Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jospar boıynsha 2026–2028 jyldar aralyǵynda halyqtyń tabysy 2–3 paıyz kóleminde ósýi kerek. Mundaı nátıjege jetý úshin aldymen ekonomıkalyq turaqtylyq qajet. Bul jolda ınflıasııany baqylaý, bıýdjet tapshylyǵyn shekteý, ınvestısııany arttyrý mańyzdy. Baǵdarlamanyń negizinde osy baǵyttardyń bári bar.
Úkimettiń málimdeýinshe, ekonomıkada oń ózgeris qazirdiń ózinde baıqalyp jatyr. 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha el ekonomıkasy 6,4 paıyz ósti. Al naqty sektor 8,2 paıyz deńgeıinde ósim kórsetti. Kólik salasy, qurylys jáne ken óndirý jumystary jaqsy qarqyn alyp otyr. Osy salalardyń ósýi óndiris sıkliniń qaıta jandanyp jatqanyn bildiredi. О́ńdeý salasynda da oń ózgeris bar. Mashına jasaý, hımııa, metallýrgııa, azyq-túlik óndirisi jáne munaı óńdeý salalarynda kórsetkishter kóterildi. Ishki óndiris artqan saıyn syrttan keletin taýarǵa táýeldilik azaıady. Al damý baǵyty kólem arttyrý ǵana emes. Endi tehnologııaǵa, sıfrlandyrýǵa, jańa ádisterge jáne eńbek ónimdiligin jaqsartýǵa kóbirek nazar aýdarylady. Ulttyq ınfraqurylym jospary iske qosyldy. Josparǵa sáıkes jyl saıyn 100 jańa joba ashylady. Sonymen qatar 17 iri óndiristik joba júzege asady. Bul el ekonomıkasynyń 2026–2028 jyldar aralyǵynda kem degende 5 paıyz ósimin qamtamasyz etedi.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Erdilda Ibadýllauly osy usynylǵan baǵdarlama qazirgi ýaqyttyń naqty suranysyna tolyq jaýap beredi degen pikirde.
«Qujatta búgingi ekonomıkanyń negizgi máseleleri jan-jaqty qamtylǵan. Elimizdiń aldaǵy 3 jylda qalaı damıtyny da anyq kórsetilgen. Eń bastysy, memleket pen qarjy retteıtin organdar bir baǵytpen jumys istep otyrǵany baıqalady. Barlyǵynyń maqsaty ekonomıka turaqty bolyp, halyqtyń ómiri jaqsara berse degen nıet. Baǵdarlamada baǵalardy baqylaýǵa jáne qarjy júıesiniń turaqty bolýyna erekshe kóńil bólingen. Syrtqy táýekel kóbeıip turǵan kezde, shıkizat naryǵy qubylyp jatqanda jáne álemdik ekonomıkada ózgeris kóp bolǵanda bıýdjet saıasaty men aqsha nesıe saıasatynyń birge jumys isteýi óte qajet. Osy joly usynylǵan sharalar da ýaqytynda jasalǵan dep aıtýǵa bolady. Bıýdjetti tıimdi josparlaý, ınflıasııany ustap turatyn tetikterdi kúsheıtý, memlekettik qaryz naryǵyn damytý sııaqty qadamdar óz ornymen qoıylǵan», deıdi E.Taýtenov.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Al Tengenomika telegram-arnasynyń avtory Rýslan Sultanov osy jobanyń nátıjesine basqa rakýrstan qarap otyr. Onyń aıtýynsha, sapaly ósim degen sózdi kóp adam IJО́ ósimimen baılanystyrady. Ekonomıka kólemi artsa, bári durys dep oılaıdy. Shyn máninde sapaly ósim sandardyń ulǵaıýymen ólshenbeıdi.
«Sapaly ósim – eńbek ónimdiligi artyp, bıznestiń tehnologııaǵa, jabdyqqa, ınnovasııaǵa aqsha salýy. El ishindegi óndiriste qosymsha qunnyń úlesi kóbeıgeni durys. Eksportta da jańa baǵyttar paıda bolýy kerek. Halyq tabysy ınflıasııadan tez ósip otyrsa ǵana sapaly ósim qalyptasady. Naryqta básekelestik paıda bolyp, kompanııalar sýbsıdııaǵa emes, óz kúshine senýi qajet. Qazirgi álsiz tusymyz ınvestısııa kólemi ulǵaısa da, ónimdiliktiń baıaý qozǵalysy. Bul – kapıtaldyń durys qoldanylmaýynyń belgisi. Búginde el ishinde «sapaly jáne turaqty ósim» degen sóz jıi aıtylady. Úkimettiń tanystyrǵan jańa jospary da osy baǵytqa negizdelgen», deıdi R. Sultanov.
