AES: Turaqty damýdyń qozǵaýshy kúshi

Energııa ımporty azaıyp, ekonomıka utty

Tań alakeýimde Mınsk shaharyna baryp qondyq. Maqsat – Belarýs eliniń energetıka salasyndaǵy jetistiktigin zerdeleý. Ormany syńsyǵan elde jaz aılarynyń ózinde aspany únemi bulttanyp, kúnniń kózi tym sırek shyǵady eken. Aptasyna bir-eki ret, birer saǵatqa kún shyqsa sonyń ózi mol olja kórinedi. Ekpindeı soqqan jel de baıqalmaıdy. Sondyqtan energııa óndirýde kún paneli men jelden qaıyr joq. Qas qylǵanda ylǵaly shamadan tys batpaqty jerde AES-ke otyn qylarlyq ýran kózderi de tabylmaǵan. Belarýs eli sonda da jasyl energııa qataryndaǵy zamanaýı AES salýǵa bel býdy.

Mundaǵy aıtpaǵymyz – bizdiń eldegi jarqyraǵan kún men sypyra soqqan jel úlken olja. Biraq irgeli kásiporyndardy úzdiksiz energııamen qamtamasyz etýge kún men jeldiń qýaty áli dármensiz. Ony kún men jelge qol sozǵan, damyǵan Eýropa elderiniń mysalynan da kórip otyrmyz. Sondyqtan AES qurylysyn qolǵa alýǵa qatysty elimizde Jalpyulttyq referendým ótti. Ony halyq qoldady. Sodan beri ilgerindi elderdiń ýaqyt talabyna saı AES-in, ondaǵy zamanaýı tehnologııa men ozyq reaktorlardy zerttep, zerdeleý is-sharasy qyzý júrip jatyr. Sebebi «qazir adamnyń atomsyz kúni joq». Bul sózdi referendým kezinde eldegi Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıevten estigen edik.

Bizdiń eldiń AES qurylysyna degen yqylasy men daıyndyq sharalaryn qalt jibermeı baqylap otyrǵan belarýstyq sala mamandary kóp artyqshylyǵymyzdy aldymyzǵa tartty. Elimizdiń ýran qory men ony ıgerip, tipti AES otynyn baıytý isindegi jetistigimizdi jaqsy biledi eken. Qazaqstannyń atom salasynda eńbektenip júrgen ǵalymdary men mamandarynyń bilim-biligin joǵary baǵalaıtyndaryn da bildirdi.

Belarýs eliniń energetıkalyq tarıhynda jańa dáýir 2008 jyly bastalǵan. Respýblıkadaǵy tuńǵysh Ulttyq atom energetıkasy jobasy eldiń ekonomıkalyq qýaty men energetıkalyq egemendiginiń negizine aınaldy. «Rosatom» korpora­sııas­y­men seriktestikte salynǵan BelAES (Belarýs halqy atom elektr stansasyn jaqsy kórip ketkeni sondaı, BelAES dep erkeletkendeı keıipte ataıdy eken) tek óndiristik nysan ǵana emes, tutas aımaqtyń damýyna serpin bergen strategııalyq joba. Ári eldiń energetıkalyq qaýipsizdigi men ekonomıkalyq táýelsizdigin nyǵaıtýdyń basty faktory.

Áý bastan-aq Belarýs Úkimeti jobanyń basty maqsaty retinde energetıkalyq egemendikke qol jetkizýdi, tabıǵı gazǵa táýeldilikti azaıtýdy ári eldiń eksporttyq áleýetin arttyrýdy alǵa qoıǵan edi. Búginde bul mindetter tolyq oryndalǵan.

BelAES-tiń eki energoblogi bar. Jalpy qýaty 2400 MVt bolatyn elektr energııa­syn óndiredi. Bul eldiń ishki qajetiniń 40 paıyzyn qamtamasyz etedi. Stansa jyl saıyn 17,7 mıllıard kılovatt-saǵat elektr qýatyn óndirip otyr. Nátıje­sinde, respýblıka 5 mıllıard tekshe metr tabıǵı gazdy únemdeıdi. Bul el bıýdje­tine mıllıardtaǵan dollar paıda ári aı­tarlyqtaı ekologııalyq tıimdilik ákeledi.

