Sýdyń sáýlesi

On-on bes jyldan beri Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty «Qazsýshar» memlekettik kásipornynyń «Q.Sátbaev atyndaǵy kanal» fılıalynyń dırektory qyzmetinde kele jatqan Ońdasyn Jıenqulovpen kezdese qalǵanda oı-pikirimiz bir núkteden tabyla qalatyn. Onyń sebebi, jalpaq eldiń ýaıy­my sekildi bastaýyn ózge memleketterden alatyn arnaly ózender bizdiń shekaramyzǵa jetkenshe «sharshap-shaldyǵyp» qalmasa deıtin úmit qoı baıaǵy. Memleket basshylarynyń ke­lisý, kezdesýleriniń arqasynda ortaq mámilege kelgendeı bolǵanymen, keıde sýdyń kó­megimen kúnge qarap boı tik­teıtin egistik alqaptary men kúrish tanaptaryna tartylǵan kanaldardyń, ásirese shilińgir shildede túbi taqyrlanyp, sý jetpeı oıǵa-qyrǵa shapqylap, ábigerge túsetindigimizdi qaıtip jasyrarsyń.

Sýdy únemdeý tehnologııasyn keńinen paıdalanyp, ýaqyt ozdyrmaı sý sharýashylyǵyn sıfrlandyrý – kún tártibine qatań qoıylǵan asa zárý problema. Sýdy únemdeý mádenıetine kelgende úlken kemshilikke urynatyndyǵymyzdy Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaev ta osy jylǵy halyqqa Joldaýynda shegelep aıtty. Osy mindetterdi minsiz oryndaýǵa negizdelgen basty qujat – bıyl jańa Sý kodeksi qabyldandy. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi qurylǵaly beri sý sharýashylyǵy mamandaryna degen eski kózqaras bútindeı ózgerdi: qyzmetkerlerdiń jala­qylary ústemelendi, bıyldyń ózinde biraz áriptesi memle­kettik nagradalarǵa ıe boldy. Jastardyń shetelderden bilim alýy, ozyq tájirıbeni solardan úırený úrdisi jaqsy jolǵa qoıyldy. Endigi jerde sýdy betaldy rásýa etetinderge qatań jaza qoldanylady, qomaqty aıyppul arqalatady.

Ońdasyn Elýbaıuly osyndaı sharýanyń sózbuıdaǵa salynbaı, tez arada ortaq múddemizge paıdasy tıetin jaǵyn kúni-tún kúıttep jú­retin, júrip qana qoımaı, sýǵa tireletin máselege kelgende ózin de, ózgeni de umytyp, iske bilek sybana kirisetin aıtýly azamatymyzdyń biri hám biregeıi. Biregeıi deıtinimiz –transshekaralyq irili-usaqty jıyrmadan astam ózenniń jaı-japsaryn tamyrshydaı tap basyp, túsinbestik týa qalǵan jaǵdaıda Qytaıǵa ma, Bashqurtstanǵa ma, О́zbekstan, Qyrǵyzstanǵa ma, salyp uryp júre beretin Ońdasyn tárizdi atpal azamattar sırek. Kisideginiń kilti aspanda. О́zen­niń basyndaǵylar – sý, aıaǵyn­daǵylardyń ý ishetindigi ejelden belgili. Bul, ásirese, Syrdarııaǵa qatysty ahýal. Al Aral teńiziniń aıaq-basy kún saıyn, aı saıyn qýsyrylyp, teńizdiń qaıtadan qalpyna kelmeıtindigin bilse de, aıdynnan aqı-taqı kúder úzbegen meniń jaǵalaýlyq jerlesterim úshin darııanyń árbir lıtr sýy altynmen para-par. Ońdasyn Elýbaıuly – ana jyldary mınıstr­liktiń Sý resýrstary komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp júrgende sý úshin arpalystyń jaǵa jyrtysýǵa deıin baratyn qyzyq-shyjy­ǵyna ábden kýáger bolǵan kánigi sýshy.

