Bas shtabtyń shıfr sheshýshisi bolǵan qazaq jigiti Ábdihamıt Qońyrquljauly týraly áńgime
Iá, qupııa qyzmettiń máni men mańyzyn jarııalaýǵa bolǵanymen, ony ashýǵa bolmaıtyndyǵy ras. Biraq qupııa qyzmet keıipkeriniń qandaı is atqarǵandyǵy aıtylmasa onyń nemen aınalysqanyn kim bilmek? Al bile bilsek, qupııa qyzmet jarııalansa da, onyń syry báribir saqtalyp qalady deıdi. Alaıda, eger astarly qyzmet qupııasy ashylsa, onda onyń máni ǵana emes, mazmuny da joǵalady eken. Mine sondyqtan da, Uly Otan soǵysy kezinde keńestik barlaýshylardan buryn, eń aldymen, ásirese, astarly qupııalyqtyń aqıqat kózin alýshylardy, ıaǵnı qupııa belgilerdi jumbaqtaýshy – shıfr sheshýshilerdi qolǵa túsirýdi Gıtler men onyń generaldary keremet arman etken. Olardyń kez kelgen qupııa belgilerdiń astaryn ashyp qana qoımaı, jalǵan nemese aqıqat ekendigin tanyp qoıatyn amalyna ári tánti, ári yza bolǵan Gıtler: «Kimde-kim orys shıfr sheshýshisin tirideı qolǵa túsirse, ne orystyń shıfr quraıtyn tehnıkasyn alyp kelse, onda ol «Temir krespen» marapattalady. Birden demalys beriledi. Berlınde jumyspen qamtamasyz etiledi. Alpiden oǵan jaıly úı-jaı bólinip beriledi» – dep sonaý 1942 jyldyń tamyzynda-aq erekshe jarlyq shyǵarǵan.
Al mundaı jarlyqtyń bir-aq sátte asta-tók jarylqaıtyn keremettigine kim qyzyqpasyn. Fashıst barlaýshylarynyń eń tańdaýly toptary arnaıy tapsyrmalar boıynsha keńestik shıfr sheshýshilerdiń sońynan jaryq kúnde sham alyp túsedi. Qalaıda qolǵa túsirý kerek deıdi. Jáne tek eń myqtylaryn ǵana ustaý qajet dep buıryq beriledi. О́ıtkeni, Gıtler sol kezde jeńistiń kózi qaıda jatqanyn tereń túsinse kerek. Sondyqtan, bar ýádesin úıip, tógedi.
Biraq keńestik shıfr belgileýshiler de ózderiniń qandaı mańyzy óte zor is atqaratyndyǵyn jaqsy biletin. Olar komandırlerdiń, generaldardyń qasynda jáne barlaýshylar nazarynda degendeı, bas shtabta da jumys isteıtin. Soǵys aldyndaǵy, maıdan dalasyndaǵy, qanquıly shaıqastaǵy bar aqıqat shyndyqty, syndarly syrdy áýeli ózderi ajyratyp bilip alyp, sosyn tıisti basshylarǵa jetkizýshi boldy. Demek, mundaı jandar senimdiniń senimdisi ǵana edi. Olar kóptiń kózine kóp túse bermeıtin. Jurt nazaryn aýdarmas úshin de ústerine qatardaǵy ofıser formasyn kıetin. Mine, sol kezde sonyń biri de, biregeıi bolǵan Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy Keńes Odaǵy Joǵarǵy Bas shtabynyń shıfr sheshýshisi Ábdihamıt Qońyrquljauly edi. Ol Uly Otan soǵysynyń ataqty qolbasshylary marshal Jýkov, Tıýlenov, Mereskov jáne taǵy basqa áskerı tulǵalyrmen jumystas bolǵan.
