Ǵylymı taǵylymdamaǵa jańasha kózqaras kerek

Qazir qoǵamda «Bolashaq» arqyly bilim alǵandar elge paıda tıgizip jatyr ma?» degen suraq bar. Biz osy máseleni talqylaýdy kózdep, shetelde ǵylymı taǵylymdamadan ótken Astana IT ýnıversıtetiniń assıstent professory Aınur Silámǵajy, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti halyqaralyq yntymaqtastyq bóliminiń basshysy Saltanat Tóleýqyzy jáne S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń Veterınarııalyq sanıtarııa kafedrasynda qaýymdastyrylǵan professory Ásel Parıtovany áńgimege tartyp, «Ǵylymı taǵylymdama sizderge ne berdi?» degen ortaq suraqty qoıdyq.

Jas izdenýshiler ǵylymǵa daıyndyqsyz keledi

Aınur Silámǵajy:

– AQSh-ta biliktiligimdi art­tyrý barysynda mundaǵy stýdentterdiń ózdiginen izdenýine jasalǵan qolaıly jaǵdaıǵa kýá boldym. Akademııalyq eńbek­terge tolyq qoljetimdilik, zert­teý júrgizýge arnalǵan aqy­ly baǵdarlamalardyń tegin berilýi, sondaı-aq ǵylymdaǵy etı­ka máselesine erekshe kóńil bólinetini baı­qaldy. Mysaly, ýnıversıtette CITI Program (Collaborative Institutional Training Initiative) keńinen qolda­nylady. Bul kýrstyń maqsaty – zertteýshilerdi ǵylymı adal­dyqqa, derekterdi durys paı­dalanýǵa, adamǵa, janýarlarǵa táji­rı­be júrgizgende etıkalyq qaǵıda­lardy saqtaýǵa úıretý. Kóptegen AQSh ýnıver­sıtetinde zertteýshi jobaǵa qatysý úshin osy kýrstan ótip, sertıfı­kat alýy mindetti. Mundaı tájirı­beni elimizdegi joǵary oqý oryndarynda da engizý qajet dep oılaımyn. Sebebi ol jas ǵalymdardyń zertteý mádenıetin kóterip, ǵylymı nátıjelerdiń sapasyn arttyrýǵa yqpal eter edi.

Qazirgi ýaqytta elimizdi aka­de­mııalyq habqa aınaldyrý maqsaty qoıylyp otyr. Bul baǵytta naqty ister de qolǵa alyn­dy. Máselen, jaqynda Cardiff ýnı­versıtetiniń elimizdegi fılıaly ashyldy. Buǵan qosa, aldaǵy ýaqytta sheteldik bedeldi 40-qa jýyq ýnıversıtettiń bó­limsheleri ashylmaq. Jyl saıyn doktorantýraǵa bólinetin grant sany da kóbeıip keledi. Bul – qýantarlyq jaıt. Alaıda tek grant sanyn arttyrý jetkiliksiz, doktorantýraǵa qadam basqan jas izdenýshilerge durys baǵyt-baǵdar beretin tájirıbeli ǵa­lymdar qatary kóbeıgeni abzal. Eger ol ǵalymdardy shetelden tartsa da, bul ǵylym sapasyn arttyrýǵa zor úles qosar edi. Ja­qynda doktorantýraǵa qabyl­danǵandardyń tizimi jarııa­landy. Sol ýaqytta áleýmettik jelide «Doktorantýraǵa qabyl­dandym, qandaı keńes be­resizder?» degen mazmundaǵy jazbalar­dy kózim shaldy. Bul – jas izdenýshilerdiń kóbiniń ǵylymǵa daıyndyqsyz keletinin kórsetedi. Shyn máninde doktorantýra – ýaqytyńdy ǵylymǵa tolyq arnaýdy qajet etetin jaýapty kezeń. Ol úshin izdený­shiler naqty bir taqyrypqa qyzyǵyp, sol baǵyttaǵy eńbek­terdi oqyp, shabyttanyp, ol qy­zyǵýshylyq (curiosity) olar­dyń doktorantýraǵa qadam basýyna túrtki bolýǵa tıis. Mun­daı qyzyǵýshylyqty oıatyp, izdenýshige túrtki bolatyn, kóp jaǵ­daıda ǵylymı jetekshileri, oqytýshylary. Sondyqtan bilim berý tek bilgenińdi úıretý emes, ol únemi izdeniste bolý, beıim­delý, halyqaralyq tájirıbe­ler­di de eskerý, oı salý. Qoǵam­da, medıada ǵa­lym­dardyń sarap­shylyq pikirine suranys joǵary bolýǵa tıis. Sebebi ǵyly­mı kóz­qaras tek akademııalyq ortada qalyp qoımaı, qoǵamdy durys aqparattandyrýǵa, saıasat pen ekonomıkada oń sheshimder qabyl­daýyna yqpal etedi. Máselen, men «Bir beldeý, bir jol» bastamasy, mádenı baılanys, jumsaq kúsh taqyryptaryn on jylǵa jýyq zerttep kelemin. Osy taqyryp boıynsha otandyq BAQ-ta ǵana emes, Túrkııa men Qytaıdyń jetekshi medıalarynda da pikir bildirip júrmin. Ǵalymdardyń pikirleri jıi jarııalanyp, qoǵam­dyq talqylaýǵa aralasýy ǵylymı eńbektiń qoǵammen baı­lanysyn arttyrady ári jas zertteýshilerdi ǵylymǵa yntalan­dyrady.

