Aıbyny asqaq Ata Zań asýy

Sonaý 1995 jyldyń 30 tamyzynda elimizdiń jańa Konstıtýsııasyn qabyldaý jóninde búkilhalyqtyq referendým ótti. Oǵan saılaýshylardyń 90,58 paıyzy qatysty. Olardyń 89,14 paıyzy jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýyn qoldady. Bárimizge belgili, Elbasy usynǵan Ata Zańymyzdyń tórt eń basty ereksheligi: bul birinshiden, qoǵamdyq kelisim jáne saıası turaqtylyq, ekinshiden, ekonomıkalyq damý, úshinshiden, qazaqstandyq patrıotızm, tórtinshiden, mańyzdy máselelerge referendým jasaý jáne Parlamentte daýys berý arqyly sheshý. Osy tórt másele Ata Zańymyzdyń birinshi babynda engizilgen. Árıne, Konstıtýsııamyzdyń áleýeti áli zor ekeni anyq. Halyqtyń qajetine jaratar qazynany qazǵan saıyn Ata Zańymyzdyń qaýqary arta túsedi. Mine, osy oraıda bizge Parlament Májilisiniń depýtaty, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Serik Ospanov negizgi zańymyz týraly jáne búginde soǵan saı atqarylyp jatqan jumystar týraly aıtyp berdi.   – Sarapshylar álemdik tájirıbe kórsetkendeı, memlekettiń halyqaralyq deńgeıde jáne óz ishinde tanylýy kóp jaǵdaıda sol eldiń konstıtýsııasynyń qalaı qabyldanýyna jáne qandaı deńgeıde oryndalýyna baılanysty bolyp keletindigin jıi aıtady. Ata Zańymyzdy ázirleýge jáne ony qabyldaýǵa halqymyzdyń tikeleı qatysýynyń bir dáleli retinde atalǵan Konstıtýsııamyz halyqtyń tilegin bildirip, onyń maqsat-múddesin baıandy etýde jáne zań normalary talapqa saı qoldanylýda ekendigin kórip, bilip otyrmyz. Áńgimemizdi osy bir erekshelikten bastasaq. – Bul elimizdiń basty quja­ty halyqtyń barlyq sanaty­nyń múddesin eskerip, memle­kettik bılik pen basqarýdy uıym­das­tyrýdyń demokratııalyq qaǵı­da­laryna, zań ústemdigine, jappaı tanylǵan halyqaralyq standart­tarǵa súıenýi tıis ekendigin bári biledi. Sondyqtan da barlyq talapqa saı qoldanystaǵy Kons­tı­týsııamyz álemdik qoǵamdastyqta tanylǵan jalpy adamı jáne erekshe mańyzy bar qazaqstandyq ıdealdarǵa negizdeldi. Sóıtip, ol Qazaqstan Respýblıkasynyń tolyq zańdylyǵy tanylýyn, adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary onyń eń qymbat qazynasy bolyp tabylatyn demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyǵýyn qamtamasyz etýge myqty negiz bolyp tabylady. Osynyń arqasynda Ata Zań elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyn, prezıdenttik basqarý nysanyn, halyq bıligi qaǵıdatyn, negizgi zań normalarynyń eń joǵary zańdyq kúshi men tikeleı qoldanylýyn, ıdeologııalyq jáne saıası sanalýandylyqty, jeke menshikke qol suǵylmaýyn, adam­­nyń jáne azamattyń quqyq­tary men bostandyqtaryn, memle­ket­tik bıliktiń jańa júıesin, mem­lekettik rámizderdi baıandy etti. Eldiń Konstıtýsııasy mem­le­kettiń quqyqtyq saıasatyn júzege asyrý quraly bolyp taby­lady. Al zań normalary bizdiń qyzmet salasynda kóp qoldany­lady. Soǵan oraı bir aıtarym, zań­dylyq retteý men onyń ádisteriniń ereksheligine qaraı Konstıtýsııa normalary tikeleı jáne janamalaı