Iá, sý surap baryp, shele­gińdi jasyrýdyń qajeti joq. Tájirıbeleri kemshin, sý sha­rýashylyǵynyń arǵy-bergi tarıhynan túsinikteri shamaly jastar mundaı aıtys-tartystan aýlaq júrýge tyrysady. Ylǵı Jıenqulovty alǵa salǵandy unatady. Sebebi Ońdasyn Elýbaıulynyń Ertis pen Ileniń taǵdyry úshin keýdesin «oqqa tósep», «kúlimkóz» qytaılarmen araaǵaıyn – «altyn kópirge» syzat túsirmeýge tyrysyp, talaı ret dám-tuzdas bolǵany bar. Olar Jıenqulovty ejelgi kóz­k­órgen tanys retinde á degennen baýyryndaı qushaq jaıa qarsy alǵandarymen, upaı jibermeý jaǵyna kelgende taban astynan ashylmaıtyn «qara qulypqa» aınalyp shyǵa keledi.

«Bir jutym sýdy bólispegen adam – Alla Taǵalanyń aldynda kúnákar». Qatqylaý bolsa da, Quranda jazylǵandy qaıtalaý – paryz. Osyndaıda aqyn T.Esimjanovtyń mynadaı shýmaqtary eske túsedi: «Sý júrgizer tirshiliktiń tamyryn, Sý joq bolsa, tirshilik tátám, baýyrym. Sýdyń biz bile tura mańyzyn, Kóp bolǵan soń umytamyz qadirin...» Mun­daı pálsapany Ońdasyn Elýbaıulynyń jadyna myq­tap shegelegeni qash-shan. Ertis – Qaraǵandy kanalynyń uzyndyǵy 458 shaqyrymnan astam. Q.Sátbaev kanaly osy alyp arnanyń zańdy murageri, qazirgi ataýy Qanysh atamyzdyń atynda. Kanal kezinde Qaraǵan­dy men Ulytaý (Jezqazǵan) oblys­taryndaǵy qyz-qyz qaı­naǵan óndiris oryndaryn qajetti sýmen qamtamasyz etý úshin qazyl­ǵan-dy.

Ana jyldary Ońdasyn ekeýmiz Q.Sátbaev kanalynyń uzyna boıyn jaıaý aralaǵanbyz. Sýdyń qadir-qasıetin jaqsy biletin Jıenqulov kanal sýynyń qandaı burylystarǵa soǵyp, óndiris oshaqtaryna jáne egistik alqaptarǵa kúnine qansha mólsherde sý qajet ekenin tanys málimetterge súıenbeı-aq jatqa soǵady. Kanal el ekonomıkasyna eleýli úles qosyp turǵan ataqty óndiris oryndaryn sýmen qamtamasyz etip otyrǵandyǵyn bylaı qoıǵanda, 28 myń gektar egistik alqapty da sýmen jab­dyqtaýǵa qaýqarly. Qulaqqa túrpideı estilse de, amal neshik, qazir sý satylady. Satylymnan túsken qarajat kanaldyń ketik-qutyǵyn jamaýǵa, myńdaǵan jumysshynyń jalaqysyn jabýǵa jumsalady. Jer yń­ǵaıyna qaraı sýdyń deńgeıin tórt júz metr bıiktikke kóterý úshin kanaldyń keıbir tusy­na qýatty 22 sorǵy ornatylǵan. Onyń jumysyn da apta saıyn qadaǵalaǵan jón. Elýbaıuly jasynyń jetpiske kelgendigine qaramastan kanal boıyn jaıaý aralap shapqylaıdy da jú­redi. Burynǵy jaýapty qyz­metterin jastarǵa berdi de, qal­ǵan ǵumyrdy kanalmen baı­lanystyrmaq nıette. Týrasyn aıtqanda, ujym Jıenqulovty eńbek demalysyna jibergisi joq.

