasaý máselesin josparly júrgizý kerek.
Sondyqtan saqtaý oryndarynda klımatıkalyq rejimdi baqylaý óte mańyzdy, óıtkeni kóktem jáne kúz mezgili arhıv bólmelerinde mıkroklımat ózgeriske túsetin ýaqyt esebinde.
Buryn resmı mashınalyq hattaý qujattamalarynyń mátinderi qoldanyldy. Olar jaryqqa, dymqyl aýaǵa tózimdi keletin. Ol kezeń ótti. Qazir ártúrli prınterler arqyly basyp shyǵaratyn mátinder paıda boldy. Alaıda prınterlik mátinderdiń sapa jaǵynan kóptegen kemshilikteri bar.
Jýyrda belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, jazýshy Sherhan Murtazanyń «Egemen Qazaqstanda» saqtalǵan birshama qujattary Ulttyq arhıvke tapsyryldy. Bul tarıhı mańyzdylyǵy men qundylyǵy jaǵynan biregeı qujattarǵa jatady. Onda jazýshynyń «Qyzyl jebe» romanynyń qoljazba túpnusqasy, buryn esh jerde jarııalanbaǵan kóptegen qujattary men fotosýretteri bar. Degenmen keıbir qujattardan joǵaryda atalǵan «aýrý-syrqattar» anyqtalyp, qazir arhıv laboratorııasynda olardy qalpyna keltirý jumystary júrgizilip jatyr. Joǵarydaǵy problemalardy kóterip, jazyp otyrýymyzdyń sebebi de – osy. Jalpaq jurtshylyqqa qundy qujattardy saqtaýda túrli faktorlardy eskerýdiń qandaı mańyzdy ekenin aıtyp jetkizgimiz keldi. Sebebi arhıv – adamzattyń zerdesi. Ol – halyqtyń kórgeni men kóńilinde qalǵanynyń bárin hattap, qasterlep saqtaıtyn qasıetti oryn. Sol arhıvtiń esiginen ishke engen árbir adam ýaqyttyń tynysyn sezedi. Munda ótken ǵasyrlar sóıleıdi, únsiz sýretter men hattar syr shertedi. Sol qujattardyń arasynda soǵys dalasynan kelgen hattar, el taǵdyryn sheshken qujattar, ómirge úmit syılaǵan kýálikter, ult tarıhynyń qasiretti betteri syndy talaı taǵdyrdyń izi bar.
Sondyqtan arhıv qyzmetkeriniń eńbegi – kózge kórinbeıtin, biraq el úshin eren is. Olar kún saıyn tarıhtyń shańyn súrtedi, ult jadyn saqtaıdy, bolashaqtyń irgesin bekitedi. Bul – naǵyz ultqa qyzmet etýdiń beımarapat joly. Sebebi óz tarıhyn qadirlegen halyq qana bolashaǵyna senimdi qadam basady.
Saǵıla NURLANOVA,
Ulttyq arhıvtiń dırektory
Astana
