Oblystyq tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵynyń málimetine qaraǵanda, qazir bul qorym munaıly óńirdegi jergilikti mańyzy bar tarıhı jáne mádenı eskertkishter tizimine engizilgen. Alaıda qorymnyń paıda bolý kezeńi HVIII-HH ǵasyrlardyń aralyǵyn qamtıdy.
«Qarashúńgil – Jylyoı aýdanyndaǵy qorym. Osyndaǵy Aqqudyq aýylynan soltústikke qaraı 12 shaqyrym qashyqtaǵy sorda ornalasqan. Qorym tikburyshty sozylyńqy pishindi, ońtústik-shyǵys jáne ońtústik-batys sheti úshkirlenip kórinedi. Ataýynyń keń taraǵan eki nusqasy bar. Birinshiden, keı derekterde astynan munaı alynǵan sordyń atymen «qara» jáne «shuńqyr» sóziniń qosylysynan shyqqan delinedi. Al ekinshi ańyz nusqasy eki ǵashyqtyń atymen baılanystyrylady. Qara esimdi jigit pen Shuńǵyl atty qyz osy jerde qaıtys bolyp, atalǵan qorymda jerlengen desedi», deıdi oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń dırektory Muhambetqalı
Kıpıev.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, Qarashúńgil ataýy tek kesene, qulpytastarmen baılanysty emes. Bul – HIH ǵasyrdyń sońynda qazaq dalasyndaǵy tuńǵysh munaı óndirisimen de tanylǵan meken. О́ıtkeni Qarashúńgil qorymynyń janynan Qazaqstandaǵy «qara altyn» óndirisiniń tarıhy bastalady.
Tarıhı derekke súıensek, Leman, Doppelmaer jáne Grým-Grjımaılo ıelik etken «Embi-Kaspıı» seriktestigi Qarashúńgil kenishinen 21 uńǵymany burǵylaǵan. Uńǵymalardyń tereńdigi shamamen – 38–275 metr. Al 1899 jylǵy qarashada №7 uńǵymanyń 40 metrden asatyn tereńdiginen táýligine shamamen 22–25 tonna «qara altyn» alynypty. Bul – elimizdegi alǵashqy munaı. Uńǵymany paıdalaný kezeńinde uńǵymadan 5 myń tonna ónim óndirilip, kómirsýtekti shıkizattyń ónerkásiptik qory bar ekeni dáleldengen. Sol kezde Qarashúńgil mol munaıy bar ken orny atalypty.
Qazaq jerinen «qara altyn» tapqan sheteldikter 100 tonna ónimdi Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda turǵan kemelerge jetkizgen. Olar munaıdy birneshe túıege teńdelgen torsyqpen tasymaldaǵan. Al «QazMunaıGaz» kompanııasy atalǵan qorym mańynda arnaıy stella ornatty. Stellada úsh tilde «Bul uńǵymadan Qazaqstannyń alǵashqy munaı burqaǵy atqylady» dep jazylǵan.
Qazir Qarashúńgil qorymynda 15 kesene, 20-dan astam saǵanatam, 350-den asa qulpytas, 30 qoıtas, 2 sandyqtas, 702 qorshaý, 60 qabirústi úıindisi bar. Munda 950-den astam ártúrli eskertkish, batysynda 750-ge jýyq kóne beıittiń orny anyqtalypty. Qulpytastar áli de saqtalǵan. Al ońtústik bóligindegi Qara baba zıratyna qulpytas pen aǵash qada qoıylǵan.
Qorym aýmaǵynda shıki kirpishten qalanǵan bir kameralyq kesenelerdiń kópshiligi kıiz úı pishinde salynypty. Biraq jel men qardyń, jaýyn-shashynnyń áserinen sondaı keseneniń bári derlik buzylǵan. Bul qorymda qamys pen qoǵany paıdalanyp, tikburyshty jáne sopaqsha keıpinde jasalǵan qorshaý-shegen az emes.
Atyraý oblysy