qoldanylady. Memlekettik organdar men azamattar arasyndaǵy konstıtýsııalyq quqyqtyq qatynastarda olardyń quqyqtary men mindetteri kóbirek aıqyndalyp, belgilenedi. Bul ákimshilik, azamattyq, eńbek, qyl­mystyq, jer, qarjy quqyǵy­nyń jáne onyń ózge de salalary­nyń normalarymen qamta­masyz etiledi. Sońǵy jaǵdaıda konstı­týsııalyq normalar, quqyqtyń tıisti salalarynda naqtylana kele, janamalaı qoldanylady. – Joǵary zań qabyldaý organynyń ókili retinde osy Konstıtýsııamyzǵa saı mem­leketimizdiń eń basty qun­dylyǵy – adam men azamattyń zań aldyn­daǵy teńdigi, adam qu­qyqtary men bos­tandyqtary týraly jáne halyq pen memle­kettik bıliktiń birligin qamta­masyz etýdiń basty úılestirýshi býyny týraly aıtyp berseńiz? – Árıne, adam quqyqtary men bostandyqtaryn, halyq pen memlekettik bıliktiń bir­ligin qamtamasyz etýdiń basty úılestirýshi býyny, onyń tar­maq­tarynyń ózara kelisip qyzmet atqarýynyń kepili – Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Pre­zıdenti ekendigin jaqsy bilemiz. 1995 jylǵy Konstıtýsııaǵa sáıkes Prezı­­denttiń zańnamany qalyp­tastyrý sala­syn­daǵy ókilettikteri onyń quqyqtyq óki­let­tikteriniń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Naq osy salada onyń quqyqtary Par­la­menttiń zańdardy qabyldaý jónindegi quqy­ǵymen, Úkimettiń zańdardy ázirleý jó­nin­degi quqy­ǵymen úılesim taýyp otyrady. Ata Zańǵa sáıkes Memleket basshysynyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik saladaǵy róli strategııalyq jáne baǵyt­taý­shylyq sıpatqa ıe deımiz. Pre­zıdent Qazaqstan halqyna eldegi jaǵdaı jáne respýblıkanyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttary týraly jyl saıyn Joldaý arnaıdy. Strate­gııa­lyq josparlardy, respýblı­kalyq bıýdjetti jáne onyń atqa­rylýy týraly esepti ázirleýdiń tártibin aıqyndaıdy, memle­kettik baǵdarlamalardy jáne strate­gııalyq josparlardy bekitýdi júzege asyrady. 1995 jylǵy Konstı­týsııaǵa saı múlde jańa zań shy­ǵarýshy organ – qos palataly Parlament qurylyp, ol zań shyǵarmashylyǵy úderisiniń qaınar kózine aınaldy. – О́zińiz Májilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi retinde elimizdiń zańdarynyń oryndalýyna qomaqty úles qosyp jatyrsyz. Osy jaǵyna da toqtala ketseńiz. – Jalpy, búgingi tańda bıýdjettiń aqshasyn naqty baǵyttalǵan salalarǵa saı kózdegen maqsatta paıdalaný, jaratý úlken másele. Kóp jerlerde belgilengen aqsha kólemi oıdaǵydaı ıgerilmeı qalady. Osy kemshilikterdi biz únemi nazarda ustap otyramyz. Jaýapkershilikti kúsheıtip, zań talaptary oryndalýy tıis. Bul másele tóńireginde ýaqtyly Qarjy mınıstrligi, esep komıteti, Qarjy baqylaý komıtetiniń ókilderi esep berip turady. Buryn osy maqsatqa saı ıgerilmeı qalǵan qarjy úshin jaýapkershilikti kúsheıtý, zańdy qataıtý týraly qatań eskertý jasaǵanbyz. Bul baǵytta jazyqty jandar sharaǵa tartylmaı jatqan joq. Biraq, respýblıka boıynsha ári ketse tártiptik jazaǵa 200 adam ǵana tartylatyn. Al endi keshegi Qarjy