Adamzat órkenıetiniń temirqazyǵy

Konferensııaǵa elimiz­diń jetekshi joǵary oqý oryndary­nyń ǵa­lymdary, mádenıet jáne ǵy­lym salasynyń ókilderi, jas­tar uıymy men kitaphana qyz­met­kerleri qatysty. Uıym­das­tyrýshylardyń aıtýynsha, is-sharanyń maqsaty – babamyzdyń álemdik órkenıetke qosqan úlesin keńinen nasıhattap, jas­tardy ǵylym men bilimge, rýhanı qundylyqtarǵa baýlý. Ǵy­lymı basqosýda qala ákiminiń oryn­basary Sársen Quranbek sóz alyp, uly oıshyldyń eńbek­teri osy kúnge sheıin óz qun­dylyǵyn joımaǵanyn aıtty.

«Búgin Shymkent shaharynda uly oıshyl, ǵulama ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵanyna 1155 jyl tolýyna oraı ótkizi­lip­ jatqan halyqaralyq ǵy­ly­mı kon­ferensııanyń ashy­lýy­men bar­shańyzdy qut­tyq­taı­myn! Ál-Farabı – adamzat ór­kenıetiniń bıik shyńyna kóteril­gen uly tulǵa. Onyń eńbekteri ǵylym men fılosofııanyń, má­denıet pen adamgershiliktiń, parasat pen izgiliktiń máńgilik us­tanymyna aınaldy. Uly oıshyl­dyń «Qaıyrymdy qala» tý­raly ilimi – búgingi zaman­nyń rýhanı, áleýmettik jáne mádenı damýynyń ózegine aına­lyp otyr. Sondyqtan Farabı murasyn zertteý, nasıhattaý jáne onyń ıdeıalaryn qoǵam ómirine engizý – bizdiń basty boryshymyz. Bul baǵytta qa­lamyzda júıeli jumystar at­qary­lyp jatyr. Biz úshin bul­ tek ǵy­lymı is-shara ǵana emes,­ rý­­ha­­nı jaýapkershilik dep esep­­teımin. Bú­gingi bas­qosý – tek ǵa­­lym­dardyń dıa­log­ alańy emes, ol – oı men pa­ra­sattyń, mádenıet pen ór­ke­nıet­tiń toǵysqan ordasy. Siz­derdiń zertteýlerińiz ben usy­­nystaryńyz uly oıshyl mu­­rasynyń tereń maǵy­na­­syn ashyp, ony qazirgi qoǵam­nyń rýhanı damýyna úles qo­sýǵa ba­ǵyt­talatynyna seni­mim mol. Shymkent qalasy ákim­­digi árqashan ǵylym men má­denıettiń, rýhanııat pen bilimniń damýyna qoldaý kórsetip ke­le­di. Sóz sońynda barshańyzǵa sáttilik, shyǵarmashylyq tabys, ıgilikti eńbek tileımin!», dedi S.Quranbek.

Jyl saıyn dástúrge aınal­ǵan is ­-sharada ǵulama ǵalymnyń ómiri men muralaryn zerttegen ǵalymdardyń eńbekteri quras­tyrylǵan kóptomdyq ǵylymı jınaqtyń tusaýy kesildi. Av­torlardyń qatarynda belgili farabıtanýshy ǵalym, fılosof Jaqypbek Altaev, QazUÝ fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Áset Quranbek jáne Ulttyq kitap­hananyń ǵylymı hatshysy, Jazý­shylar odaǵynyń múshesi, ja­zýshy Qanat Altynbek bar.

Sonymen birge konferensııa barysynda ǵalymdar Ál-Farabı eńbekteriniń zamanaýı qoǵamdaǵy mańyzyn talqylap, baıandama jasap, pikir almas­ty. Qatysýshylar uly oıshyl murasynyń ulttyq sanany jań­ǵyrtýdaǵy róline erekshe toqtaldy. Farabıtanýshy ǵalymdardyń aıtýynsha, ǵula­ma­nyń qundy eńbekteriniń biri – «Qaıy­rymdy qalanyń kóz­qarastary» týraly traktaty. Ortaǵasyrlyq shyǵys oı­shylynyń fılosofııalyq pa­ıym­dary Batystyń pálsapalyq ilimi­niń negizin qalady deýge bolady. Ásirese aǵylshynnyń áıgili ýtopıst-sosıalısi Tomas Mor óziniń eńbeginde oıshyl babamyzdyń jazba mu­ralaryna kóbirek súıengen. Aǵylshyn fılosofy óziniń shyǵarmasynda ǵulamanyń qun­dy oılaryn arqaý etken. Tarıh­tan belgili bolǵandaı Ábý Nasyr ál-Farabı ataǵy jer jar­ǵan ǵulama bolsa da óte qa­ra­paıym ómir súrgen. Artyq dúnıe, baılyqqa umtyl­maǵan. Bar ýaqytyn izdený­ge, bi­lim alýǵa nemese shákirt tár­bıeleýge jumsaǵan. Sol tus­taǵy ámirshiniń memleket qa­zynasynan bólgen 4 dırhamyn qanaǵat tutqan. Ǵulama óziniń eńbekterin taza aýada, tabıǵat aıasynda, baý-baqsha ishinde jazǵandy jaqsy kórgen eken. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Eýro­pada renessans dáýiri tu­synda paıda bolǵan fılosoftar ózderiniń paıym-túsinikterin Ál-Farabı babamyzdyń jáne sol sekildi ataqty shyǵys oı­shyldarynyń traktattary negizinde qalyptastyrdy.

