Birtutas ult ıdeıasy jáne Ǵylym akademııasy

Atalǵan ishki saıasat tujy­rym­damasy Memleket basshysynyń ha­lyqqa Joldaýlary, Ulttyq quryl­taı sheshimderi, memlekettik organdar men ǵylymı uıymdardyń usynystary negizinde daıyndaldy. Osy úderiste Ulttyq ǵylym akademııasy ázirlegen birqatar analıtıkalyq jazbalar men usynystar eskerilip, qoǵam damýynyń ǵylymı negizdelgen tetik­teri aıqyndaldy. Bul – akademııalyq qaýymdastyqtyń el bolashaǵyna stra­tegııalyq turǵydan áser ete bas­taǵanynyń naqty dáleli.

Eldiń turaqty damýy men rýhanı órleýiniń negizi – bilim men ǵy­lym. Akademııanyń basty mindeti – ǵylymı nátıjelerdi eldiń áleýmet­­tik-ekonomıkalyq jáne mádenı damýy­­­na baǵyttaý, ulttyq saıasattyń maz­mu­nyn ǵylymı turǵydan negizdeý. Osy maqsatta akademııa saraptamalyq jáne forsaıttyq (foresight) zertteý­ler júrgizip, otandyq ǵylymnyń da­mýyndaǵy ózekti máseleler men ol­qy­lyqtardy anyqtap, strategııalyq she­shimder qabyldaý úderisine ǵylymı negizdelgen usynystar beredi.

Qazirde 70-ten asa respýb­lıkalyq deńgeıde óńirlik forsaıt-sessııalar ótkizilip, 220 perspektıvaly min­detter anyqtalyp, salalyq mınıstr­liktermen kelisimdelgen ­65 ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrma daıarlandy.

«Korea Institute of Science and Techno­logy Information» (KISTI) ınstı­týtymen birlesip «AI SilkNet» ǵyly­mı-tehnologııalyq forsaıt jáne boljamaly taldaý ortalyǵy quryldy. «AI SilkNet» ǵylymı derekter men tehnologııalar týraly málimetterdi biriktirip, olardyń arasyndaǵy ózara baılanystardy aıqyndaıdy. Jańa júıe ǵylymı zertteýlerdiń bolashaq baǵyttaryn boljap, al­da­ǵy úrdisterdiń alǵashqy belgile­rin de anyqtaı alady: forsaıt-modýl jahandyq úrdisterdi taldap, bola­shaq­ta mańyzdy baǵyttardy aıqyn­daýǵa kómektesedi.

Ǵylymdy ulttyq damýdyń ajyramas bóligine aınaldyrý – bul tek akademııalyq mindet emes, eldiń ıntel­lektýaldyq táýelsizdigin qa­lyp­tastyrýdyń basty sharty. Pat­rıottyq tárbıe jáne jaýap­ty azamat bolý ıdeologııasy qujat­tyń bas­ty qaǵıdattarynyń biri retin­de aıqyndalǵan. Azamattyq jaýap­ker­shilik pen ádildik qundylyqtary «Adal azamat» qaǵıdatynda kórinis tapqan. Bul qaǵıdat azamattardy zańdy syılaıtyn, bilimdi, jaýapkershilikti sezi­netin, otanshyl, salamatty ómir saltyn ustanatyn, eńbegimen qo­ǵamda qurmetke bólenetin tulǵa re­tinde qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Bú­ginde qoǵamda shynaıy patrıotızm men aza­mattyq jaýapkershilikti qalyp­tastyrý, qoǵamnyń moraldyq jáne etı­kalyq negizderin nyǵaıtý asa ma­ńyzdy.

Úzdik tájirıbeni jáne álemde qabyldanǵan standarttardy beıimdeý negizinde akademııanyń Ǵylymı etıka kodeksi ázirlenip, bekitildi. IýNESKO Ulttyq komıssııasymen birlesip ǵy­lymı zertteýlerdiń bıoetıka kodeksi ázir­lendi.

