Jastardy qoldaý, damyǵan memleketterde bilim alyp, sony elimizdiń qajetine jaratý maqsatynda júzege asqan «Bolashaq» baǵdarlamasyn oqýshy kezimde estigen edim. Árıne, men de stıpendıat atanýdy armandadym. Stýdent kezimde «Bolashaq» stıpendıattarynyń AQSh ýnıversıtetterinde oqıtynyna, bes til biletinine tańdanyp ta júrdik. Joǵary oqý ornynan keıin magıstratýrany bitirip, ustazdarymmen keńese otyryp, otbasymnyń qoldaýymen doktorantýraǵa tústim. Doktorlyq dıssertasııa taqyrybyn tańdaý da ońaı emes. Ǵylymı jetekshim pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Rozalında Shahanovanyń usynysymen taqyryp tańdap, doktorlyq dıssertasııamdy sátti qorǵap, dıplomymdy da aldym.
Ári qaraı izdenispen bala kúngi armanym – «Bolashaq» baǵdarlamasynyń talaptaryn qarap, qujat tapsyrdym. Basqa eldi tańdamaı, tek Amerıkada oqyǵym keledi dedim. «Bolashaq» baǵdarlamasynyń «500 ǵalym» jobasy boıynsha emtıhan tapsyryp, stıpendıat atandym. Bul jetistikterdiń artynda qanshama kúsh-jiger, eńbek jatqanyn aıtyp jetkizý múmkin emes.
Amerıkaǵa taban tiregen boıda muhıttyń arǵy betine jastarymyzdyń nege sonsha qyzyǵatyny, osy elde turýdy armandaıtyny oılandyrdy. Alǵash barǵanda jatyrqap ta, jasqanyp ta júrdim. Kalıfornııa shtatynyń Sakramento qalasynda ótken Áz-Naýryz merekesin toılaýǵa qazaq qaýymdastyǵy jınaldy. Bizdi de shaqyrǵan edi. Jınalǵan elý shaqty qazaqtyń osy elge qalaı qonys aýdarǵany, nemen aınalysatyny sóz boldy. Jergilikti qazaqtardyń basyn qosyp, jyl saıyn merekeni toılaýǵa atsalysatyn aǵamyz Erdana Baıdáýletulymen áńgimelestik. Túıgenim, jastardy Amerıkaǵa magnıtshe tartatyn eki maqsat bar eken: jaqsy bilim alý men materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý. Erdana Baıdáýletuly Amerıkaǵa 35 jasynda balalaryn aıaqqa turǵyzý úshin at basyn tiregen. Kalıfornııanyń ortalyǵy sanalatyn Sakramento qalasyna qonys aýdarǵanyna 28 jylǵa qaraǵan Erdana aǵa – búginde zeınetker.
Ol Amerıkadaǵy qazaqtardyń jaǵdaıyn uzaq baqylap, óz tájirıbesimen bólisýge daıyn ekenin de aıtty. Amerıkada adamdardy ultqa bólmeı, áleýmettik jaǵdaıyna qaraı jasalatyn jeńildik kóp. Zeınet jasyndaǵylarǵa jumys istemese de, aı saıyn shamamen 1000 dollar tólenedi. Eger balasy men kelininiń áleýmettik jaǵdaıy tómen dep eseptelse, nemerege qaraıtyn atasy men ájesine memleket ótemaqy tóleıdi. Naýqas adamǵa qamqorlyq jasaıtyn kómekshi qyzmetine de qazynadan ár saǵatyna aqsha tólenedi. Medısına salasyna kelsek, keıbir kompanııalar pasıentti úıinen klınıkaǵa tegin aparyp-ákelý qyzmetin de usynady. Bul qyzmet jaǵdaıy tómen otbasylarǵa arnalǵan.