Ǵa­lym­nyń artynda qal­dyrǵan mu­rasynyń máńgi ólmeýiniń sebebi onda oıshyl qoǵam men adamdardyń qarym-qatynasy týraly kóp tolǵanady. Qoǵam men onyń damý joldary esh­qashan eskirmeıtin taqyryp. Jáne onyń ózektiligi qaı zaman kelse de mańyzdy bolyp qala beredi. Máselen, búgingi ýaqytty alyp qarasaq orta ǵa­­syrmen salystyrǵanda adam­zat­tyń progresi adam sen­­bes­teı dárejege ósti. Bir kez­deri adam­dar aıǵa ushyp, tuńǵıyq muhıttyń túbin zert­teı­di dep kim oılaǵan.

Biraq teh­nologııalyq ja­ǵy­nan úl­ken sekiris jasaǵanymen adam­dardyń sezimi, bir-biri­men qarym-qatynasy, dos­tyq,­ súıispenshilik nemese qas­tyq pen dushpandyq sekil­di áreket, minezderi sol baıaǵy­sha ózgerissiz qala beredi. Qoǵamdy túzeý, ıgilendirý máse­lesi qaı zamanda da kún tár­ti­binen eshqashan túspeıdi. Mine, ǵulama-ǵalym osyndaı ól­meıtin taqyrypqa qalam ter­begen­dikten onyń eńbegi osy kúnge deıin óziniń ómirsheńdigin joǵalt­paı ke­ledi. Máselen, Ál-Fara­bı «Qaıyrymdy qala turǵyn­dary­nyń kózqarastary» týra­ly traktatynda «Adamnyń qoǵam men ózara kómekke muq­taj­dy­ǵy» jaıynda arnaıy bap arnaıdy. Onda ǵulama adam ba­lasy eshqashan jeke-dara ómir súre almaıdy. Ol áý bas­ta­ qaýymdasyp tirshilik keshý úshin jaratylǵan. Adamnyń ne nársege qajettiligin ekinshi bireý óteıdi deıdi.

Budan my­nadaı oı túıýge bolady. Adam­zat kıimge, tamaqqa, kólik­ke bas­qa da qajettilikke muq­taj.­ Onyń bárin bir ózi jasaı al­maıtyny túsinikti. Bir ju­mys­shylar qaýymy kıim tigedi, ekin­shi bireýleri tamaq óndiredi, basqalary tasymal qyzmetimen aınalysady. Osylaısha, adamdar qaýymdasý arqyly bir-birine kómek be­rip bir-biriniń suranysyn qana­ǵat­tandyryp otyrady. Bul qoǵam­dyq qurylys osydan on ǵa­syr buryn da dál qazir de óz­ger­megen. Bul oraıda Ál-Fa­ra­bı adam qoǵamsyz jal­ǵyz ómir súre almaıdy degen tujy­rymǵa keledi. Ǵulama qoǵam­dy eki topqa bóledi: úlken jáne kishi dep. Úlken topqa mem­leketti jatqyzsa, kishi top­qa aýyl, kósheniń turǵyn­daryn jatqyzady. Onyń pi­kirin­she berik qoǵam halyq kóp shoǵyrlanǵan úlken shahar­larda bolady. Sondaı-aq jaqsy men jamandy eldiń ózi tańdap alatynyn aıtady. Eger izgilikke umtylsa jaqsy, ádil qoǵam qurady, kerisinshe jamandyqqa uıymdassa sol maqsattaryna jetedi. Bul jerde qaısybir el bolmasyn el peıili men nıetine qaraı tabady. Ǵalymnyń sózi máselen mılıtarıstik Japonııa men fashıstik Germanııany eske salyp tur. Bir kezderi bul elder jaýgershilik, soǵysqumarlyq saıasat ustandy. Qoǵam da soǵan uıysyp aqyrynda álemge úlken jaýyzdyq ákeldi. Keıin memlekettik damý baǵyttaryn demokratııa men ekonomıkalyq órleýge qaraı burǵanda álemdegi eń gúldengen elge aınalyp shyǵa keldi. Demek baqytty qoǵam qurý árbirimizdiń qolymyzda eken. Ol úshin jaýapkershilikti bireýge júkteýge bolmaıdy. Eldiń keleshegine qam jeý qoǵamnyń árbir múshesiniń paryzy. Budan elge adal qyzmet etý degen uǵym týady. Eger jo­ǵary laýazymdy tulǵa da qarapaıym eńbekker de óz isine adal qarasa, bar oıy eldiń jar­qyn bolashaǵy bolsa ondaı qoǵam mindetti túrde ádildik pen jaq­sylyqtyń kemeline jetedi.