mınıstrliginiń esep berýinde myńnan asa adam tártiptik sharaǵa tartylǵan eken. Tipti, arasynda ákimshilik jáne qylmystyq ister de qozǵalǵan. Demek, bul turǵyda endi talap qataıa tústi degen sóz. Qazirgi qoldanystaǵy zańdarǵa saı tekserý tereńdetile júrgizilýde, sóıtip kemshilikter ashylyp jatyr. Al endi zańnyń jumys istegeni durys qoı. Bizdiń, de negizgi talabymyz sol. Biraq, zańdy oryndaý barysynda sharaǵa tartylyp jatqan adamdar sany da ósip otyr. Bul neni bildiredi? Bul bólingen qarjyny belgilengen maqsatqa ǵana paıdalaný men ıgerý baǵytynda júrgen jandardyń zańdy biletindigine, bilmeıtindigine kúmán keltirdi. Nemese jaýapkershilik joq degen sóz. Nemese, tipti mindetin talapqa saı atqara almaıdy. Sonda ne isteý kerek? Árıne, aldymen ol adamdarmen jumys júrgizilýi tıis. Bárinen buryn sol maqsatsyz paıdalanylǵan qarjynyń orny toltyrylýy kerek. Demek, olardyń ol qarjyny qaıda, qalaı, ne úshin jumsaǵandaryn tekserip, sebebin bilip, soǵan saı, ıaǵnı erteńgi kúni taǵy qaıtalanbas úshin aldyn alý sharalaryn jasaǵan jón. Áıtpese, bıýdjet qarjysyn maqsatsyz paıdalaný, ıaǵnı talan-tarajǵa salý jalǵasa bermesine kim kepil. Buryn qarjy joq, sondyqtan tapsyrma oryndalmaıdy deýshi edik, al endi qarjy bar, biraq «baıaǵy jartas, sol jartas» qalpynda qalyp turǵan jaı bar. – Buǵan kim jaýap beredi? – Mine, endi soǵan jaýapty adamdardy taýyp, shara qoldaný qajet. Biz ár oblystyń halyq qalaýlary sol aımaqta mektep, aýrýhana, balalar baqshasy, t.b qurylystar salyný úshin ár mınıstrlikke suraý salyp, qarjy bólgizýge qol jetkizemiz. Al ol qarjy durys maqsatqa paıdalanylmaı qalady. Durys jobalanbaıdy, qarjyny qymqyryp qoıady, áıteýir eń aıaǵynda bastalǵan qurylys bitpeı toqtaıdy. Nemese dál josparlanǵandaı qurylys salynbaıdy. Bir maqsatqa dep o bas­ta belgilengen qarjy sol maqsat údesinen shyǵatyndaı jaratylýy qajet. Oryndalatyn jumys sapaly ári merziminde iske asýy tıis. Mine, bizdiń talap osy. – Sondaı bir jańa qujatty jaqynda Qarjy mınıstriniń ózi tanystyrdy emes pe? «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynda bes qyzmet nysany qarjy monıtorıngisi jasalynatyn uıymdar qataryna engizilipti. – Iá, bul sharalar qylmystyq kiristerdi zańdastyrýǵa jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl jónindegi Eý­ra­zııalyq toptyń jalpy otyrysynda qabyldaǵan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ózara baǵa­laý týraly eskertpelerdi jáne FATF-tyń jańartylǵan qalyp­taryn iske asyrý maqsatynda júzege asyrylǵan. Osy zań joba­sy arnaıy qurylǵan jumys tobynyń otyrysynda jan-jaq­ty talqylandy. Oǵan jetpiske jýyq depýtattar tarapynan birqatar usynystar da tústi. Ha­lyqaralyq qalyptarǵa sáıkes eli­miz qarjylyq qyzmet kórse­tetin barlyq tulǵalar qarjy monıtorıng júıesine tartylýy kerek. Joǵarydaǵy zańdy qabyl­daý arqyly jylystatatyn qar­jynyń qaıda ketetinin anyqtaýǵa múmkindik týady. Kiristerdi zańdastyrý men terrorızmdi qarjylandyrýdyń anyqtalǵan