«Kúshti ekonomıkanyń formýlasy óte qarapaıym. Sapaly ósim úshin tehnologııa, ónimdilik jáne adam kapıtaly kerek. Turaqty ósim úshin túsinikti naryq, qarjylyq tártip jáne teńgerimdi yntalandyrý qajet. Sapaly ınvestısııa úshin uzaqmerzimdi nátıje, qurylymdyq ózgeris jáne eksport áleýeti bolýǵa tıis. Osy úsh baǵyt birikse ekonomıka damıdy. Eger ol orta jolda úzilip qalsa, el sýbsıdııa men valıýta baǵamynyń arasynda ómir súrýdi jalǵastyra beredi», deıdi sarapshy.
Ras, eldiń damýynda ınfraqurylymdy jańartý erekshe oryn alady. Birlesken baǵdarlamada ınfraqurylymdy tolyq jańartý negizgi baǵyttardyń biri boldy. Bul jumys logıstıkadan bastap, kommýnaldyq júıege deıin qamtıdy. Ulttyq ınfraqurylym jospary 2029 jylǵa deıin kezeń-kezeńmen oryndalady. Osy jospardyń ishinde energetıkany jańartý da bar. Qala men aýyl aımaqtaryndaǵy jelilerdi jóndeý, stansalardy jańartý men jańa ınfraqurylym salý jumystary bastaldy. Bul uzaq merzimge arnalǵan ınvestısııalar. Mundaı ózgerister óńirlerdiń damýyna múmkindik beredi. О́nerkásip jumysy da nyǵaıady. Halyqtyń ómir súrý sapasy da artady.
Inflıasııany tómendetý máselesi basty nazarda. Baǵdarlamada osy baǵytqa da naqty qadamdar jasalǵan. Úkimet naryqty taýarmen tolyqtyrýdy, logıstıkany damytýǵa jaǵdaı jasaýdy, deldaldar shyǵynyn azaıtýdy qolǵa alady. Marketpleısterdiń komıssııasyn ashyq kórsetý, deldaldardyń tólemderin retteý jáne bólip tóleý kezinde eki túrli baǵa engizý osy sharalardyń qatarynda. Halyq kúndelikti qoldanatyn taýarlar boıynsha jergilikti óndiristi qoldaý da jalǵasady. Osy qadamdar baǵanyń turaqtalýyna yqpal etedi.
Al Ulttyq banktyń málimdeýinshe, aldaǵy ýaqytta da aqsha nesıe saıasatyn qalypty deńgeıde qatań ustaıdy. Bul saıasat ınflıasııa maqsatty deńgeıge jetkenshe jalǵasady. Bazalyq mólsherleme negizgi qural bolyp qala beredi. Ol eldiń ekonomıkalyq belsendiligine, baǵa dınamıkasyna jáne qarjy naryǵynyń jaǵdaıyna áser etedi. Mólsherleme ár sheshimde ishki jáne syrtqy táýekelder eskeriledi. Inflıasııaǵa áser etetin barlyq faktor qarastyrylady.
«Ulttyq valıýtanyń baǵamy naryq arqyly qalyptasady. Teńgeniń quny suranys pen usynysqa, munaı baǵasyna, syrtqy qarjy naryǵyna jáne tólem balansyna baılanysty ózgerip otyrady. Mundaı júıe elge paıda beredi. О́ıtkeni ekonomıka syrtqy kúızelisterge tez beıimdeledi. Dısbalans jınalyp qalmaıdy. Osyǵan qaramastan Úkimet pen Ulttyq bank kvazımemlekettik sektor kompanııalarynyń valıýta operasııalaryn baqylaýdy kúsheıtedi. Bul qadam iri mámilelerden keıin paıda bolatyn kúrt qozǵalystarǵa jol bermeıdi. Halyq ta, bıznes te qatty ózgeristerge tap bolmaıdy», dep málimdeıdi Ulttyq bank.
Ekonomıst Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, elimiz aldaǵy jyldary álemdik ekonomıkadaǵy ornyn aıtarlyqtaı kúsheıtedi. Halyqaralyq valıýta qory 2026 jyly elimizdiń ekonomıkasy álemdegi eń iri 50 eldiń qataryna kirip, kólemi 320 mlrd dollar shamasyna jetedi dep boljady.