AES qurylysy el Prezıdentiniń tikeleı baqylaýynda júzege asqan. Aleksandr Lýkashenko stansa qurylysynyń barlyq kezeńinde birneshe ret nysanǵa baryp, jumystyń ashyq ári qaýipsiz júrgizilýin talap etken. Ol ótken jyldyń qarashasynda tórtinshi márte kelip, jobanyń tolyq aıaqtalǵanyn kórip, elge súıinshiledi. «Bizdiń maqsat – tek stansa salý emes, ózimizdiń kadrlyq ári tehnologııalyq quzyretimizdi qalyptastyrý edi. Biz bul mindetti oryndadyq», dedi ol.

Prezıdenttiń aıtýynsha, atom stansasynyń iske qosylýy el ekonomıkasy men soltústik-batys aımaqtardyń áleýmettik tynysyn túbegeıli ózgertti. Bul turǵyda, «Taza energııasyz bolashaq joq, elektr qýatynsyz damý múmkin emes», dedi ol. Al Belarýs Premer-mınıstriniń orynbasary Vıktor Karankevıchtiń sózine sensek, «BelAES – senimdi ári qaýipsiz nysan. Ol ekonomıkany turaqty energııamen qamtamasyz etip, eldiń energetıkalyq teńgerimin jańa sapaǵa kóterdi».

Mundaǵy reaktor korpýsy men barlyq negizgi jabdyq germetıkalyq temirbeton kontaınmentpen qorǵalǵan. Ol ushaq qulaý, jer silkinisi, jarylys nemese daýyl sııaqty syrtqy faktorlarǵa tótep bere alady. Buǵan qosa, AES «balqyma tutqysh» qurylǵysymen jabdyqtalǵan, bul ıadrolyq otynnyń balqýy jaǵdaıynda radıoaktıvti materıaldardyń syrtqa taralýyn boldyrmaıdy.

«Aýqymdy joba Reseıdiń AES-2006 tıpindegi VVER-1200 reaktorlaryna negizdelgen zamanaýı nysan. Bul – qazir álemde eń qaýipsiz ári tıimdi dep tanylǵan tehnologııanyń biri. Qaýipsizdik standarttary boıynsha álemdik úzdikterdiń qataryna kiredi. Stansada belsendi ári passıvti qaýipsizdik júıeleri keshendi túrde úılesimmen jumys isteıdi. Onda tórt deńgeıli qorǵanys júıesi (otyn túıirshikteri, otyn qabyqshasy, aınalym tizbegi men temirbeton oqshaýlaý qabyǵy) ıadrolyq materıaldyń qorshaǵan ortaǵa taralýyna jol bermeıdi. Buǵan qosa osy júıeler stansany ushaq apaty, jarylys, jer silkinisi sııaqty syrtqy faktorlardan qorǵaıdy», dedi BelAES bas dırektorynyń orynbasary Borıs Paramonov.

Atom energııasy jónindegi halyqara­lyq agenttiginiń (AEHA-MAGATE) sarap­shylary BelAES-ti halyqaralyq standart­tarǵa tolyq saı, «ashyq ári qaýipsiz atom energetıkasynyń úlgisi», dep baǵalady.

Atom energııasy – kómirsýtek resýrs­taryn almastyratyn taza energııa kózi. «BelAES iske qosylǵannan keıin eldiń kómirqyshqyl gaz shyǵaryndylary jyl saıyn 7 mıllıon tonnaǵa azaıǵan. Bul kórsetkish Belarýstyń Parıj klı­mattyq kelisimine sáıkes qabyldaǵan mindettemelerin oryndaýǵa ári kómirtekti beıtarap ekonomıkaǵa kóshýge múmkindik beredi. Buǵan qosa stansada sýdy únemdi paıdalaný men jylýdy qaıta óńdeý júıeleri engizilgen», dedi BelAES-tiń Oqý-jattyǵý ortalyǵy bastyǵynyń orynbasary Sergeı Gorın.

Kadrlyq áleýet – atom jobasynyń negizi

AES-tiń tabysty jumysynyń basty faktorlarynyń biri – adam kapıtaly. 2008 jyldan beri Belarýs pen Reseıdiń oqý oryndarynda 1000-nan astam ınjener men tehnık mamandar daıarlandy. BelAES-tiń oqý-jattyǵý ortalyǵynda jyl saıyn 1500-ge jýyq maman biliktiligin arttyrady. Munda halyqaralyq standarttarǵa saı tolyq masshtabty trenajerler men zamanaýı oqý quraldary bar. Olar arqyly operatorlar kez kelgen tótenshe jaǵdaıdy modeldeý men basqarý daǵdylaryn meńgeredi. Sóıtip, qyzmetkerler shynaıy jaǵdaıǵa barynsha uqsas trenajerlerde tájirıbeden ótedi.