Sýdyń qadir-qasıetin je­tik biledi demekshi, Ońdasyn Elýbaıuly shóldi-shóleıtti dalanyń dál ortasyna qonys­tanǵan Moıynqumnyń perzenti ǵoı. Ol Astanaǵa at basyn burmas buryn Jambyl oblysynyń Moıynqum aýdanynda segiz, Talas aýdanynda tórt jyl ákim bolǵan. Iаǵnı ólsheýli ómirdiń aldan kezigetin ashy-tushysyn bir adamdaı tatyp, talaı synnan ótken aýdan basshysyn joǵary jaqtyń sózge kelmesten baýyrǵa tartpasqa amaldary qaısy.

Ońdasyndy moıynqum­dyq­tardyń qalaı qadirleı­tindi­gi­ne talaı márte kýá bolǵanym bar. Aýdan orta­lyǵyndaǵy jańa tıpti tur­ǵyn úıler, mektepter men máde­nıet oshaqtary, taǵy basqa áleý­mettik mańyzy bar nysandar ataqty №2006 PMK mekemesine Jıenqulov bastyq bolǵan jyldary salynypty. Jyljymaly kolon­naǵa jaı prorab bolyp ju­mysqa ornalasqan ol osy ujymda ta­ban aýdarmaı 23 jyl eńbek etipti. Brıgadırlikten  bastyqqa deıin. Jambyl óńi­rine ataǵy jaıylǵan Ivan Gotfrıdovıch Ekgardttyń ulty nemis bolǵanymen, aýdan hal­qyna týǵan perzentindeı adal qyzmet etti. Ońdasyn ustazynyń esimin ár kez maqtanyshpen aıtýdan jalyqpaıdy. Qum qoı­naýyndaǵy aýdan irgeli orta­lyqqa aınaldy. Kezinde «Prav­da» gazetiniń de «Gorod v pýstyne» dep áspettep jazǵany bar.

Moıynqum, Talas aýdanda­rynyń qurmetti azamaty, «Qurmet», «Parasat» ordende­riniń ıegeri, respýblıka Sý sha­rýashylyǵynyń ardageri, atalǵan mekemedegi «Amanat» partııasy bastaýysh uıymynyń tóraǵasy Ońdasyn Elýbaıuly qudaı qosqan qosaǵy, aıaýly jary Nurzıpa Noǵaıqyzy ekeýi qyryq alty-qyryq jeti jylǵa jýyq ýaqyttan beri bir-birine súıeý, tireý bolyp, shat­tyǵy mol shańyraqtyń tútinin túzý ushyryp keledi. Ekeýi de – bir topyraqtyń týmasy. Biz bilerde Nurzıpa hanym – kákir-shúkirge kóp moıyn bura bermeıtin, az sóılep, kóp tyńdaıtyn, ustamdy, júzinen ár kez ıman nury tógilip turatyn ınabatty jan. Balalary – Sulýshash, Mıra, Abylaıhan men Nursul­tan ómirden óz oryndaryn tapqan, joǵary bilimdi, súıgen mamandyqtary boıynsha elge qyzmet etip júrgen jastar. Áke-shesheni syılaýǵa kelgende aldaryna jan salmaıdy.

Tań shapaǵyn Ońdasyn kóbine kanal boıynda qarsy alady. Sýǵa tiginen túsken kún nury arqy­ly sý betinen jarq-jurt etken keremet sáýleler paıda bola ketedi. Sol sáýlege kóziń talǵansha súısine qarap turý­dyń ózi bir ǵanıbet. Sýdaǵy sáý­leler tosyn, tolaǵaı oılarǵa jeteleıdi. Japonııanyń ataqty psıholog-ǵalymy Masarý Emo­to: «Sýdyń boıyna jınaqtal­ǵan taza energııa nebir aýrýǵa em...» depti.

Kún saıyn sýdyń ótkir sáýle­sinen nár alǵan dosymyz Ońdasyn Elýbaıulynyń jigit aǵasy jasyna kelse de, shap­qylap júrgeni, bálkim, sonyń arqasy shyǵar...

Qýanysh JIENBAI,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri