О́zi alysta júrse de, júregi qazaq dep soqqan sol qandastardyń tarıhı otanyna degen sezimi erekshe. Keshe Nazarbaev ýnıversıtetinde «Otandas ǵalymdar forýmy» ótti. Syrtqy ister mınıstrliginiń qoldaýymen, «Otandastar» qorynyń uıymdastyrýymen tuńǵysh ret ótken is-sharaǵa AQSh, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Qatar, Fransııa, О́zbekstan, Mońǵolııa sııaqty elderden kelgen 40-tan astam ǵalym qatysyp, baıandama jasady. Jańa ıdeıalar men kózqarastardy talqylaý maqsatynda uıymdastyrylǵan jıynǵa elimizden 100-den astam ǵalym-zertteýshi qatysty.
Birlik bizdiń eń úlken kúshimiz ekeni daýsyz. Ortaq bolmysymyzdy baǵalap, bolashaq yntymaqtastyqqa jol ashý arqyly jahandyq keńistikte básekege qabilettiligimizdi arttyra alamyz. Atalǵan forýmnyń yntymaqtastyq, jańashyldyq jáne rýhanı muraǵa adaldyq qaǵıdattary keleshekke umtylǵan elimizdiń parasatyn bildiretini anyq.
El ǵylymyn damytatyn otandyq ǵalymdar
Forýmnyń resmı ashylýynda sóz alǵan Syrtqy ister mınıstrligi Halyqaralyq aqparat komıtetiniń tóraǵasy – resmı ókili Aıbek Smadııarov is-sharanyń mańyzyn erekshe atap ótti. Ol otandas ǵalymdardy biriktiretin mundaı alańnyń el ǵylymyn jańa deńgeıge kóteretin strategııalyq bastama ekenin aıtty.
– Ǵylym – eldiń ekonomıkalyq ósiminiń, ınnovasııalyq serpininiń, jahandyq básekege qabilettiliginiń negizgi tiregi. Qazirgi zamanda jańa bilim júıesi men ony ınnovasııaǵa aınaldyrý qabileti memlekettiń damý deńgeıin aıqyndaıtyn basty faktorǵa aınaldy. Sondyqtan ǵylym júıesin jetildirý, halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheıtý – bizdiń strategııalyq mindetimiz. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2024 jyly Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi Ulttyq keńes otyrysynda shetelde júrgen otandas ǵalymdardyń el damýyna qosatyn zor úlesin atap ótken bolatyn. Prezıdent olardyń bastamalaryna ınstıtýsıonaldyq jáne qarjylyq qoldaý kórsetiletinin málimdep, Qazaqstanda zertteý júrgizýge shaqyrdy. Bul – ulttyq ǵylymnyń jahandyq ǵylymı keńistikpen tereń ıntegrasııalanýyna jasalǵan mańyzdy qadam, – dedi ol.
Sondaı-aq is-sharaǵa Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Talǵat Eshenqulov qatysyp, otandyq ǵylymnyń jańǵyrýy men halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtýdiń mańyzyna toqtaldy. Vıse-mınıstr mınıstrlik sheteldegi otandyq ǵalymdarmen tyǵyz baılanys ornatyp otyrǵanyn atap ótti.
– Bul basqosý tek kásibı pikir almasý ǵana emes, ult birligin nyǵaıtyp, otandyq ǵylymnyń bolashaq baǵytyn aıqyndaıtyn mańyzdy is-shara dep esepteımiz. Osy rette «Otandastar qorynyń» erekshe mıssııasyn atap ótkim keledi. Qor sheteldegi qazaqtardyń ulttyq bolmysyn saqtaýǵa, tarıhı Otanymen baılanysyn kúsheıtýge jáne olardyń ǵylym men bilim salasyna qosatyn úlesin arttyrýǵa uzaq jyldar boıy júıeli túrde eńbek etip keledi. Búginde shetelde jumys istep júrgen otandas ǵalymdar Prezıdent janyndaǵy Ǵylym men tehnologııalar jónindegi Ulttyq keńesiniń jumysyna belsendi túrde tartylyp, elimizdegi joǵary oqý oryndary men ǵylymı zertteý zerthanalarymen birlesip, jumys júrgizip otyr. Sonymen qatar otandyq jas ǵalymdar shetelde otandastarymyz basqaratyn zerthanalarda taǵylymdamadan ótip, birlesken ǵylymı jobalarǵa qatysyp keledi. Qazir mınıstrlik shetelde turatyn qazaqstandyq ǵalymdarmen turaqty ári tyǵyz baılanys ornatqan. Soltústik Amerıkadaǵy qazaqtardyń PhD qaýymdastyǵy, «Qazaq Association PhD», «Source North America», «Qazaq International Scientific and Technological Association» sııaqty uıymdarmen jemisti áriptestik ornady. Bul bastamalardyń negizgi maqsaty – elimizdegi ǵalymdar men sheteldegi otandas zertteýshiler arasynda berik ǵylymı kópir qalyptastyryp, olardy ortaq jobalarǵa biriktirý, – dedi ol.
Nazarbaev ýnıversıtetiniń prezıdenti Ahmad Vakar da oqý ornynyń sheteldegi qazaq ǵalymdaryn elge tartý baǵytynda belsendi jumys júrgizip jatqanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, ǵylymnyń bolashaǵy otandyq mamandardyń ǵylymı áleýetine tikeleı baılanysty.
– Qazaqstan sııaqty jas memleketterdiń ishinde dál osyndaı áleýetke ıe eldi tabý qıyn. Bul – kezdeısoq dúnıe emes. Sebebi bul el, eń aldymen, adam kapıtalyna ınvestısııa salyp otyr. Biz búgin elimizden tys jerde eńbek etip júrgen 40-tan asa bedeldi zertteýshini jáne Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen 100-den astam ǵalymnyń basyn qosyp otyrmyz. Bul – óte mańyzdy kezdesý. Ýnıversıtet retinde biz de shetelde jumys isteıtin qazaq ǵalymdaryn elge tartý baǵytynda belsendi jumys júrgizip kelemiz. О́ıtkeni eldiń de, ýnıversıtettiń de bolashaǵy talantty ǵalymdarǵa baılanysty. Bul ýnıversıtet men sııaqty syrttan kelgen adamdarǵa ǵana súıenip ómir súre almaıdy. Bizge otandyq ǵalymdar qajet, – dedi ol.
«Otandas ǵalymdar forýmynyń» uıymdastyrylýyna tikeleı uıytqy bolǵan «Otandastar qorynyń» tóraǵasy Danııar Qadyrov bul qordyń qolǵa alyp otyrǵan tórtinshi iri halyqaralyq jobasy ekenin baıandady. Buǵan deıin 2019 jáne 2023 jyldary ótken «Otandastar forýmdary» sheteldegi qazaq dıasporasyn biriktirse, byltyrǵy «Kásipkerler forýmy» otandastar arasyndaǵy iskerlik yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kóterdi. Al bıylǵy forým – ǵylym men ınnovasııa baǵytyndaǵy aqyl-oı sammıti. Negizgi maqsat – otandas ǵalymdardyń álemdik tájirıbesin eldiń ǵylymı damýyna baǵyttap, elimizdi halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyqqa ashyq, seriktestikke beıimdi memleket retinde tanytý.
– Astananyń tórindegi Nazarbaev ýnıversıtetinde elimiz úshin erekshe strategııalyq mańyzy bar jıyn – «Otandas ǵalymdar forýmy» ótip jatyr. Bul – shetelde tabysty eńbek etip júrgen qazaq ǵalymdaryn elimizdiń ǵylymı-ınnovasııalyq ekojúıesine tartýǵa baǵyttalǵan keń aýqymdy halyqaralyq alań. Forýmǵa 12 elden 40-tan astam jáne elimizden 100-ge jýyq kórnekti ǵalym men sarapshy shaqyryldy.
Búginde shetelde myńdaǵan qazaq ǵalymy túrli salada úzdik zertteýler júrgizip, jetekshi ýnıversıtetter men zertteý ortalyqtarynda eńbek etip júr. Solardyń tájirıbesin elge tartý – elimizdiń bolashaq damýy úshin strategııalyq mindet. Forýmnyń taǵy bir ereksheligi – elimizde týyp, keıin ózge elge baryp ǵylymmen aınalysyp júrgen, búginde álemdik ǵylymı ortada tanylǵan otandastar da qatysady. Bul ǵylymı ıntegrasııanyń jańa kópiri, jańa múmkindigi. Jıyn barysynda sheteldik jáne otandyq ǵalymdar ǵylymı jobalaryn tanystyryp, ınnovasııalyq sheshimder men tehnologııalardy Qazaqstan ekonomıkasyna jáne ǵylymyna engizý joldaryn talqylaıdy. Forým aıasynda birlesken zertteýlerge arnalǵan kollaborasııalar qurylyp, jas ǵalymdarǵa arnalǵan ǵylymı mektepter men tálimgerlik baǵdarlamalary talqylanady. Bul – ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty kúsheıtip, eldiń zııatkerlik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty qadam, – dedi tóraǵa.