osal tustary negizinde qylmys­tyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrý jáne terrorızmdi qarjylandyrý joldaryn aı­qyndaý, táýekelder ólshem­deri­niń túrlerine qaraı qoldanylatyn, qarjy monıtorıngi nysany tutynýshysyn kúsheıtilgen jáne jeńildetilgen túrde tıisinshe tekserý sharalaryn belgileý normalary qaraldy. Oǵan qosa terrorızmdi jáne ekstremızmdi qarjylandyrǵan tulǵalar men uıymdardyń aktıvterin paıdalanýyn toqtatý tetigin qaraý normalary belgilendi. – Sonymen, 1995 jylǵy 30 tamyzda jalpyǵa birdeı referendýmda Konstıtýsııamyzdyń qabyldanýy táýelsiz, egemen memlekettiń konstıtýsııalyq da­mýynyń jańa kezeńin bastaý­ǵa jol ashty deısiz ǵoı. Konstı­týsııa memleket pen azamattyq qoǵam ınstı­týttary­nyń qa­lyp­tasýy men ny­ǵaıýyna berik negiz qalady. Al adam men aza­mattyń quqyqtary men bos­tan­dyqtarynyń senimdi qorǵa­lýy­na qanshalyqty kepil­dik berdi jáne Ata Zańnyń ústem­di­gi qanshalyqty dep oılaısyz? – Bul rette Elbasymyzdyń Konstıtýsııanyń senimdi kepili, eldi saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrtýdyń bastamashysy men jetekshisi ekendigin ashyq aıtqan jón. Prezıdent N.Nazarbaev atap ótkendeı, «Qazaqstan Konstıtýsııasy – bul zańdarda kórinis tapqan jalpyulttyq ıdeıa. Ol qazirgi quqyqtyq uǵymdarda ata-babalarymyzdyń kóptegen urpaqtarynyń bostandyq jáne óz taǵdyryn basqarý múmkindigi týraly, bılik barsha halyqtyń múddelerine qyzmet etetin memleket, táýelsiz, barlyq álemge tanymal jáne qurmetke ıe el týraly arman-tilekterin kórsetti», dedi. Mine, budan artyq Ata Zań mazmunyna baǵa berý qıyn. Konstıtýsııa quqyqtyń barlyq salalarynyń damýy úshin zańdy negiz bola otyryp, ulttyq zańnamanyń qalyptasý prosesin bekitedi ári rettep otyrady, bul qoǵamǵa saıası, mádenı jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózgerister engizýdi qamtamasyz etedi. Nátıjesinde Parlament Konstıtýsııa negizinde jáne onyń erejelerin damytý úshin myńdaǵan zań qabyldady. Al Ata Zań ústemdigi kóp­tegen jaılarǵa, biraq, eń aldymen, Konstıtýsııa men zańnyń qoǵamdaǵy bedeline de baı­la­nysty bolady. Qoǵam qurmettemeıtin Konstıtýsııa men zańdar, ádette, oryndalmaıdy. Demek, Konstıtýsııa men zańnyń qoǵamdaǵy bedeli joǵary bolýy úshin, birinshi kezekte, zańdar men zańǵa táýeldi aktilerdiń Konstıtýsııa normalaryna tolyq sáıkes kelýin qamtamasyz etý qajet. Bul oraıda Zań bedelin arttyrýdyń mindetti sharty qabyldanatyn zańdar sapasyn qamtamasyz etý bolyp tabylady, óıtkeni búgingi kúnde quqyq shyǵarmashylyǵynyń eleýli kemshilikteriniń biri – zańdardy ázirleý men qabyldaýda tym asyǵys áreketterge jol berý bolyp tabylady. – Ata Zańymyzdyń tarıhyna qysqasha toqtalyp ótseńiz? – Keńester quramyndaǵy alǵashqy konstıtýsııamyz 1924 jyly qabyldanǵany tarıhtan belgili. Qyzyl ımperııanyń quramyndaǵy bılik talabyna sáıkes odan keıingi konstıtýtsııalar 1937 jáne 1978 jyldary jańǵyrtylyp, qaıtadan qa­byldandy. Al 1993 jyldyń 28 qańtarynda egemendi