Ábdihamıt Qońyrquljauly 1916 jyly Ulytaý óńirinde týǵan. Ákesinen segiz jasynda aıyrylǵan ol Kishitaýdyń bókterindegi shaǵyn aýyl Qorǵanystaǵy bastaýysh mektepte bilim aldy. Sol kezde ózine qamqor bolǵan nemere aǵasy Bodymanǵa ilesip, eńbek jolyn 1933 jyly Qarsaqbaı temirjolynda slesarlyqtan bastady. 1935 jyly Semeı qalasyndaǵy qarjy tehnıkýmyna túsip, ony úzdik bitirip shyqqan soń, 1939 jyldyń kúzinde Lenıngradtaǵy qarjy-ekonomıkalyq ınstıtýtqa oqýǵa bardy. Ábdihamıttiń Qarjy tehnıkýmynda oqyp júrgende-aq esep-qısapqa, matematıkaǵa asqan júıriktigi baıqalǵan kórinedi. Sondyqtan, bar armany elge oralyp, eńbek etý bolypty. Biraq armandaǵan bul ınstıtýtyndaǵy oqýyn endi bastaı bergende keńes-fın soǵysy etekten jarmasyp, ásker qataryna shaqyrtylady. Sol bir ýaqyt áskerdegi túrli bólimderge talantty da, bilimdi, bilikti ári óte qabiletti jastardy jınap jatqan kez edi. Keńestik memlekettik qaýipsizdik qyzmet ókilderi sondaı bir jasty aınytpaı tabady. Oǵan qupııa qyzmette isteý múmkindigi beriledi. Odan ári keshiktirilmeı Ábdihamıt Máskeý áskerı okrýgindegi «Eki jyldyq shıfr sheshýshiler kýrsy – shtabtyq qyzmet» oqýyna jiberiledi. Bul kezde Uly Otan soǵysy da bastalǵan edi.
Iá bul soǵystyń álemde sharpymaǵan jeri qalmaǵan shyǵar. Birneshe memleketter kúırep, sansyz adam opat boldy. Mıllıondaǵan jazyqsyz jandardyń jany máńgilikke jaralanyp qaldy. Onyń orny eshýaqytta tolmaıtyny belgili. Biraq osy fashıstik qyrǵynnyń budan da orasan zor bolaryn birqatar elderdiń arnaýly barlaý organdary boljamaǵanda, onyń sońy nemen aıaqtalatynyn da aıtýdyń ózi múmkin emes sekildi. Sol sırek adamdarmen qatar, bar jaǵdaıdy aldyn ala bilip otyrǵan Ábdihamıt te adamzatqa tóngen qaýiptiń aldyn alýda astarly shıfrlardy ajyratyp, ony sóıletýde aldyna jan salmady. Sodan keıin sol asa qupııaly belgilerdi oınatyp, jasyryn atqarylar tapsyrmalardy shıfrmen tizip, tıisti jerlerge jiberip otyrdy. Sandar men áripterdi adamnyń oıyna kelmes nebir tapqyrlyqpen qubyltý qudireti sondaı, oǵan tisi batpaǵan nemis tyńshylary men basshylyǵynyń yzasyn keltirdi. Sóıtip, Ábdihamıt te el basyna tóngen qyrǵynnan qutylýdyń jolyn ózgelermen birge bólisti. Bul mindetterdi oryndaý úshin ol eń qıyn da qaýipti sátterdi bastan ótkerdi. Keıipkerimiz óziniń qoıyn kitapshasyna keıin bylaı dep jazǵan eken: «1941 jyldyń 22 maýsymynda Uly Otan soǵysy bastaldy. Men sol kúni Máskeýden Kıevke polkovnıkter men generaldar mingen poıyzǵa otyrdym. Osy sostavta marshal G.K.Jýkov bastaǵan toppen birge maıdanǵa attandym. Bul quramda biz – bes shıfr sheshýshi boldyq. Kóp uzamaı Vınnısa qalasyna de jettik. Jasyratyn nesi bar, alǵashqy kezde soǵys keńes armııasy úshin sátsiz boldy. Búkil Eýropany jaýlap alǵan nemisterdiń kúshi basym edi. Arada biraz ýaqyt ótkende, ıaǵnı 1942 jyldyń qarasha aıynda Groznyı qalasynda júrgen meni Soltústik Kavkaz maıdanynyń ortalyǵy Tbılısı qalasynda ornalasqan shtabqa shaqyrdy. Osy shtabta 1945 jyldyń basyna deıin boldym. 1945 jyldyń naýryz aıynda meni Iranǵa arnaýly tapsyrmamen jiberdi. Elge tek 1947 jyldyń basynda ǵana oraldym», deıdi.