Ál-Farabı atyndaǵy qala­lyq ǵylymı-ámbebap kitapha­na­synyń basshysy Anar Jap­par­qulovanyń aıtýynsha, baba­myz­dyń murasy – máńgilik, ony tanyp-bilý men nasıhattaý – árbir sanaly urpaqtyń paryzy bolyp qala bermek. Bilim qazynasy bolǵan kitaphanada budan bólek basqa da kóptegen taǵylymdy is-shara ótkizip keledi. Jyl basynan beri aıtýly mereke men túrli dataly oqıǵalarǵa oraı biraz ǵylymı-tanymdyq, ádebı keshter men basqosýlar uıymdastyrdy. Oǵan qalamyzdyń zııaly qaýym ókilderi men jastar qa­ty­syp, ózderine mol rýhanı azyq aldy. Shaharda qolyna qa­lam us­taǵan elimizge belgili qalam­gerler turady. Solardyń me­reıli jasqa tolǵan toılary osy kitaphana zalynda óziniń súıikti oqyrmandarymen birge arqa-jarqa bolyp ótkiziledi. Osylaısha, kitaphana tek kitap­ oqyp bilim arttyratyn oryn emes, halyqtyń rýhanı qa­zy­nasyn dáriptep, nasıhattaıtyn kıeli shańyraqqa aına­lyp otyr. Búgingi tańda kitaphana ujymy kitap oqıtyn ultty qalyptastyrý maqsatynda eli­miz boıynsha qolǵa alyn­ǵan bastamalarǵa kóp úlesin qo­syp júr. Kitaphanashylar, máse­len jyl basynan beri túr­li is-sharanyń ótýine muryn­dyq bolyp, qala jurt­shylyǵyn kitapqa baýlý ba­ǵy­tynda tyndyrymdy is atqardy.

«Bıyl jyl basynda Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatyn kitaphana ujymymen talqylap, ádebı máseleleri men kitap oqý týraly oı-pikir almasý ótti. Zııaly qaýym ókilderi men qalyń oqyrman qaýym jáne qalalyq kitaphana basshylary bas qosyp, «Bir qala – bir kitap» aksııasyna jyl kóleminde nasıhattalatyn aqyn-jazýshylardy tańdady. Sonyń ishinde proza janry boıynsha Zahardın Qystaýbaıulynyń «Tuman» shyǵarmasyna toqtaldyq. «Tún­gi kitaphana» jobasy aıasyn­da jas jazýshy Jáýdir Nar­taıdyń shyǵarmashylyǵyn tal­­daý keshin erekshe atar edim. «Tún­gi kitaphana-2» jobasy aıasynda ǵulama ǵalym Ábý-Nasyr ál-Farabıdiń 1155 jyldyǵyna oraı «Nightquest» is-sha­rasyn qolǵa aldyq. Oǵan shaha­ry­myzdaǵy О́.Jánibekov atyn­daǵy OQPÝ stýdentteri men Nazarbaev zııatkerlik mektebi­niń oqýshylary qatysty. Túngi kitap­hana qonaqtary Ál-Farabı babamyzdyń eńbekteri men traktattary boıynsha suraq­tar­ǵa jaýap berip, kóńildi tapsyrmalar oryndady. Ǵylymı bas­qosýlardan «Ábý Nasyr ál-Farabı «Azamattyq ǵylym, fıkh jáne din ilimi týraly» taqyrybyndaǵy oqyrmandar konferensııasyn ataýǵa bolady. Ol aty aıtyp turǵandaı, qazaq dalasynda dúnıege kelip, túrkilik dúnıetanymnyń múm­kindigin álemge pash etip, ja­han­dyq órkenıette óshpes iz qal­dyrǵan ortaǵasyrlyq oı­shyl Ábý Nasyr ál-Fara­bıge ar­naldy. Sol keshte ǵulama­nyń jahandyq ǵylym men máde­nıetke qosqan úlesi jáne onyń qundy eńbekteri men fılo­sofııalyq oı-tujyrymdary keńinen nasıhattaldy. Kon­fe­rensııaǵa tarıhshy ǵalym, arab tili mamany men mektep mu­ǵalimderinen bólek, stý­dent jastar, oqýshylar men kitap­hanashylar qaýymy shaqy­ryl­dy. Kitap adamnyń rýhanı qazynasy. Ǵylym qansha jer­den damyp, búkil jazba elek­tron­dyq nusqaǵa kóship jatsa da erteden kele jatqan kitap oqý úrdisi báribir adamzat­tyń mádenı murasynyń bir ból­she­gi bolyp qala beredi. Kitap oqý árbir qazaq otbasynyń dástúri bolý kerek. Sonda ǵana bizdiń urpaq kózi ashyq, qoǵam izgi de óne­geli bola túsedi», dedi A.Japparqulova.