«Syrtqy sarapshylardyń mundaı senimdi joramaly elimizdegi ekonomıkalyq saıasattyń durys baǵytta ekenin kórsetedi. 320 mlrd bolmasa da, osy jyldy 300 mlrd dollar deńgeıine jetkizý úshin Úkimet úlken kólemdegi jumystardy atqaryp jatyr. Aldaǵy jyldarǵa arnalǵan josparǵa sáıkes, el ekonomıkasynyń qurylymy aıtarlyqtaı ózgeredi. Negizgi basymdyq sıfrlandyrý, eńbek ónimdiligin arttyrý, ınfraqurylym men energetıkalyq júıeni jańartýǵa beriledi. Ekonomıkadaǵy basty uıymdardyń biri sanalatyn «Báıterek» holdıngi de jańa rólge kóshedi. Ol endi qarajat taratýshy qurylym emes, 15-20 júıe quraýshy jobany qarjylandyratyn strategııalyq ınvestor qyzmetin atqarady. Bul jańa jumys oryndarynyń ashylýyna, eksport kóleminiń artýyna ári óndiristiń keńeıýine yqpal etedi. Osy baǵyttardyń nátıjesinde aldaǵy 3 jylda ınvestısııa kóleminiń IJО́-degi úlesi 21% deńgeıine jetpek», deıdi ekonomıst.
Sarapshynyń aıtýynsha, ekonomıkanyń uzaqmerzimdi irgetasy – ınfraqurylym. Qazir ulttyq ınfraqurylymdyq jospar iske asyp, energetıka men kommýnaldyq júıeler jańartylyp jatyr. Bul halyqtyń turmys sapasyn arttyryp, kásipkerlerdiń shyǵynyn azaıtady. Ekonomıst Úkimet pen Ulttyq banktiń saıasatyn úılestirýdiń de mańyzyn atap ótti. Eki qurylymnyń qadamdary bir baǵytta bolǵanda ǵana ınflıasııa baqylaýda bolyp, ulttyq valıýtaǵa degen senim nyǵaıady. Osyndaı keshendi tásil el ekonomıkasyn jańa deńgeıge kóterip, halyq tabysyn arttyrýǵa jol ashady.
Jańa jospar boıynsha bıýdjettik tártip te qatań baqylaýda bolady. 2028 jylǵa qaraı bıýdjet tapshylyǵyn 0,9%-ǵa deıin tómendetip, memlekettik qaryzdy IJО́-niń 26%-ynan asyrmaý kózdelgen. Bul qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etip, Ulttyq qorǵa táýeldilikti azaıtady. Antıınflıasııalyq quraldardyń biri – jergilikti óndiristi damytý. Ishki naryqta óndirilgen taýarlar baǵany turaqtandyryp, syrtqy faktorlarǵa táýeldilikti azaıtady. Sonymen qatar logıstıka men saqtaý júıesi damytylady, bul maýsymdyq baǵa qubylýyn tómendetedi. Marketpleıster úshin jańa talaptar engizilip, komıssııa mólsheri ashyq kórsetiledi, al bólip tóleý kezinde eki túrli baǵa belgileý tártibi qoldanylady. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Erdilda Ibadýllaulynyń aıtýynsha, baǵdarlamada shaǵyn jáne orta bızneske beriletin nesıelerdi qoldaý bólek baǵyt retinde qaralǵan. О́ıtkeni ekonomıkany damytýǵa eń kóp úles qosatyn – osy sektor.
«Negizgi maqsat – kásipkerlerdiń nesıe alýyn jeńildetý. О́tinish berý úderisteri sıfrlandyrylady. Qaraý ýaqyty qysqarady. Qabyldanatyn kepil túrleri de keńeıedi. Bul kásipkerlerdi qoldaýǵa arnalǵan mańyzdy qadam. Sebebi shaǵyn bıznes eldegi jumys oryndarynyń basym bóligin quraıdy. Bızneske damý múmkindigi berilse, aımaqtarda jumys tabylady. Halyqtyń tabysy ósedi. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa da múmkindik týady. Aldaǵy jyldary basym baǵyttarǵa nesıe berý keńeıedi. Kepil berý men saqtandyrý tetikteri kúsheıtiledi. Shaǵyn jáne orta bızneske arnalǵan qoldaý quraldary jańartylady. Bul kásipkerler úshin jaqsy múmkindik. Ári ekonomıkanyń ártaraptanýyna jol ashady. Osy sharalardyń barlyǵy eńbek ónimdiligin kóterý, jańa tehnologııa engizý jáne sıfrlyq sheshimderdi damytý mindetterimen ushtasyp otyr. Aldaǵy jyldary eldiń básekege qabilettiligi osy baǵyttarǵa tikeleı baılanysty bolmaq», deıdi E. Taýtenov.