Qazaq­stan­nyń tuńǵysh Ata Zańy qabyl­dandy. Alaıda, keńestik júıe­niń qasań qaǵıdattaryn basshy­lyqqa alǵan konstıtýsııamyz ýaqyt talabyna jaýap bere almady. El azamattarynyń quqyqtary men bıligin júzege asyrý nysandarynyń jumysyn retteıtin jańa turpattaǵy Ata Zań qajettigi kún ótken saıyn aıqyn sezile bastady. Sóıtip ýaqyt talaby, halyq tilegin basshylyqqa ala otyryp búkilhalyqtyq referendým arqyly 1995 jyly 30 tamyzda búgingi qoldanystaǵy Ata Zańymyz qoldanysqa engizildi. – Halyq qalaýlysy retinde talaı sharýalardy atqaryp jatqanyńyz, árıne, belgili. Oǵan qosa, estýimizshe, IIM Kóliktegi ishki ister depar­tamenti janyndaǵy qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy mindetin de qosa atqarady ekensiz. Osy departamenttiń qyzmeti týraly da aıtyp berseńiz. – Rasy kerek, bul Kóliktegi ishki ister departamentiniń atqaratyn qyzmeti orasan zor. Qarańyz, olar 16 myńnan asa shaqyrym temirjol boıyn qamtamasyz etedi. Jolaýshylar men júk tasymalyna arnalǵan 541 beket, 303 temirjol vokzaly bar. 18 áýejaı jumys isteıdi, olardyń 16-syna halyqaralyq mártebe berilgen. Sonda baıqasańyz, KIID soltústikte Reseımen, ońtústikte Qyrǵyzstan jáne О́zbekstanmen, batysta taǵy Reseımen, al shy­ǵysta Qytaı Halyq Respýb­lı­kasymen shektesedi. Elimizdiń aımaǵy boıynsha táýligine 200-ge jýyq jolaýshylar poıyzdary qatynaıdy. Olardyń basym bóligi halyq­aralyq baǵytta bolyp tabylady. Sonda esepteseńiz, jylyna temirjol arqyly 20 mln. 500 myń jolaýshy, al áýe joldary arqyly 5 mln. jolaýshy tasymaldanady eken. Máselen, bir ǵana Almaty-1 beketi arqyly táýligine orta eseppen – 2 603, al Almaty-2 beketi arqyly táýligine orta eseppen alǵanda 3 113 myń jolaýshy tasymaldanady. Sol sııaqty Astanamyz arqyly da táýligine orta eseppen alǵanda 6 myń jolaýshy qatynaıdy. Mine, osy aımaqtyń, osy jolaý­shy­lardyń, osy kólikterdiń qaýipsiz­digin saqtaý atalǵan departa­ment qyzmetkerlerine júk­telgen. Solardyń kúshi arqy­ly aǵymdaǵy jyldyń 5 aıynda aýyr qylmystar sany 23 paıyzǵa, asa aýyr qylmystar sany 81,3 paıyzǵa tómendedi. Urlyq jasaý da 72,4 paıyzǵa, al buzaqylyq 25,9 paıyzǵa azaıyp otyr. – Atalǵan qoǵamdyq keńeste qandaı máseleler qaralyp turady? – Árıne, onda eń aldymen Elbasynyń tapsyrmalarynan týyndaǵan keleli mindetter orta­ǵa salynyp, ony departament qyz­metkerleriniń oryndaý barysy saralanady. Halyqtyń, jolaý­shylardyń qaýipsizdigi basty másele retinde kóterilip, ony ta­lapqa saı oryndaý jó­ninde basa aıtylady. Polısııa­nyń halyq aldyndaǵy jaýap­ker­shiligi joǵary turady. Halyq­tyń aryz-shaǵymyna den qoıyp, azamattardyń konstıtý­sııalyq quqyqtary men zańdy múddeleriniń qorǵalýyn qada­ǵalaý polıseılerdiń eń basty mindeti ekendigine erekshe nazar aýdarylady. Sol sııaqty basqa da kóptegen ózekti máselelermen qatar, polısııa qyzmetkerleriniń jaǵdaılary da talqylaýdan tys qalmaıdy. – Áńgimeńizge rahmet.   Áńgimelesken  Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».