Sonymen birge shahardyń ortalyq kitaphanasynda «Bir el – bir kitap» respýblıkalyq aksııasy aıasynda Táken Álim­qu­lovtyń «Qobyzshy» áńgi­mesine arnalǵan kesh ótti. Ádebı basqosýda О́.Jánibekov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıseti fılologııa fakýltetiniń stý­dent­teri qobyzshy beınesi men onyń minezi, taǵdyry men ómir­lik ustanymdary týraly oı bólisip, pikirlerin ortaǵa saldy.

Sondaı-aq A.Japparqulova «Esimi el jadynda» taqyrybyn­da ǵalym, akademık Ebineı Bóketovtiń 100 jyldyǵyna ar­nalǵan ónegeli kesh ótkenin aıtty. Buǵan tarıhshy ǵalymdar, til mamandary, ádebıettanýshylar men ustazdar, stýdentter men oqýshylar jáne kitaphana­shylar qatysyp, akademık E.Bó­ketovtiń ómiri men ǵylymǵa qosqan úlesi jaıynda oı qoz­ǵady.

Budan bólek, kitaphana basshysy bıylǵy jazǵy demalys maýsymynda balalardyń bos ýaqytyn tıimdi paıdalaný­ ári jas urpaqty kitap oqý­ǵa baýlý, sondaı-aq tanym­dyq qy­zyǵýshylyǵyn arttyrý maq­satynda saıabaqtarda kitaptar alańy uıymdastyrylǵanyn jetkizdi. Sonyń aıasynda sha­ǵyn kitap kórmeleri men jyljymaly kitap sórelerine ba­lalarǵa arnalǵan túrli janr­daǵy kórkem ádebıet, er­tegi, ensıklopedııa, túrli jańylt­pashtar men jumbaqtar jı­na­ǵy qoıyldy. «Ásirese oqýshy­larǵa kitaphanashylar uıym­dastyrǵan qyzyqty ádebı vıktorınalar, ertegi saǵattary, mánerlep oqý saıystary erekshe unady», dedi A.Japparqulova.

Kitaphana ujymy budan ózge de ótken kóptegen patrıottyq, mádenı-tanymdyq is-sharanyń uıytqysy boldy. Máselen, Je­ńistiń 80 jyldyǵyna oraı Ba­lalar kórkemsýret mektebimen birlesip «Meniń atam – maıdanger» atty fotokollaj ót­kizdi. Atalǵan is-sharada «Alty­naı», «Qýanysh» jáne Mon­tessorı balabaqsha bı toptary merekelik taqyrypqa saı bılerimen kórermendi qýan­tsa, kitaphananyń turaq­ty oqyrmandary ádebı-kom­pozısııalar oryndady. Kitaphana basshysy múmkindigi shek­teýli azamattarǵa jáne áleý­mettik toptarǵa kitaphana­lyq qyzmet kórsetýge baǵyttal­ǵan «Kedergisiz kitap» atty áleýmettik jobasynyń mańyzy aıryqsha ekenin de atap ótti. Osy joba aıasynda ardagerler men qarttar, sondaı-aq jasós­pirimder úılerinde, múgedekter men «Meıirim» balalardy ońal­tý ortalyqtarynda, «Úmit» balalar mektep-ınternatynda josparly túrli ádebı-mádenı is-sharalar uıymdastyrdy.