Adam quqy máselesine de kózqaras erekshe. Ásirese áıelder otbasynda erinen qysym kórgen jaǵdaıda ákimshilik tarapynan der kezinde nazarǵa alynady. Tabysy tómen otbasyna turǵyn úı jeńildigi qarastyrylǵan. Mysaly, eki zeınetker 2000 dollar zeınetaqy alsa, 600 dollar ǵana tólep, qalǵany memlekettiń enshisine tıedi. Ata-ana balalaryna mektep formasy, keńse taýarlary men kitap satyp alý kerek dep qınalmaıdy. Mektepke kez kelgen kıimmen bara berýge bolady, qajetti quralmen bilim oshaǵy qamtamasyz etedi.
Árıne, jekemenshik mektepterdiń aqysy óte joǵary. Oǵan qaltasy kóteretin qazaq balalary da barady. Erterek qonys aýdarǵan qazaqtardyń birshamasy jeke úı de satyp alǵan. Erdana aǵa Amerıkadaǵy qazaqtardyń ómirin, olardyń atajurtqa degen saǵynyshyn, kórgen qıyndyǵy men áleýmettik múmkindigin de aıtyp berdi.
Keıingi eki-úsh jylda alpaýyt elge Meksıka arqyly birneshe jas qazaq otbasy kelip, Erdana aǵadan baspana da surapty. Meksıka arqyly kelý de ońaı emes, ásirese kishkentaı balalarmen saparǵa shyqqan jastar jol azabyn kórip, birneshe aıda áreń jetedi eken. Bul joldyń ózi shytyrman oqıǵaǵa toly. Áýeli Túrkııaǵa soǵyp, Amerıkaǵa vıza alýdyń joldaryn izdep bir aı júredi. Sodan keıin Domınıkan Respýblıkasyna ushyp kelip, odan ári kememen qurlyqqa shyǵyp, Gondýras, Nıkaragýa, Kosta-Rıka, Gvatemala arqyly Meksıkaǵa jetedi. AQSh shekarasynda bir aı karantınde bolady. Osy jolda qanshama qaýipti bastan ótkizetinin kóbi bilmeıdi. Jolshybaı adasqandary da, djýnglı ormandarynda jabaıy ań kezigip qashqandary da bar.
Amerıkaǵa qonys aýdarǵan árbir qazaqtyń taǵdyry ártúrli. Biri jańa ómir bastaǵanyna qýansa, ekinshisiniń júrek túbinde eline degen saǵynyshy men ókinishi qatar turady. Ásirese mundaı sezim jastyq shaǵy eńbekpen ótip, zeınet jasyna shyqqandar men qarttarda baıqalady.
Erdana aǵa Amerıkadaǵy qazaqtardyń turmys-tirshiligin bilip, áńgimeleskennen keıin mynadaı tujyrym jasaǵan: birinshi ókinish – til. Keńes zamanynda zorǵa saqtalǵan qazaq tilin munda endi ǵana ósip kele jatqan balalarǵa úıretý ońaı emes. «Assalaýmaǵaleıkým» dep úıretýge bolady, biraq onyń jan dúnıesinde qazaqy rýh qalyptaspaýy múmkin. Ekinshi ókinish – qundylyqtyń ózgerýi. Atajurtta adamǵa bir úı, bir kólik jetip jatsa, AQSh-ta baılyqqa degen qumarlyq arta túsedi. Dollar kóbeıgen saıyn qazaqylyq azaıyp bara jatqandaı áser qaldyrady. Úshinshi – balalardyń shetelge tez beıimdelýi. Tyıym salyp, tek qazaqsha sóıletip ósirse de, ýaqyt óte odan nátıje shyqpaıtyny baıqalady. Mektep pen qoǵam balanyń sanasyn túgel ózgertedi. Tórtinshi – qazaqtyń dámi. Ulttyq taǵam, qazy-qarta – qazaq bolyp týǵan árbir adam ańsaıtyn erekshe asy. Muhıttyń arǵy jaǵynda ulttyq taǵamǵa degen ańsaryńdy basý múmkin emes. Besinshi – «qazaqtyń toıyn» kórmeı ómir súrý. Qazaq dastarqany, án-jyry men bıi – bári munda saǵynyshqa aınalady. Bas qosqan ár sát merekedeı seziledi.