2009 jyly ashylǵan Atom energetıkasy aqparat ortalyǵy halyq pen BAQ ókilderine turaqty túrde túsindirý jumystaryn júrgizip keledi. О́ıtkeni BelAES óz qyzmetinde ashyqtyq pen halyqpen ózara senimdi baılanys ustanymdaryn alǵa shyǵarǵan. Nátı­jesinde, qoǵammen baılanys pen ashyq kommýnıkasııanyń úlgisine aınaldy. On bes jylda ortalyqqa 30 myńnan astam adam kelip, AES jumysynyń qyr-syrymen tanysqan. Bul ashyqtyq saıasaty qoǵam tarapynan senim men qoldaýdy arttyrǵan.

Stansa Belarýs eliniń soltústik-batys shekarasynda Grodno oblysynyń Ostroves qalasynan 18 shaqyrym jerde. Ol el astanasy Mınsk qalasynan 150, al Lıtva astanasy Vılnıýsten 40 shaqyrym jerde oryn tepken. Bul qala búginde eldegi eń qarqyndy damyp jatqan aımaqtyń biri. 2012 jyly qala mártebesin alǵan eldi meken on bes jylda zamanaýı ınfraqurylymy bar energetıkter qalasyna aınaldy. Munda jańa turǵyn úıler, mektepter, aýrýhanalar, mádenıet pen sport ortalyqtary boı kóterdi. Qala halqy qazir 15 myń adamnan asty, al aldaǵy jyldary 15,5 myńǵa jetedi dep kútiledi.

Jalpy, qala ınfraqurylymyna salynǵan ınvestısııa kólemi 2 mıl­lıard rýblden asyp, 2,7 myń jańa jumys orny ashylǵan. Energetıka mınıstrligi ókilderiniń aıtýynsha, stansa iske qosyl­ǵaly beri Grodno oblysynyń jalpy óńirlik ónim kólemi 1,3 esege artqan.

Ostroves qalasynan oqshaý, tóńirekten bıikteý jasyl keńistikte ádemi ornalasqan BelAES syrt kórinisimen de kóz tartady. Qurylys arhıtektýrasy men tús-boıaýy ulttyń estetıkalyq tanym, talǵa­myn kórsetip turǵandaı áserge bóleıdi. Ýkraın ulttyq kıim órnegine qaraǵan­da, ishki bezbeni náziktigimen ári tyǵyzdy­ǵymen erekshelenetin belarýs ulttyq kıim kestesiniń elementterimen aıqyn bezendirilgen eki alyp munara rasynda da kórikti keıpimen kóz tartady. AES-tiń qos munarasynan býdaqtap áýege kóteril­gen qalyń býǵa tańdana qaraǵan bizge, «eko­logııalyq taza bul bý aspanda jańbyrǵa aına­lyp, jerge jańbyr bolyp qaıta jaýa­dy. Sóıtip, asyraýshymyz Jer-Anany yl­ǵaldandyrady», dep ázildedi qazaq jýrnalısterine stansa boıynsha ekskýrsııa jasap júrgen Borıs Paramonov.

BelAES ujymy – eldegi eń áleýetti kadrlyq quramnyń biri. Barlyq qyzmetker turǵyn úımen, áleýmettik jeńildiktermen, medısınalyq saqtandyrýmen qamtamasyz etilgen. Stansada psıhofızıologııalyq qamtamasyz etý zerthanasy jumys isteıdi. Ol ujymdaǵy qolaıly psıhologııalyq ahýaldy saqtaýǵa kómektesedi. Buǵan qosa, kásiporynnyń kásipodaq uıymy mádenı, sporttyq, qaıyrymdylyq is-sharalaryn júıeli túrde uıymdastyrady.

BelAES halyqaralyq uıymdarmen tyǵyz baılanys ornatqan. AEHA men WANO (Atom energııasyn paıdalaný jónindegi dúnıejúzilik qaýymdastyq) sarapshylary stansanyń qaýipsizdik aýdıtin mezgilimen ótkizip, personaldy sertıfıkattaý baǵdarlamalaryn táptishtep otyrady. Buǵan qosa Belarýs TMD elderiniń 2030 jylǵa deıingi beıbit atom baǵdarlamasyna belsendi qatysýshy. Bul seriktestik atom tehnologııasyn damytýda tájirıbe almasýǵa, personal daıarlaý sapasyn arttyrýǵa jol ashty.