Iá, soǵys kezinde Ábdihamıttiń ár kúni qaýipti, shytyrmandy qarbalastarǵa toly boldy. 1941 jyly 24 maýsymda Máskeý áskerı okrýginiń negizinde Ońtústik áskerı okrýgi quryldy. Onyń qolbasshysy bolyp armııa generaly I.Tıýlenov taǵaıyndaldy. Áskerı okrýg alǵashqy kúnnen-aq 700 shaqyrymdy qamtıtyn aýmaqta soǵys qımylyn júrgizdi. Ondaǵy jáne basqa áskerı okrýgtermen jasyryn aqparat almasýlar Ábdihamıtter arqyly júrgizildi. Ońtústik maıdannyń qupııa shıfr ortalyǵy 10-80 sanymen belgilenip, armııa generaly I.Tıýlenovke – «qońyr», maıdan basshysy Iа. Cherevıchenkoǵa – «qara», shtab bastyǵy Antonovqa – «ashyq» degen búrkenshik attar berildi. Ábdihamıtke saǵat saıyn, mınót saıyn jańa málimetter men túrli aqparattardy jetkizgen nusqaýlar ústi-ústine túsip jatty. Sondyqtan Bas shtabtaǵy tájirıbeden ótken ol mundaǵy barlaý-taldaý shıfr ortalyǵyndaǵy jumystardy úılestirýshi bolyp, qupııa shıfrlardy oqý men ony taldaý jáne tıisti adamdarǵa daıyndaýmen júıeli aınalysty. Ol 1941 jyldyń maýsym aıynan 1942 jyldyń aqpan aıyna deıin Ońtústik áskerı okrýgi shtabynyń 8-shi bólim bastyǵynyń kómekshisi bolsa, osy 1942 jyldyń aqpanynan bastap atalǵan 8-shi bólimdi tikeleı ózi basqardy.
Alaıda, bul ýaqytta maıdandaǵy jaý shabýyly údegen kez edi. Fashıster bastyrmalata bastady. Osyǵan saı qaı jaqtan alynǵan málimetter de kóńil kónshitpeıdi. Ortalyǵyn Vınnısaǵa ornalastyrǵan Ońtústik áskerı okrýgtiń de jaǵdaıy qıyndaı túsken. Sodan amal joq Harkov túbindegi úlken shaıqastan keıin Ońtústik okrýgtiń qalǵan quramalary Soltústik Kavkaz maıdanyna shoǵyrlandyryldy. Ábdihamıtter úshin ár qonys aýdarý óte jaýapty synaq. О́ıtkeni, jyljyp otyrǵan saıyn jáne quramalardy qaıta jasaqtaýdyń sońy barlyq maıdan shebindegi qupııa belgilerdi bildiretin shıfrlardy qaıta ózgertýge, jańalaýǵa ákelip soǵady. Bul joly da Ábdihamıt bastaǵan top ózderi ǵana biletin jasyryn istegi qupııa qujattar men sandyq sóılem belgilerin múltiksiz tez ózgertti. Al bul aıtýǵa ǵana ońaı ekeni belgili. Onyń artynda qanshama tynymsyz kúrmeýi kóp kúrdeli jumystar júrgizilýi qajet. Shıfr sheshýshilerdiń osyndaı shapshań da, asa qupııaly belgileri jaýǵa esh syr aldyrmady. Gıtler qansha tyrysqanymen keńestik mamandardyń qupııalyǵyn bile almady, qansha jerden jalǵan aqparattarmen arandatqanymen oǵan sendire almady. Mine, bul soǵys kezindegi eń mańyzdy is bolatyn.
Shıfr mamandary isiniń mańyzdylyǵyn Keńes ókimeti de jaqsy túsingen. Onyń paıdasy men máni arta túsken saıyn olardyń qaýipsizdigin qorǵaý deńgeıi de kúsheıe berdi. Aǵa leıtenant Ábdihamıt bastaǵan toptyń qolynda qashanda eń jańa málimetter bolatyn. Sol jan-jaqtan alynǵan aqparattarǵa saı negizgi jospar túziletin. Sondyqtan, shıfr sheshýshilerdi arnaıy adamdar únemi syrttan baqylap júrdi. Eger sheginis bolsa, eń aldymen, osy Ábdihamıtter birinshi kóshiriletin. Tipti keıbir kezderi olarǵa dárethanaǵa da jalǵyz barmaıtyn ýaqyttary bolǵan edi. Kúsheıtilgen kúzet árqashanda saq qyzmet etti. Árıne, tula boılary tunǵan qupııa bolǵandyqtan túsinikti jaǵdaı – olardy baqylaý da asa joǵary turdy. MQQ qyzmetkerleri bastarymen jaýap beretin. Olardyń úıge jazǵan hattaryna deıin tekserilip, jaýap hat ta oqylatyn. О́ıtkeni, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, fashıstik tyńshylar basqan izin únemi ańdyp júrdi jáne qalaıda ustaýǵa, biraq tek tirideı qolǵa túsirýdi maqsat etti. Al ol kezde Ábdihamıtte qorǵanys úshin tapansha jáne aty-jóni jazylǵan medalon ǵana boldy.