Tájirıbe teorııamen emes, praktıkamen meńgerilse...

Saltanat Tóleýqyzy:

– Bul taǵylymdama kásibı jáne ǵylymı ómirimde erekshe kezeń boldy. Maǵan tek jańa bilim men tájirıbe ǵana emes, sonymen qatar álemdik bilim berý keńistigin tereń túsiný men elimizdiń joǵary bilim berý júıesin ınternasıonaldandyrý úderisine jańa kózqaras qalyptastyrdy. Taǵylymdama barysynda men bilim berýdi basqarý sala­syndaǵy zamanaýı ǵylymı tásilder men analıtıkalyq qu­raldardy meń­gerdim. Djordj Vashıngton ýnıver­sıtetiniń professorlary men mentor­larynyń jetekshiligimen halyqaralyq joǵary bilim berýdiń damý úrdisteri, strategııalyq bas­qarý modelderi jáne ýnıver­sıtetterdiń jahandyq jeliler­degi orny týraly zertteýler júr­gizdim.

Zertteý taqyrybym – «Jo­ǵary bilimdi ınternasıonaldandyrý: zamanaýı úrdister men syn-qaterler» dep atalady. Sonyń barysynda AQSh pen Qazaqstannyń joǵary bilim júıelerin salystyra otyryp, halyqaralyq seriktestik, akademııalyq utqyrlyq, jáne ýnıversıtetterdiń jahandyq básekege qabilettiligi máse­lelerin taldadym. Sonymen birge men AQSh Kongress kitaphanasynda jáne Djordj Vashıngton ýnı­ver­sıtetiniń Gelman kitap­hanasynda (Gelman Library) ótken ǵylymı vorkshoptar men zertteý semınarlaryna qatysyp, akademııalyq izdenis mádenıetin jetildirdim. Bul ortalarda ǵylymı aqparatpen jumys is­teýdiń zamanaýı ádisterin, derek­terdi vızýalızasııalaý men bıb­lıometrııalyq taldaý tásilderin úırendim.

Taǵylymdamanyń taǵy bir mańyzdy qyry – tájirıbeni tek teo­rııa júzinde emes, prak­tı­kalyq kontekste meń­gerýge múmkindik berýinde. Men jobalardy basqarý, ınstıtýsıonaldyq saıasatty taldaý, bilim berý sapasyn baǵalaý ádisterin ıge­rip, analıtıkalyq zertteý júr­gizýdiń halyqaralyq standartyn úırendim. Bul daǵdylar búginde meniń jumysymda, naqty aıtqanda, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń halyqaralyq yntymaq­tastyq baǵytyndaǵy qyzmetin damytýda naqty qoldanys taýyp otyr. Elimizdiń joǵary bilimdi ınternasıonaldandyrý strategııasynda kórsetilgen­deı, elimizdiń ýnıversıtetteri álem­­­dik bilim berý keńistigine tereń ıntegrasııalanýǵa tıis. Taǵylymdamadan alǵan táji­rıbem dál osy strategııalyq baǵytqa saı keledi jáne onyń tabysty júzege asýyna óz úlesimdi qosyp otyrmyn. Atalǵan ǵylymı taǵylymdama maǵan kásibı ósý, ǵylymı izdenis pen halyqaralyq deńgeıdegi tájirıbe syılady.

Qus óniminiń fızıkalyq-hımııalyq zertteý ádisin ıgerdim

Ásel Parıtova:

– Men Izraıl elinde Negev jáne Tzafon aýylsharýashy­lyq ǵylymı-zertteý ortalyǵyn­da 6 aı taǵylym­­damadan ót­tim. Osynda Izraıl eline tanymal kóptegen professor­dyń dárisin tyńdap, Sde Boker qus sharýa­shylyǵynda, azyq óndi­rý zaýy­tynda, asshaıandar ósi­retin startap sharýa­shylyqta, Ben-Gýrıon ýnıver­sı­teti­niń aýylsha­rýa­shy­lyq bıotehnologııasy zerthanasynda tájirıbede boldym. Taǵylymdama veterınarııa, mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologııasy, taǵam qaýipsizdigi sala­syndaǵy teorııalyq bilimim men prak­tıkalyq daǵdymdy shyńdaýǵa kómek­testi. Sonymen birge halyqaralyq standarttar­ǵa saı ozyq tehnologııalar men ádisterdi úırenýge, bedeldi ǵylymı zerthanalarda jumys isteýge, sheteldik ǵalymdarmen birge zertteý jumystaryn jasap, resenzııalanatyn jýrnaldar­ǵa ǵylymı maqalalar jazýǵa múmkindik aldym. Taǵylymdama ótý barysynda 1 aı azyq óndirý zaýytynda azyq óndirýdiń ozyq tehnologııalarymen, qus, balyq pen mal azyǵynyń sińimdiligi men qaýipsizdigin jaqsartý úshin ekstrýzııa kezinde qorek­tený­ge qarsy faktorlardy joıý arqyly qorektik zattardy ońtaılandyrý, joǵary qundy ónimderdi jasaý úshin qaıta óńdeý jáne ónimniń konsıstensııasyn qamtamasyz etý úshin óndiristegi sapany baqylaýdyń avtomattandyrylǵan júıe­le­riniń qyzmetin meńger­dim. Osydan keıin úsh aı boıy Sde-Boker qus sharýashyly­ǵyn­da qus ónimderin óndirý tehnologııasymen, sonyń ishinde qus aýrýlaryn erte anyqtaý úshin jasandy ıntellektini, turǵyn úı jaǵdaılary men jemdi baqylaýǵa arnalǵan ınterneti (IoT) bar sensorly datchıkterdi qoldaný, broıler ósirýge arnal­ǵan torǵa negizdelgen tehnologııalardy, tazartylǵan sýdy jáne qaldyqtardy kádege jaratý úshin ınsıneratorlardy paıdalaný ádisin úırendim. Ben Gýrıon ýnıversıtetiniń Aýylsharýashylyq bıotehnologııa zert­hanasynda qus ónimderi­niń fızıkalyq-hımııalyq zertteý ádisin ıgerdim. Sonyń ishinde ettiń taǵamdyq qundylyǵyn, amınqyshqyldarynyń qura­myn hromatografııalyq ádister­men zertteýdi úırendim. Taǵy qosyp aıtarym, Ben-Gýrıon ýnı­ver­­sıtetinde ótken Sý qaýip­sizdigi men sapasy boıynsha halyqaralyq konferensııasyna qatysyp, ózimniń balyq ónimderiniń qaýipsizidigi boıyn­sha baıandamamdy qorǵadym. Sonymen qatar taǵylymdama­dan ótip kelgennen keıin 2023–2025 jyldary jas ǵalymdardy grant­tyq qarjylandyrý baı­qaýyna qatysyp, sımbıotık reseptýrasy negizinde jasalǵan ekstrýdtalǵan tolyqqundy balyq azyǵyn óndirý boıynsha ǵy­ly­mı joba utyp aldym. Qazir aýylsharýashylyq azyq óndirý tehnologııasy, qus jáne balyq sharýashylyǵy ónimderiniń qaýipsizdigi men sapasy boıynsha stýdentterge dáris oqyp, magıstranttar men doktoranttarǵa akademııalyq hat, taǵam qaýip­siz­diginiń zamanaýı ádisteri pánderinen sabaq beremin.

Túıin sóz: Qoǵamdy ilgeriletetin basty qozǵaýshy kúsh – ǵylym. Álemdegi kez kelgen damyǵan eldiń tájirıbesi kórsetkendeı, ǵylym ekonomıkanyń damýyna tikeleı áser eteri sózsiz. «Bolashaq» jáne «500 ǵalym» baǵdarlamasy arqyly shetelden oqyp kelgen ár ǵalym óz salasy boıynsha jańalyq ashyp, el ǵylymyna tıtteı de bolsa úles qossa, quba-qup. Keshegi Alash arystary yntyzar bolǵan ozyq elderde bilim alý armany búgingi qazaq jastarynyń baǵyna buıyryp otyr. Al sol múmkindikti qasterlep, el úmitin aqtaý da sol jastardyń jaýapkershiligine saıatyn is. 

Daıyndaǵan –

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»