Patrıottyq tárbıe jastardy mem­­lekettik rámizderge qurmetpen qaraýǵa, óz eliniń tarıhı jáne rýhanı qundylyqtaryn qadirleýge, sonymen qatar otan taǵdyryna jana­shyrlyqpen qaraýǵa baýlıdy. Bul baǵytta akademııa jas urpaq arasynda ǵylymdy dárip­teý, zertteýshilik mádenıetti qalyptas­tyrý jáne ota­ny­myzdyń bolashaǵy­na janashyr urpaq tárbıeleý jumy­syn júıeli túrde júrgizip keledi. Osy maqsatta 2025 jyldyń 16 mamyryn­da oqýshylar arasynda birinshi jas zertteýshiler forýmy ótkizilip, tuń­ǵysh ret «Jas zertteýshiler akademııasy» quryldy. Osyǵan sáıkes Oqý-aǵartý mınıstrligimen ekijaqty memorandýmǵa qol qoıylyp, birles­ken jumys baǵdarlamasy ázirlenip ja­­tyr. Akademııanyń bastamasymen elimiz­de alǵash ret ǵylymı-tanymdyq ­«Ál-Jábrdiń atasy» jýrnaly aı saıyn jaryq kórip, mektep oqýshylary men oqytýshylaryna usynylyp jatyr. Jas býyn men orta býyn ara­synda urpaqtar sabaqtastyǵyn ny­ǵaıtý maqsatynda Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń konsýltatıvtik organy retinde Jas ǵalymdar keńesi quryldy. Keńeske ǵylym salasyn­da ózindik orny bar respýblıka bo­ıynsha elimizdiń eń bedeldi jas, qa­lyptasqan ǵalymdar kirdi. Jas ǵa­lymdar keńesiniń músheleri «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańǵa «Jas ǵalymdar men ǵyly­mı qyzmetkerlerdiń mártebesi» máse­leleri boıynsha usynystar daıyndap, Parlament Májilisiniń jumys toby tarapynan tolyqtaı qoldaý tapty.

Bul bastamalar jas ǵalymdardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyryp qana qoımaı, olardyń boıynda azamattyq jaýapkershilik pen elge adal qyzmet etý qundylyǵyn ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq qoǵamdyq ke­ńester men memlekettik organdar ja­nyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi qurylymdardyń qyzmetin jetildirý de qujattyń basym baǵyttarynyń biri retinde qarastyrylǵan.

Ulttyq ǵylym akademııasy Aty­raýda ótken III Ulttyq quryltaıda óńirlik ǵylymdy damytý maqsatyn­da «Qýatty óńirlik ǵylym – qýatty óńir» bastamasyn usyndy. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen ákimdikter janynan Ǵylym jáne tehnologııa boıynsha keńester qu­ryldy. Akademııa osy keńester­diń jumysyn úılestirip, óńirlerdi ǵylymı-ádistemelik súıemeldeý bo­ıynsha qoldaý kórsetip keledi. Osy bas­­tama aıasynda ákimderdiń qatysýy­men respýblıkamyzdyń 10 óńirinde (Aqmola, Jambyl, ShQO, Qaraǵan­dy, Mańǵystaý, Qostanaı, Abaı, Aty­raý, Almaty oblystary men Almaty qalasynda) akademııa tóralqasynyń kóshpeli otyrysy ótkizildi. Kóshpeli otyrystar nátıjesinde ǵylym men ınnovasııa damýynyń negizgi baǵyttary (agrarlyq ǵylym, bıoalýantúrlilik, kómirtekti eginshilik, kólik magıstraldary, farmasevtıka ǵylymy, ıadro­lyq energetıka, jańa energetıka­lyq tehnologııalar, ulttyq genetıka­lyq bank) boıynsha naqty usynys­tar kórsetilgen saraptamalyq jazbalar daıyndalyp, quzyrly organdarǵa usy­nyldy. Bul tájirıbe aımaqtyń damý strategııalaryn naqty ǵylymı negizge súıenip aıqyndaýǵa múmkindik beredi.

Tujyrymdamadaǵy «Ártúrli kóz­­qaras – birtutas ult» qaǵıdaty qazirgi qoǵamdaǵy pikir alýandyǵyn birlikke aınaldyratyn mańyzdy ıdeıa retinde qarastyrylady. Bul qaǵıdat memlekettik sheshimderdiń qoǵamnyń pikirin eskere otyryp, el múddesine saı qabyldanatynyn bildiredi. Jahandyq jáne óńirlik ózgeristerdiń údeı túsken kezeńinde ulttyq biregeılikti nyǵaıtý, mádenı yqpaldastyqty tereńdetý mindetteri erekshe ózektilikke ıe.

Osy oraıda akademııada elimizdiń bedeldi ǵalymdary men akademıkteri kiretin Bilim jáne qoǵamdyq damý bólimshesi jumys isteıdi. Bólimsheniń jumys toby aıasynda Prezıdent ja­nyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi Ulttyq keńeske, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq qu­ryl­taıǵa ult­tyq ǵylym men bilimdi damy­týǵa qa­tysty naqty usynystar beri­ledi. Al­daǵy Ult­tyq quryltaı oty­rysyna ult­tyq bi­regeılikti qa­lyp­tastyrýdaǵy ǵy­lym­nyń róline qa­tysty usynys daıyn­daldy.

Akademııa ulttyq tutastyqty zert­­teıtin «Ulttyq biregeılik jáne qoǵam­dyq damý» ǵylymı zertteý orta­lyǵyn qurýdy josparlap otyr. Bul orta­lyq qoǵamdaǵy áleýmettik-má­denı úderisterdi keshendi zerttep, gýma­nıtarlyq jáne áleýmettanýlyq fak­torlardy tereń taldaýǵa arnalǵan maman­dandyrylǵan ǵylymı alań bol­maq. Ol áleýmettik-gýmanıtarlyq zert­teýlerdiń úılestirý orta­lyǵy retinde ǵylymı ınstıtýttar men jo­ǵary oqý oryndarynyń ózara baıla­nysyn nyǵaıtady jáne ulttyq qun­dy­lyqtardy jańasha paıymdaýǵa múmkindik beredi.

Qujatta erekshe mán berilgen taǵy bir baǵyt – qoǵamda jasampazdyq pen jańashyldyq qundylyqtaryn, bilim­ge qushtarlyq pen ǵylymdy dárip­teý. Ǵylym – qoǵamnyń damýy­na, jas urpaqtyń ıntellektýaldy ále­ýetin arttyrýǵa, ulttyq mádenıet pen qun­dylyqtardy saqtaý men nası­hat­taýǵa baǵyttalǵan negizgi faktor. Aka­demııa bul baǵytta jastardyń ǵyly­mı qyzyǵýshylyǵyn arttyrý­ǵa, zert­teý mádenıetin qalyptasty­rý­ǵa jáne ǵylymı etıkaǵa baýlýǵa baıla­nysty jumystar júrgizedi. Aka­demııa elimizge jáne shetelge ta­ny­­mal ǵalymdardyń qatysýymen «QazScience» ǵylymı-akademııalyq se­mı­nar­lar serııasy men talqylaýla­ryn uıym­dastyryp, otandyq ǵylymı jetistikterdi keń aýdıtorııaǵa, ásirese jas­tarǵa nasıhattap, jas urpaqtyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, olardy ǵylymǵa baýlıdy. Sony­­men qatar akademııa júzege asyryp otyr­ǵan forsaıt zertteýleriniń nátı­jeleri qarapaıym tilmen túsin­diri­lip, áleýmettik jelilerde, telearnalar men baspasóz betterinde jarııalanyp otyr. Bul – ǵylymnyń qo­ǵam ómirimen tikeleı baılanysyn kúsheıtetin mańyzdy úrdis. Akademııa ǵylymdy qoǵamda keńinen, jańashyl nasıhattaý baǵytynda «Qazaqstan» ulttyq arnasymen birlese otyryp, ǵylymdy qarapaıym ári qyzyqty túrde túsindiretin telejobanyń sınopsısin ázirlep jatyr.

Ulttyq ǵylym akademııasy eli­mizdiń ishki saıasattaǵy jańa qaǵı­dattaryn tolyq qoldaı otyryp, ǵylym men qoǵamnyń ózara yqpaldastyǵyn kúsheıtýge, eldik sana men ulttyq bire­geılikti tereńdetýge, jaýapty azamattyq ıdeologııany ornyqtyrýǵa baǵyttalǵan jumystardy jalǵas­tyra beredi. Eldiń ıntellektýaldy, mádenı jáne moraldyq damýy – azamattardyń jaýapkershiligimen, olardyń jasampaz oı-paıymy jáne ǵylymı jetis­tikterimen tikeleı baılanysty.

Ǵylym – el damýynyń eń senimdi tiregi, ulttyń oılaý mádenıetin qalyp­tastyratyn jáne qoǵamnyń turaq­tylyǵyn qamtamasyz etetin basty kúsh. Sondyqtan ǵylymdy dáripteý – tek akademııalyq mindet emes, azamattyq paryz jáne bolashaqqa qyzmet etýdiń eń bıik úlgisi.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık