Halqynyń súıispenshiligi men qurmetine bólengen jarqyn tulǵa, abyz aqsaqal Jarylqasyn Áziretbergenuly da ǵumyry ǵıbratqa toly jannyń biri edi. Shynaıy ómirdiń ólshemi baılyq pen ataq emes, adamdyq pen adaldyqta jatqanyn, muntazdaı taza ar men minsiz nıetke negizdelgen tirshilik qana máńgilik sıpatqa ıe ekenin sózimen de, isimen de dáleldeı bilgen asyl aǵamyz jýyrda 87 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ozdy. Osy oraıda Jarylqasyn Áziretbergenuly degen azamatty búkil el bile tússin, taǵylymdy isterin jurt tanysyn, ónegesin órimdeı jastar jadynda toqysyn degen nıetpen az-kem aqparat berýdi jón dep qolǵa qalam aldyq.
Jarylqasyn aǵamen tanys-bilis bolǵanymyzǵa 35 jyldan asypty. Menen 20 jastaı úlkendigi bar. Elimizdiń túrli aımaǵynda qyzmette júrip, arasynda el jaqqa, Túrkistanǵa bara qalsam, eń birinshi izdeıtin adamymnyń biri Jarylqasyn aǵa edi. Qazaqta «Jaqsymen birge ótkizgen jarty saǵat jamannyń ótip ketken ómirindeı» degen ataly sóz bar. Jaqańmen birge otyryp eldiń-jerdiń jaǵdaıyn bilip, taǵylymdy áńgimesine qulaq túrýdiń ózi bir ǵanıbet edi. Halqymyzda bir boıynan aqyl da, bilim de, adamgershilik pen parasattylyq ta tabylatyn elge syıly, qadirli adamdy abyz deıdi. Al búginginiń abyzy kim dese, Jarylqasyn aǵany oılanbaı-aq aıtar edim.
Bul kisi joǵary laýazymdy qyzmetterdi atqarǵan ákim-qara, shendi-shekpendi emes-tin. Myńǵyrǵan mal aıdaǵan baı-shonjar da emes. Onyń eń basty ereksheligi – halyq arasynda júrip, eldiń sózin sóılep, joǵyn joqtap, muńyn muńdaı bilgen edi. Ataǵy, baılyǵy, dárejesi bolmasa da, ol óziniń azamattyǵymen ári parasattylyǵymen el aǵasy atandy. Halyqqa jaqyn boldy. Qara basynyń emes, eń birinshi eldiń qamyn oılap, túrli qoǵamdyq máseleniń sheshilýine bir kisideı atsalysty.
Jarylqasyn kókemizdiń ómirge kelý tarıhynyń ózi – erekshe bir oqıǵa. Onyń ata-babalary Syrdarııanyń arǵy-bergi betin, Qarataýdyń baýraıyn mekendegen el eken. Jetinshi atasy Orazgeldi datqa – esimi elge málim tulǵa bolǵan, ómirden ozǵan soń, máńgilik tynysyn Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen tapqan jannyń biri.
Jarylqasyn aǵa óziniń 1940 jyldyń qańtarynda Syr boıynda dúnıege kelgenin aıtatyn. Alaıda onyń týý týraly kýáliginde 1939 jyldyń 29 maýsymy dep jazylypty. О́ıtkeni «Men týmaı turyp kýálik alǵan adammyn», deıtin. Sóıtse, onyń sebebi bylaı bolypty. Sheshesi Beksulý 18 qursaq kótergen, biraq solardyń ishinen bar bolǵany 3 qyz ben 1 ul ǵana aman qalǵan. Qalǵandary birinen keıin biri shetinegen. 1935–1940 jyldar aralyǵynda ákesi Áziretbergen alpystyń asqaryna taıaǵan shaǵynda úsh birdeı balasy bir kúnde naýqastan kóz jumypty. Sol aýyr qaıǵydan es jııa almaı, meń-zeń kúı keshken ol Syrdyń boıyn jaǵalap, keshkisin atpen jelip júrip ishtegi zaryn án arqyly shyǵaratyn. О́zi ónerli, sózge usta ári shabandoz retinde elge tanylǵan adam edi. Shyǵarǵan óleńderiniń birazyn aýyldastary jatqa aıtatyn. Sonyń birinde:
«Kókpar shapqan ustaıdy erdiń basyn,
Qudaıym kórer me eken kózdiń jasyn.
Aq jarylqap kún týyp bir ul berse,
Qoıar em onyń atyn Jarylqasyn»,
deıtin sherli joldar bar.
Osylaısha, ul tileýmen júrgen shaqta jary Beksulýdyń aıaǵy aýyr ekeni týraly habardy estı sala aýyldyq keńeske júgirip, ulym dúnıege keldi dep jar salyp, týý týraly kýáligin aldyn ala alǵan eken. Biraz ýaqyttan keıin ómirge torsyqtaı ul keledi. Ákesi týý týraly kýáligine jazdyrǵandaı atyn Jarylqasyn qoıady. Ol kóp jyl qaıǵy jutyp, artynan izin jalǵar ul týsa dep armandaǵan ata-anasynyń zaryǵyp jetken perzenti bolatyn.
J.Áziretbergenulynyń balalyq shaǵy shejireli Syr boıynda ótti. О́kinishke qaraı, ákesinen 6 jasynda aıyrylady. Úıdegi qyzdardyń bári turmysqa ketken soń, anasy ekeýi aýyldaǵy toqal tamda ómir keship, talaı qıynshylyqty bastan ótkizedi. Mektepten keıin muǵalimdik oqýdy támamdap, alǵashqyda aýyl mektebinde sabaq beredi. Osy ýaqytta onyń qoǵamdyq ómirge belsene aralasýy bastalady. Alǵashqy aıaq alysy el ishindegi túıtkildi máselelerdi kóterip, «Qazaqstan muǵalimi», «Lenınshil jas», «Qazaqstan áıelderi» sekildi basylymdarǵa maqalalar jarııalaýdan kóringen. Elshil bolmysymen syndarly sátterde shyndyqty shyryldatyp aıtyp, qoǵamnyń jaıy men halyqtyń muńyn jetkizýge jan-tánimen atsalysty. Ol el arasyndaǵy túrli daýdy sheshýge, muqtajdarǵa kómektesýge, bılik pen halyq arasynda dáneker bolýǵa, qoǵamdyq mańyzdy da saýapty isterdi uıymdastyrýǵa kelgende aldyna jan salmaıtyn. Árdaıym ózi bastamashy bolyp júretin.
90-jyldarǵa deıin ujymsharda bastaýysh partııa uıymynyń basshysy, 1990 jyldan bastap alty jyl ujymshar bastyǵy bolyp eńbek etti. Eń úlken laýazymdy qyzmeti de osy. Sol kezde bedeli tómendeı bastaǵan jergilikti partııa uıymdarynyń qyzmetin jolǵa qoıý, aýylda tártip pen júıelilikti saqtaý úshin baspasózde de, halyq aldynda da sóz sóılep júrdi. Al 90-jyldar basynda el basshysynyń uıytqy bolýymen qurylǵan Bastaýysh partııa uıymdarynyń respýblıkalyq keńesi jumysyna aralasyp, bastamashyl toptyń jetekshisi boldy.
Táýelsizdik alǵannan keıingi aýyl ahýaly qıyn edi. Jer-jerde sharýashylyqtardyń jaǵdaıy shatqaıaqtap, óndirister toqtap, halyq del-sal kúıge túsken bolatyn. Bul ahýal Jarylqasyn aǵa sekildi janashyr jandardy beıjaı qaldyrǵan joq. Onyń bir mysalyn Jaqańnyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1994 jylǵy bir sanynda jaryq kórgen «Qazaqstanda asharshylyq bolýy múmkin be?» degen maqalasynan da baıqaý qıyn emes. Gazettiń birinshi betine shyqqan jarııalanymda ol kisi: «Asharshylyq bolýy múmkin degen kúdik týraly men kópten beri aıtyp kelemin. Úkimet basshylary bizdiń aýyldaǵy aıanyshty halimizdi jete bilmeı me dep qorqamyn. Bilse, búıtpes edi ǵoı. Sondyqtan men aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerin ereýilge shyǵýǵa shaqyramyn. Qaraǵandy kenshileri óz aıtqandaryn osylaı júzege asyrdy emes pe? Olardan bizdiń nemiz kem? Sózden iske kóshý kerek. Sóıtip, batyl qadam jasamasaq, Reseıdiń keıbir aqparat quraldary jazyp jatqandaı, asharshylyqqa tap bolýymyz múmkin...» degen batyl sózderdi aıtqanyn kórýge bolady. Rasynda, ol ýaqytta halyqtyń jaǵdaıy tym múshkil bolǵany belgili. Aýyl turǵyndary ala dorba arqalap, bazar jaǵalap ketkeni barshaǵa málim.
Jarylqasyn aǵanyń qoǵam aldynda atqarǵan eń úlken isi dep Túrkistan qalalyq Aqsaqaldar alqasyn, keıin Túrkistan oblystyq Aqsaqaldar alqasyn qurýǵa muryndyq bolýyn aıtar edim. Bul – elimizdegi jalǵyz Aqsaqaldar alqasy. Al ózge óńirlerde keńestik júıeden qalǵan Ardagerler keńesi jumys isteıdi. Qazaq úlkenniń sózin tyńdaǵan, aqsaqaldardyń ǵıbratyn alyp, aqyl-keńesin ómirine baǵdar etken halyq qoı. 2000 jyly qurylǵan Aqsaqaldar alqasy da eldiń kem-ketigin jóndep, yntymaq pen birlikti arttyratyn, qoǵamdy jónge salatyn izgi isterdi qolǵa aldy. Sonyń biri – zııaly qaýym men ımamdar bas qosyp, janaza kúni as berýdi, artyq dańǵaza jıyn-mıtıngiler ótkizýdi doǵarý jónindegi sheshim. Bul bastama keıin búkil óńirge úlgi bolyp taraǵany belgili.
Sondaı-aq Aqsaqaldar alqasynyń uıytqy bolýymen kópbalaly, turmysy tómen otbasylarǵa arnap tegin qaıyrymdylyq dúkenderi ashyldy. Bul jerge qaıyrymdy jandardyń, atymtaı jomart azamattardyń kómegimen turaqty túrde azyq-túlik pen kıim-keshek jınalyp, muqtaj jandarǵa taratylatyn. Áli kúnge aıyna eki ret 40–50 otbasy dúkennen kómegin alyp keledi. Olardyń tizimin qalanyń ár aýdanyndaǵy aqsaqaldar alqasy usynyp otyrady.
Aıtýǵa turarlyq úlgili istiń taǵy biri – Aqsaqaldar alqasynyń bastamasymen, uıym múshesi Raıymjan Qoshqarovtyń qoldaýymen «Úles» qaıyrymdylyq qory qurylyp, turmysy tómen, kópbalaly otbasylarǵa bes bólmeli 45 úı salynyp, tegin syıǵa tartylýy. Bul materıaldyq kómek qana emes, ómirge úmit syılaǵan úlken adamgershilik is edi. Osyndaı qaıyrymdylyqtar arqyly da Aqsaqaldar alqasy qoǵamnyń rýhanı tiregi, izgilik pen parasattyń ustahanasy bolyp keledi.
Osy oraıda on jyldaı ýaqyt buryn Aqsaqaldar alqasynyń «Toı týraly» qaýly qabyldaǵanyn da aıtpaı ketýge bolmas. Bul – el ishinde artyq dańǵazalyq pen ysyraptyń aldyn alyp, ulttyq tárbıeniń ózegin qorǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qujat. Qaýlyǵa sáıkes toılar túngi saǵat 24.00-de aıaqtalýǵa, al dámhana, saýna, oıyn-saýyq oryndary 01.00-de jabylýǵa tıis. Belgilengen ýaqyttan asyp ketken jaǵdaıda eskertý berilip, toqtatpaǵandarǵa aıyppul salynýy qarastyrylǵan. Bastamany zııaly qaýym men jastar birden qoldap, «urpaqty jaman ádetten saqtaýdyń, jastardy tártipke baýlýdyń tıimdi joly» dep baǵalaǵan edi.
Toı demekshi, Jarylqasyn aǵa bastaǵan el aqsaqaldary araq-sharaptan ada aýyldar sanyn kóbeıtýge de úlken úles qosty. Túrkistan óńirinde qolǵa alynǵan aıryqsha bastama 2023 jyly jańa serpin alyp, «Túrkistandy halal qalaǵa aınaldyraıyq» degen uranmen oblys kóleminde úndeý jarııalandy. Buǵan halyq keńinen qoldaý bildirdi. Búginde Túrkistan oblysynda araq-sharap satylmaıtyn eldi meken sany artyp keledi. Qazirgi málimet boıynsha 50-den asa aýyl tutastaı salamattylyq jolyna túsken. Mundaı ózgeristiń nátıjesi de kóp kúttirgen joq: qylmys azaıyp, otbasylyq urys-keris pen tártip buzýshylyq tómendedi. Bul zańmen emes, sana men ımannyń kúshimen júzege asqan izgi is edi.
J.Áziretbergenulynyń eńbegi memleket tarapynan da eleýsiz qalǵan joq. «Parasat», III dárejeli «Barys» ordenderi men kóptegen medalǵa ıe boldy. 2022 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Túrkistan oblysyna barǵan saparynda Jarylqasyn aǵany qurmettep, keýdesine III dárejeli «Barys» ordenin óz qolymen taqqanyn aıta ketken jón. Buǵan qosa ol – Túrkistan qalasy men Saýran aýdanynyń, Túrkistan oblysynyń qurmetti azamaty.
Iá, Jarylqasyn aǵanyń ónegeli ómirin tolyqtaı sýrettep shyǵýǵa bir maqalanyń kólemi azdyq etedi. Biraq onyń eńbekteri men izgilikti isterin halyq bilýge tıis. Esimi eleýsiz qalmaı, el jadynda saqtalǵany lázim. Buǵan deıin de ol týraly birneshe kitap pen maqala jaryq kórgen. Alaıda biz eldiń abyz aqsaqaly J.Áziretbergenulynyń esimin keıingi urpaq tanyp-bilýi úshin ol týraly úlken kitap shyǵarýdy qolǵa alsaq deımiz. Buǵan qosa ózi týyp-ósken, eńbegi sińgen eldi mekenderde kóshege, mektepke onyń esimi berilse degen usynysymyz da bar. «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi», deıdi qazaq. Eline jaqyn, halqyna qamqor bola bilgen Jarylqasyn aǵamyzdyń da aty men abyroıy halyqpen birge jasap, urpaqqa úlgi bola bereri sózsiz.
Serik TÁÝKEBAEV,
Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy, qoǵam qaıratkeri
Astana