Shıfr sheshýshilerdiń biliktiligi, alǵyrlyǵy, tapqyrlyǵy men jyldamdyǵyna myńdaǵan adamnyń taǵdyry tikeleı baılanysty bolyp turdy. Birde ol alǵashqy shyqqan «Katıýsha» týraly aldyńǵy shepke shıfr jiberedi. Kenet oılamaǵan tustan Bas shtabtan M13 jáne M16 eki polkti jóneltý týraly aqparat alady. Ábdihamıt birden kúdiktenedi. О́ıtkeni, mundaı termınder anyqtamalyqta joq. Kim biledi, jaýdyń jalǵan aqparaty shyǵar? Soǵysta arandatatyn aqparattar jetkilikti. Sonyń biri bolyp júrse she? Tekseredi. Sosyn basqa arnalar arqyly da álgi aqparatty qaıyra tekserip shyǵady. «Joq, jiberińder», degen aqparat keledi. Al kelesi kúni maıdannan: «Nátıje tamasha, keremet, taǵy da polk jiberińder» degen shıfr qabyldaıdy. «Shıfr mamandary jumysyndaǵy eń basty qajettilik – asa shapshańdyq, tyndyrymdylyq jáne pysyqtyq», dep keıin jazypty Á.Qońyrquljauly. Onyń aıtýynsha, kez kelgen shıfrly málimet jaýapsyz qalmaýy kerek eken. Jáne ol tez ashylyp, tez arada jaýap ta berilýi qajet. Al shıfr tekserilmeı, anyqtalmaı der ýaqytynda nátıje qabyldanbasa she? Nemese aqıqaty anyqtalmaı jatyp jalǵan aqparat negizinde jaýdyń tuzaǵyna tap bolsa she, onda ne bolǵany? Mine, kózsiz erlik degen osy shyǵar.
Dál sol jyldary Irandaǵy jaǵdaı óte shıelenisti bolatyn. Ábdihamıttiń o jaqqa aldynda barǵan sapary áli esinde. Shetelde barlaý isin júrgizý ońaı emes. Mine, myna qolyna kezekti tıgen astarly shıfrly aqparat ony taǵy oılantyp tastady. Onda Iran jerine baratyn barlaýshylardy jasaqtaý jáne ony shuǵyl iske asyrý qajettiligi jazylǵan. Sol barlaýshy jasaqpen qupııa baılanysty júrgizý úshin arnaıy daıyndyqtan ótken senimdi adam retinde Bas shtabtyń nusqaýy boıynsha Ábdihamıt bekitilipti. Sebebi, Iranǵa baratyn shıfrshy musylman bolýy kerek eken.