Ulttyq baǵa jetpes kapıtaly
Saltanatty jıynnan keıin forým plenarlyq otyrysqa jalǵasty. Onda sheteldegi qazaq ǵalymdary baıandama jasap, ǵylym salasyndaǵy jańalyǵyn tanystyryp, jobalaryn kórsetti. Solardyń biri – Fransııadan kelgen medısına ǵylymdarynyń doktory, psıhıatr Qurmanbek Dáýitqanuly.
– Men Fransııanyń Parıj qalasyndaǵy ýnıversıtet aýrýhanasynda dáriger-psıhıatr bolyp qyzmet atqaramyn. Osy forýmda búgingi qoǵamdaǵy ózekti taqyryptardyń biri psıhıkalyq densaýlyq jáne áleýmettik qoldaý týraly aıttym. Bul tek medısına mamandarynyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi.
Qazaqstandaǵy múmkindigi shekteýli adamdardyń qıyndyqtary jáne olardyń turmysyn joǵarylatý týraly usynys aıtqym keledi. О́kinishke qaraı, múmkindigi shekteýli jandar áli de kóptegen kedergige tap bolyp otyr. Olardyń ishinde joldardyń qoljetimsizdigi, júrginshi joldarynyń múgedektigi bar adamdarǵa beıimdelmeýi, qoǵamdyq kólikterdiń shekteýli qoljetimdiligi – avtobýstarǵa, poıyzdarǵa minýdiń qıyn bolýynan múmkindigi shekteýli jandarda áleýmettik oqshaýlaný, osydan týatyn depressııa, mazasyzdyq jáne ózin-ózi tómen baǵalaý sııaqty kóńil-kúı bolyp jatady. Mundaı jaǵdaılar adam psıhıkasyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan da biz tómendegideı sheshimderdi damytýymyz qajet. Birinshiden, psıhologııalyq qoldaýdy kúsheıtý – tek klınıkada ǵana emes, qoǵamda, mektepte, jumys oryndarynda júzege asyrý. Ekinshiden, qoǵamdyq is-sharalarǵa qatysýǵa jaǵdaı jasaý – úılesimdi sport, mádenıet jáne bilim júıesi. Inklıýzıvti qala josparlaý – árbir júrginshiler joly, aıaldama, ǵımarat múmkindigi shekteýli adamdar úshin qoljetimdi bolýy tıis. Inklıýzııa – jaı uǵym emes, bul adamnyń qadir-qasıetin, onyń qoǵamnan teń ıgiliktený quqyǵyn moıyndaý. Psıhıkalyq densaýlyqtyń irgetasy bala kezden bastalady. Úılesimdi, qolaıly otbasylyq orta balanyń tulǵa retinde qalyptasýyna zor áser etedi. Mundaı otbasynda súıispenshilik, ashyq qarym-qatynas, emosıonaldy turaqtylyq sııaqty qundylyqtar damıdy. Bul qasıetter adamnyń bolashaqta qoǵamǵa beıim bolýyna, deni saý qarym-qatynas qurýyna jáne ómirlik qıyndyqtardy jeńýine kómektesedi.
Qoryta aıtqanda, psıhıkalyq densaýlyq – adam ómiriniń ózegi. Ol tek jeke adamnyń máselesi emes, búkil qoǵamnyń damýyna áser etedi. Psıhıkalyq densaýlyqty qoldaý tek dárigerdiń emes, psıhologterdiń, áleýmettik qyzmetkerlerdiń, qoǵamdyq uıymdardyń, tipti otbasy men qoǵamnyń birlesken eńbegi arqyly júzege asady. Al Qazaqstanda biz óz qoǵamymyzda ınklıýzıvti damytý, otbasy úılesimin saqtaý, balalardy qorǵaý, áıelderge qoldaý kórsetý jáne jalpy psıhıkalyq densaýlyq mádenıetin kóterýge atsalysýymyz qajet, – dedi ǵalym.
Osy forýmǵa arnaıy kelgen Germanııada týǵan qazaq ǵalymy, PhD Shenol Jadık tebirenip bylaı deıdi: «Osy forýmǵa qonaq spıkeri retinde shaqyrý – men úshin úlken qurmet. Bul basqosý tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil álemdegi qazaq qaýymdastyǵy úshin úlken maǵynaǵa ıe. Dúnıejúzinde ózgerister jyldam júrip jatyr, al biz osy ózgeristerdiń ishinde óz mádenıetimizdi, ulttyq bolmysymyzdy, ortaq tarıhymyzdy qanshalyqty saqtap kelemiz? Sheteldegi qazaq uıymdarymen yntymaqtastyqty nyǵaıtý, otandastardy eldegi saıasat pen reformalar jóninde habardar etý, til men mádenıetti saqtaý – munyń bári bolashaq urpaq súıenetin berik irgetas bolmaq. Sonymen qatar osy forýmnyń bilim, ınvestısııa jáne kásibı múmkindikterdi qoldaýǵa baǵyttalǵan bastamalary álemniń ár túkpirindegi kez kelgen qazaqtyń óz elinen alystasa da, baılanysta bolýyn qamtamasyz etedi.
Shetelde ómir súrip, qyzmet atqarǵandyqtan, álemniń ár jerinde tabysty eńbek etip júrgen qazaqtardyń erekshe qabiletterine kózim jetti. Ǵalymdar, óner adamdary, kásipkerler, dárigerler, ınjenerler, ustazdar men jańashyldar bizdiń ult jastarynan kóp shyǵypty. Olar jaı ǵana bilikti mamandar emes – olar ulttyń baǵa jetpes kapıtaly. Olardyń kásibı tájirıbesi, shyǵarmashylyǵy jáne jahandyq kózqarasy – Qazaqstan damýy úshin orasan qundy resýrs. Sol talanttardy qoldaý, olardyń jetistikterin moıyndaý jáne elge paıdasyn tıgizýge jol ashý – forýmnyń eń mańyzdy mindetiniń biri.
Forým aıasyndaǵy plenarlyq otyrystar, mádenı bastamalar, bıznes tanystyrylymdar men jastar baǵdarlamalary – ózara baılanys pen almasýǵa arnalǵan erekshe alań. «Abaı úıi» mádenı ortalyǵy, bilim granttary, ınvestısııalyq múmkindikter jáne daryndy jastarǵa arnalǵan jazǵy lager sııaqty jobalar bizdiń uzaqmerzimdi kózqarasymyzdy aıqyn kórsetedi. Sonymen birge ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaı otyryp, álemdik arenada tabysqa jetetin bilimdi, senimdi jańa býyndy qalyptastyrý. Men «Otandastar qorynyń» jumysyn tolyq qoldaımyn jáne árbir qatysýshyny belsendi atsalysýǵa shaqyramyn. Birlese áreket ete otyryp, búkil qazaq halqy úshin jarqyn ári tabysty bolashaq qalyptastyra alamyz. Qaı jerde júrse de, ár qazaq balasy eliniń abyroıy men qýatyna úles qosa alady», dedi ol.
Qazaq tili JI salasyna erkin enýi kerek
AQSh-tyń Boston qalasynan kelgen kompıýterlik kvanttyq fızıka jáne jasandy ıntellekt salasynyń mamany Altynbek Murat JI múmkindigin qarapaıym júıelerdi avtomattandyrýdan buryn, ǵylymı baǵytqa burǵan jón ekenin aıtady. Ol jasandy ıntellekt júıelerin engizýde uranshyl jobalarǵa emes, ult múddesine jumys isteıtin jobalarǵa basymdyq berý keregin atap ótti.
– Jasandy ıntellekt ǵylymnyń barlyq salasyn ózgertip jatyr. Bul ózgeristerdi sózben sıpattaý qıyn – damý qarqyny bizdiń oılaǵanymyzdan da jyldam. Mysaly, óz salamda buryn birneshe jylǵa sozylatyn kúrdeli ǵylymı esepteýlerdi qazir birneshe aıda, tipti birneshe aptada oryndaýǵa múmkindik týdy. Jasandy ıntellekt arqyly jańa nanotehnologııalyq materıaldardyń qasıetterin jyldam boljaımyz. Buryn ǵylymı taldaý jasaý úshin kod jazyp, kúrdeli skrıpter ázirleıtin edik, al qazir daıyn agentterdi quryp, jedel nátıje alamyz. Iаǵnı jasandy ıntellekt – jaı avtomattandyrý quraly emes, jańa ǵylymı jańalyqtarǵa jol ashatyn ıntellektýaldy seriktes deńgeıine jetti. Bul – orasan múmkindik. Fızıkadan bastap medısınaǵa deıin barlyq saladaǵy zertteýlerdi jedeldetedi. Sondyqtan Qazaqstanda jasandy ıntellekt múmkindigin keń aýqymda engizý qajet. Jasandy ıntellekt tek mátin, sýret, beıne jasaý quraly bolyp qalmaýy kerek – ony tereń ǵylymı deńgeıde meńgerý mańyzdy. Ol úshin sýperkompıýterler men JI-diń jańa teorııalary barlyq ǵalymǵa qoljetimdi bolýǵa tıis. Bir eldiń bolashaǵy onyń ǵylym men ınnovasııaǵa salǵan ınvestısııasyna baılanysty. Bul – damyǵan elderdiń tájirıbesinen kórinip otyrǵan aqıqat. Sondyqtan jasandy ıntellektige durys ınvestısııa jasaý – strategııalyq mindet. Bul sala jarnama úshin nemese jemqorlyqqa jol ashatyn tetikke aınalmaýǵa tıis.
Qazaqstanda ǵalymdardyń áleýeti óte joǵary. Myqty fızıkter, hımıkter, matematıkter bar. Biraq men baıqalǵan bir olqylyq – tehnologııalyq ıdeıalardyń zerthanadan naqty ónimge aınalý úderisi óte baıaý júredi, keıde múldem bolmaıdy. Bizge ǵylymı ınnovasııa aýadaı qajet. Jasandy ıntellekt osy olqylyqty joıýǵa, damý jolyn qysqartýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan bizge tek IT jobalardy emes, kúrdeli ǵylymı-ınnovasııalyq baǵyttardy ınkýbasııalaıtyn ortalyqtar qajet. Ǵalymdardyń jumysy zerthanada nemese qaǵaz betinde qalyp qoımaýǵa tıis. Biz mundaı júıeni AQSh-ta kúndelikti kórip júrmiz: zerthanalardaǵy ıdeıalar startapqa aınalyp, álemdik deńgeıdegi kompanııalar órkendep jatyr. Osy baǵytqa kóbirek kóńil bólgen jón. О́z tarapymnan biz qurǵan «Qazaq Scholars» qaýymdastyǵy arqyly otandas ǵalymdardyń ǵylymı ıdeıalaryn Bostonnyń ınnovasııalyq ekojúıesimen baılanystyrýǵa jáne qoldaýǵa daıynmyn.
Búginde qazaqtildi jastardyń úlesi artyp keledi – bul úlken qýanysh. Biraq sonymen qatar bir qaýip bar: eger biz jasandy ıntellekt pen jańa tehnologııalardy ana tilinde úırenýge múmkindik bermesek, qazaqsha sóıleıtin jastar jańa dáýirdiń múmkindiginen shettep qalýy múmkin. Bul – ádiletsizdik ári úlken qııanat bolar edi.
Budan bólek, forýmda «Uly dala» atty halyqaralyq kitap shyǵarý baıqaýynda jeńimpaz atanǵan ǵalymdar kitabynyń tusaýy kesildi. Bul joba – álemdegi qazaq qalamgerleriniń eńbegin dáriptep, Eýrazııa keńistigindegi ádebı baılanystardy jandandyrýǵa arnalǵan mańyzdy joba. Keıingi 3 jylda sheteldegi 28 qazaq qalamgeriniń eńbegi kitap retinde basylyp shyqqan eken.
Forýmǵa qatysýshylar qyzmet etip júrgen ortasyndaǵy múmkindikti otandyq ǵalymdarǵa usynýǵa daıyn ekenin aıtyp, áriptestik ornatyp tájirıbe almasýǵa shaqyrdy. 2024 jylǵy málimetterge súıensek, álemde shamamen 3 mıllıonǵa jýyq, al beıresmı esepter boıynsha tórt jarym mıllıonnan astam qazaq dıasporasy bar. Bul – táýelsiz el úshin orasan úlken áleýet. Shetelde júrgen qazaq ǵalymdary eldiń strategııalyq ıntellektýaldyq resýrsy. Olardyń Qazaqstanmen turaqty ári júıeli baılanysta bolýy elimizdiń ǵylymı jáne ınnovasııalyq damýyna aıtarlyqtaı yqpal etedi.
Daıyndaǵandar –
Dúısenáli Álimaqyn,
Aıtolǵan Júnishan,
«Egemen Qazaqstan»