Erdana Baıdáýletuly shańyraǵyna kelgen qazaq otbasylaryn jyly peıilmen qarsy alyp, ulttyq kıimin kıip, án aıtyp, ulttyń dastarqanyn umytpaýǵa shaqyrady. Altynshy – otbasyn qurý máselesi. Bul – eń ózekti máseleniń biri. Ulttyq tárbıege qansha kúsh salsa da, ózge ult ókilderimen otbasyn qurý jıilep barady.
Erdana Baıdáýletuly qazaqtyń balalary shetelde tez arada ózge mádenıetke beıimdelip, amerıkalyqqa aınalǵanyna ókinish bildiredi. Keıingi 28 jyl ishinde shamamen 600-deı qazaqty qonaq kútip, sheteldegi qandastarynyń basyn qosýǵa kúsh salǵanyn aıtady. Senbi saıyn otandastarymen dastarqan basynda qazaq ánin tyńdaýdy dástúrge aınaldyrǵan. Erdana aǵa úsh qyzyna bala kúninen úıde basqa tilde sóıleýge qatań tyıym salyp, olarǵa qazaq jigitine ǵana turmysqa shyǵý týraly ósıet aıtqanymen, bári nátıjesiz qalǵanyn moıyndaıdy. Jetinshi másele – tárbıeniń ózgerýi. Amerıka mektebi balany «ultyńdy syıla» dep emes, «ózińdi kút» dep tárbıeleıdi. Adam sanasynda ózi úshin ǵana ómir súrý tujyrymy myqtap ornyǵady. Bul da – qazaqy uǵymmen úılespeıtin tujyrym.
Erdana aǵa áńgimesinde eldegi kóptegen adamnyń Amerıkaǵa otbasymen birge kelýdi armandaıtynyn atap ótti. Ásirese aǵa býyn ókilderi perzentteriniń osy elde ómir súrgenin qalaıdy, biraq ony ashyq moıyndamaıdy. Shetelge shyqqan árbir qazaq ata-anasynyń júreginde bir úmit bar. «Balalarym qaı elde júrse de, óz tilin, dástúrin, bolmysyn saqtasa eken» degen tilek. Biraq ómirdiń shyndyǵy múlde basqa qyrynan kórinedi. Erdana aǵamyzdyń ómir joly – osynyń aıqyn dáleli.
Ol óz otbasyna ǵana emes, aınalasyndaǵy talaı qazaqqa jomart júregimen qoldaý kórsetip júr. Amerıkaǵa qonys aýdarǵan talaı qandasqa baǵyt-baǵdar berip, úı-jaı tabýyna, eńbek etýine, jańa ómirge beıimdelýine kómektesti. Onyń úıi talaı jyl boıy qazaqtyń basyn qosqan orta, týǵan elden jyraqta júrgenderge naǵyz shaǵyn otanǵa aınaldy. Olaı deıtinimiz, bir bólmesin ulttyq naqyshta bezendirip, ulttyq aspaptar men tósenishterge, kádesyılarǵa toly murajaıǵa aınaldyrǵan. О́zi bastan keshken talaı qıyndyqty jeńip, sol tájirıbesin ózgege úlgi etýi – azamattyqtyń belgisi.
Árıne, damyǵan elde tulǵa bolyp tolyǵý men tolysý bar. Degenmen qansha tyryssa da, sheteldegi qazaq balasy turǵan ortasynyń zańdylyǵyna beıimdeledi. Sonymen qatar damyǵan elde mádenıettiń joǵary bolatynyn da sóz etýimiz kerek. Zań tártipke, tártip mádenıetke alyp keledi. Mádenıettiń bıik deńgeıin saqtaıtyn, aıryqsha kóńil bóletin elden úırenetin tustarymyz da az emes. Áıtse de qazaq bolyp týǵan jandardyń álemniń qaı qıyrynda da ulttyq bolmysyn, dástúrin, qasıetin saqtap, «mine, naǵyz qazaq!» degen asqaq uǵymǵa ıe bolý – basqa másele.
Aqbilek MYŃBAEVA,
О́.Jánibekov atyndaǵy OQPÝ oqytýshysy, PhD,
«Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty
(AQSh, Kalıfornııa ýnıversıteti)