Iá, sol soǵys kezinde Ábdihamıt Iranǵa eki márte aıaq basqan. Ekeýinde de arnaıy tapsyrmamen barǵany anyq. Eki sapardan da kóńiline kóp oı túıdi. Biraq sonyń bári onyń kókireginde saqtaýly qaldy. Alǵashqy saparyndaǵy, ıaǵnı 1943 jylǵy Tegerandaǵy memleket basshylarynyń kezdesýi ótken kezde jaǵdaı basqasha bolatyn. Al bul jolǵy tapsyrma tipten kúrdeli ekendigin Ábdihamıt anyq sezdi. Ol joly artynda alańdaıtyndaı janyna eń jaqyny qalmasa da, alystaǵy týǵan elin, qasyndaǵy joldastaryn saǵynatynyn oılaǵan. Al qazirgi jeke ómiri múlde basqasha. Janynda et jaqyn adamy – súıikti qosaǵy, jan jary bar. Odan da erek oılaıtyny – zaıybynyń aıaǵy aýyr. Astyrtyn jumystardy júrgizý aılap emes, jyldap sozylatyny belgili. Bir nátıje shyǵý úshin jáne sol nátıje iske asqansha jumbaq jan bolyp júrgeniń. Tapsyrma nátıjesi tıimdi me, joq pa, belgisiz, alaıda, ol keńestik memleket múddesi úshin sol kezde aýadaı kerek delinipti. Jany da, bary da, aıaýlysy da, ardaǵy da, janyndaǵy jalǵyz qımasy da zaıyby Raısa bolǵandyqtan oǵan syrdyń shet jaǵasyn túsindirýdi durys dep tapty. Tbılısıdegi áskerı gospıtalda medbıke qyzmetin atqaryp júrgen orys qyzy Raısa Krıachkovamen otaý tikkenine de kóp bolmaǵan edi. Áıeliniń aıaǵy aýyr. Biraq Otan aldyndaǵy mindet qashanda bıik turady. Onyń ústine ekeýi de soǵysta júr. Buıryq solaı.
Ábdihamıttiń Irandaǵy basty mindeti – «Úlken jermen» aradaǵy baılanysty jalǵaı otyryp, jergilikti turǵyndardyń arasynan jaqtastar tabý. Bul aıtýǵa ǵana ońaı bolǵanymen naqty jaǵdaıda óte qaýipti is ekeni belgili. Ony Ábdihamıt jaqsy biledi. Onyń ústine munyń izin ańdyp júrgen fashıst barlaýshylary syrtynda ózge de elderdiń qanshama jansyzy, sonyń ishinde, jergilikti tyńshylar da bar ekeni sózsiz. Kóptiń arasynda júrgen jandardyń qaısysy ańdýshy ekenin kim bilgen. Al Ábdihamıtke saqtyq úshin solardy da aıyra bilýi kerek, áıtpese, jospary júzege aspaıdy. Sol kezde onyń bul jaýapty tapsyrmalardy oıdaǵydaı oryndaýyna kúsh bergen, týra soǵys aıaqtalǵan jyly Tbılısıde qalǵan áıeliniń bosanǵany, ıaǵnı dúnıege tuńǵysh qyzy – Svetlananyń kelý qýanyshy boldy. Arada taǵy eki jyl ótken soń Ábdihamıt shetelden qaıtyp oraldy. Barlyq atqarǵan jumys saralanyp, oǵan úlken marapattar berildi. Sonyń ishinde I dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenimen, «1941 – 1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin», «Kavkazdy qorǵaǵany úshin» jáne t.b. barlyǵy 15-ke tarta medaldarmen nagradtalǵan. Onyń Otan aldyndaǵy osy orasan sińirgen eńbegine saı shyǵar, sol jyly Stalınniń arnaıy ruqsatymen Ábdihamıt otstavkaǵa shyǵady.
Osylaı dep sóz saptaǵan Baýyrjan Maratuly bizdiń atamyz ben ájemiz ónegeli ómir súrgen, artynda óshpes iz qaldyrǵan asyl jandar deıdi. Olar 5 ul, 4 qyzdy dúnıege ákelip, bárin jetildirdi. Búginde ata-ájemizdiń balalary Muhtar, Janat aǵalarymyz jáne meniń ákem Marat ómirden ótken. Úlken apamyz Svetlana – Qaraǵandy qalasynda, Talǵat, Murat aǵalarymyz – Jezqazǵanda, Alma apamyz – Jezdide, Aına apamyz – Almatyda, Maıra apamyz – Jezqazǵan qalasynda turady. Bári de baqýatty. Meniń ákem Marat – atamnyń kenje uly. Ákem aýyl sharýashylyǵy salasynda abyroıly qyzmet atqarǵan. Qazirgi ýaqytta anam Gúlnazııa Sabyrqyzy, inim Baqytjan, qaryndasym Toǵjan jáne men – Astana qalasynda turamyz. Meniń mamandyǵym – qarjyger. Ardaqty Ábdihamıt atamyz ben Raısa ájemizdiń ómir joly biz úshin ónege», dep Baýyrjan Maratuly áńgimesin aıaqtady.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