«Belarýskaıa AES» memlekettik kásipornynyń bas dırektory Sergeı Babovıch, «BelAES – aımaqtyq turaqtylyq pen energııa teńgeriminiń jańa faktory. Bul joba tek elektr qýatyn ǵana emes, tehnologııalyq ári ıntellektýaldyq qýatty da arttyryp, ǵylymdy damytýǵa serpin berdi» dese, «Rosatom» bas dırektory Alekseı Lıhachev «Belarýs qaýipsiz atom energetıkasyn sátti ıgergen memleketterdiń qataryna qosyldy. Bul – TMD keńistigindegi eń tabysty energetıkalyq joba», dedi.

Rasynda AES – eldiń ekonomıkalyq derbestigi men tehnologııalyq bolasha­ǵynyń kepili. Taza energııa kózin damytý arqyly Belarýs óziniń ekologııalyq ári strategııalyq mindetterin qatar oryndap otyr. Stansa iske qosylǵannan keıin eldiń energetıkalyq qaýipsizdigi jańa deńgeıge kóterildi, al Ostroves – jańa ındýstrııalyq dáýirdiń bel ortasynda.

Borıs Paramonovtyń aıtýynsha, BelAES – eldiń ındýstrııalyq ári energetıkalyq saıasatynyń strategııa­lyq elementi. Stansanyń iske qosylýy ishki naryqtaǵy energııa baǵasyn turaq­tandyryp, ónerkásip ónimderiniń ózindik qunyn tómendetti. Elektr qýatynyń elden artylǵanyn bolashaqta Lıtva, Lat­vııa, Polsha naryǵyna eksporttaýǵa múmkindik týdyrady. Sondaı-aq Belarýs bul tájirıbeni TMD men Ortalyq Azııa elderimen bólisip, aımaqtyq energetıkalyq ıntegrasııany damytýǵa múddeli. Bilgenge BelAES – ulttyq energııa júıesiniń jańa kezeńin bastaǵan tarıhı joba. Ol ekonomıkalyq tıimdilik, ekologııalyq jaýapkershilik pen tehnologııalyq táýelsizdikti qatar qamtamasyz etip tur.

Buǵan qosa AES-tiń bolýy – kólik úshin elektr energııasyn paıdalanýdy yntalandyrdy. Belarýs elinde elektrmobılderge kóshýdi yntalandyrý boıynsha arnaıy baǵdarlama júzege asyrylyp jatyr. Iаǵnı janarmaıdan energııamen júretin kólikterge aýysý qarastyrylyp otyr. Búginde elektrden qýat alatyn jeli qurylǵan kórinedi. Osy bastamany halyq ta qoldap, elektrmen júretin kólikke aýysýǵa daıyn. Belarýsta elektr kólikpen júretinder sany 15 myńǵa jýyqtap qalǵan. Elektr kólikti paıdalanǵandar ósimi byltyr 200 paıyzǵa jetken eken. Bıyl da osy kórsetkish bolady dep úmittenip otyr. Elde qoǵamdyq kólikti toqqa kóshirý boıynsha jeke jobalar júzege asyrylyp keledi.

«Energııa – memleket tiregi. Al BelAES – bul bolashaǵymyzdyń irgetasy», dedi Belarýs Prezıdenti. Rasynda ozyq joba – osy oıdyń aıqyn dáleli. Búginde ol eldiń ǵana emes, tutas óńirdiń turaqty damýy men energetıkalyq qaýipsizdiginiń rámizine aınalǵan.

Keıbir adamdar arasynda «AES salynsa, qorshaǵan ortaǵa radıoaktıvti qal­dyqtar taratylady» degen uǵym qalyp­tasqan. Belarýs saparynda olaı emes eke­nine taǵy bir ret kózimiz jetti. Kerisin­she AES salý tabıǵı sý aıdyndaryna zııan keltirmeıdi, álemdik tájirıbe sony dálel­degen. Kerisinshe salqyndatqysh toǵan­darda balyqtyń birneshe túrin ósirýge bolady. Radıoaktıvti qaldyqtar da eshqandaı qaýip tóndirmeıdi. Olar arnaıy zaýyttarda óńdelip, jabyq qoımalarda saqtalady. Bir AES 60 jylda nebári 50 tekshe metr qaldyq shyǵarady. Zamanaýı stansalarda apattyń aldyn alatyn qorǵanysh júıeleri tolyq qarastyrylǵan. Sondyqtan AES-tiń qorshaǵan ortaǵa teris áseri bolmaıtyny qatań normatıvtermen retteledi. Demek orynsyz úreıge urynýdyń jóni joq.

Astana – Mınsk – Ostroves – Mınsk – Astana