Elimiz arqyly radıoaktıvti materıaldar tasymaldaıdy
Osydan bes jyl buryn 2020 jyly 6 qarashada Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy Úkimet basshylary TMD elderi arasyndaǵy radıoaktıvti materıaldardy qaýipsiz tasymaldaý týraly kelisim jasasty. Palata otyrysynda senatorlar aldymen osy máselege qatysty zańdy qarady. Bul zań transshekaralyq radıoaktıvti materıaldardy qaýipsiz tasymaldaý kezinde týyndaıtyn negizsiz kidiristerdi boldyrmaýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq kelisim ıadrolyq jáne radıasııalyq qaýip tóndirmeıtindeı radıoaktıvti materıaldardy tasymaldaýǵa qoıylatyn ulttyq talaptardy ońtaılandyrýdy kózdeıdi.
«Qaralǵan kelisim TMD elderi arasynda beıbit maqsatta paıdalanylatyn radıoaktıvti materıaldardyń tasymaldaný máselelerin retteý úshin jasalǵan. Qujatta tasymaldaý kezinde halyqty jáne qorshaǵan ortany zııandy áserden qorǵaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar qarastyrylyp otyr. Sondaı-aq apattyq jaǵdaılardyń aldyn alý máselesi de rettelgen. Jalpy, zań TMD memleketteri arasynda osy saladaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Radıoaktıvti materıaldardy transshekaralyq tasymaldaýdy júzege asyrý úshin osy memleketterdiń zańnamalaryna sáıkes eksport, tranzıt memleketiniń, sondaı-aq mejeli memlekettiń ýákiletti organdary beretin ruqsat qujattary bolýǵa tıis.
Aıta ketsek, Atom energııasy agenttiginiń deregine sáıkes elimizdiń aýmaǵy arqyly radıoaktıvti materıaldar negizinen О́zbekstannan Qytaıǵa, Kanada, AQSh, Rýmynııa, Reseı, Argentına, Úndistan men Ýkraına elderine tasymaldanady. Máselen, 2021 jyly – 6, 2022 jyly – 21, 2023 jyly – 15, ótken jyly – 3, al osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 10 radıoaktıvti materıal tranzıt arqyly tasymaldanǵan.
Jalpy, bul kelisim – TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ulttyq rásimderin MAGATE-niń halyqaralyq qaýipsizdik normalarymen úılestirýge baǵyttalǵan quqyqtyq qujat. Sol arqyly radıoaktıvti materıaldar transshekaralyq aýmaqtarda temirjol, avtomobıl, teńiz, áýe kóligimen qaýipsiz ári tıimdi tasymaldanbaq.
Atalǵan materıaldar halyqaralyq sharttarǵa, sondaı-aq kelisimge qatysýshy memleketterdiń zańnamalaryna sáıkes radıoaktıvti materıaldardy transshekaralyq tasymaldaýǵa arnalǵan shart (kelisimshart) negizinde tasymaldanady. Bul rette júk jóneltýshiniń, sol eldiń zańnamasyna sáıkes eksporttaýshy memlekettiń, tranzıt pen mejeli memlekettiń ýákiletti organdary beretin ruqsat qujattary bolýy qajet.
Senator Súıindik Aldashevtyń aıtýynsha, bul zańnyń áleýmettik-ekonomıkalyq, quqyqtyq saldary joq, sondaı-aq respýblıkalyq bıýdjetten shyǵyn shyqpaıdy.
Senat atalǵan máseleni «Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterde radıoaktıvti materıaldardy transshekaralyq tasymaldaý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań men Konstıtýsııanyń 61-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes maquldady.
Túrikmenstanmen qylmyspen kúrestegi yntymaqtastyq nyǵaıdy
Sonymen qatar Senat depýtattary elimizben Túrikmenstan arasyndaǵy qylmyspen kúrestegi yntymaqtastyq týraly kelisimdi qarady. Atalǵan kelisim ótken jyldyń 10 qazanynda Ashhabad qalasynda jasalǵan. Qujat eki eldiń quqyq qorǵaý organdary arasyndaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtip, terrorızm men uıymdasqan qylmysqa qarsy is-sharalardy birlesip júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Talqylaý kezinde depýtattar bul kelisimdi ratıfıkasııalaý eki eldiń quqyq qorǵaý organdarynyń ózara is-qımylynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik berip, óńirlik qaýipsizdikti, tutastaı alǵanda, ekijaqty qatynastardy nyǵaıtýǵa yqpal etetinin atap ótti.
«Bul zań elderimizdiń qylmysqa qarsy birlesken is-sharalaryn júzege asyrý úshin quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Kelisimde uıymdasqan qylmys, terrorızm men ekstremızm, esirtkiniń aınalymy, zańsyz kóshi-qon men adam saýdasyna qarsy kúres máselesi bar. Sondaı-aq ózge de mańyzdy baǵyttar boıynsha ýákiletti organdar arasyndaǵy seriktestikti tereńdetý tetikteri qarastyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta zań atalǵan mańyzdy baǵyttar boıynsha elimiz ben Túrikmenstannyń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi Senat tóraǵasy.
Bul kelisim uıymdasqan qylmyskerlik, terrorızm men ekstremızm, olardy qarjylandyrý, esirtki, qarý-jaraq, kóshi-qon, adam saýdasyna baılanysty qylmystarmen qatar, sybaılas jemqorlyq, ekonomıkalyq jáne kıberqylmystardyń aldyn alý, anyqtaý, jolyn kesý, ashý, tergep-tekserýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq kelisim jedel ári krımınalıstıkalyq aqparat almasýdy, mamandardyń tájirıbe almasý baǵytyn, qylmysqa qarsy kúres máselesimen aınalysatyn quzyretti organdardyń suraý salýlaryn oryndaýdy qamtamasyz etedi. Buǵan qosa kadrlardy oqytý, biliktiligin arttyrýdy uıymdastyrýǵa qatysty normalar bar. Zańda alynǵan aqparatty jarııa etpeý týraly erejeler men basqa da erekshe sharttar belgilengen.
Senator Murat Qadyrbek Qazaqstan men Túrikmenstan memleketishilik jáne transulttyq qylmyskerlikke tıimdi qarsy turý úshin qujatta kózdelgen qylmystar boıynsha ǵana emes, sondaı-aq ekijaqty kelicim men basqa da qylmystarǵa qarsy kúreste ózara is-qımyldy júzege asyrýǵa múmkindik alatynyn atap ótti.
Osylaısha, Senat «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrikmenstan Úkimeti arasyndaǵy qylmyskerlikke qarsy kúrestegi yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy maquldady.
Jalpy, elimiz ben Túrikmenstan arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar 1992 jyly ornatylyp, sol kezden bastap dostyq pen strategııalyq áriptestik turaqty túrde damyp keledi. Eki el ekonomıka, mádenıet jáne bilim salalarynda belsendi qarym-qatynas jasap keledi.
Aıta ketsek, elimiz qazirge deıin Bolgarııa, Majarstan, Italııa, Qytaı, Saýd Arabııasy, Túrkııa, О́zbekstan, Fransııa, BAÁ men basqa da memleketterdi qosa alǵanda, jıyrmadan asa elmen osyndaı kelisim jasasqan.
