TikTok, Roblox, Discord... Kóp ata-ananyń jattap úlgergen ataýlary. Qadirli oqyrman, dál qazir sizdiń balańyz osy platformalarda ne istep otyrǵanyn bilesiz be? UNICEF Kazakhstan Kids Online zertteý ortalyǵynyń deregine sáıkes, elimizdegi balalardyń 15 paıyzy kún saıyn ınternettegi jaǵymsyz kontentke tap bolady. 21 paıyzy kıberbýllıngke ushyraǵan. Al 10 paıyzy áleýmettik jelilerde beıtanys adamdardy dos retinde qosqan, bul qaýip-qaterdi arttyra túsetin qareketter.
Kıberturaqtylyq degen ne?
Bul ınternetti ózińe zııan kelmeıtindeı paıdalaný daǵdysy. Ol jeke derekterdi qalaı qorǵaý kerektigin, kúdik týdyratyn baılanystardan qalaı aýlaq bolýdy jáne sıfrlyq keńistikte ózgelerdi qurmetteýdi úıretedi.
Jalpaq tilmen aıtqanda, bul balalar men eresekterdi onlaın-qaýipten saqtaıtyn erejeler jıyntyǵy. Kıberqaýipsizdik boıynsha sarapshy Medet Týrın bul qaǵıdalardy tarqatyp aıtady.
Balalarǵa mynany eskertken jón:
- eshkimge aıtpa: qaıda turatynyńdy, aty-jónińdi, qaı mektepte oqıtynyńdy, ata-ananyń telefon nómirin;
- eki shoqyp, bir qara: ınternettegi barlyq «dostar» kádimgi adam bolmaýy múmkin;
- ózgelerdi qurmette: býllıng jasama, qorlyq pikir jazba, bireýdi mazaqtaıtyn vıdeolardy taratpa;
- belgisiz saıttan birdeńe júktemesten buryn ábden oılan;
- beıtanys adamdar jibergen siltemelerge ótpe. Tipti ol «oıyndaǵy bonýs» nemese «blogerdiń konkýrsy» bolsa da.
«Eń mańyzdysy – birdeńe túsiniksiz, kúmándi nemese qorqynyshty kórinse, mindetti túrde eresek adamdarǵa aıtý», deıdi sala sarapshysy.
Buryn balalarǵa kóshede kóldeneń kezdesken adammen sóılespe dep úıretetin edi. Al ınternet kóshesinde she? Kóp ata-ana bul eskertpeni umytyp ketken sııaqty. Onlaın keńistikte beıtanys adam óte kóp. Eń qaýiptisi, olar siz ben bizdiń balamyzdan bir-aq kez qashyqtyqta.
Kıberbýllıng – bul balanyń ıakı jasóspirimniń, tipti tutas toptyń basqa balany ınternet aıasynda qýǵyndaýy. Ol balaǵat sóz jazý, mazaqtaıtyn post jarııalaý, ósek taratý bolýy múmkin. Kóbine mundaı jaǵdaılar messendjerlerde, áleýmettik jelilerde nemese kópshilik qoldanatyn onlaın oıyndarda bolyp jatady.
Internet balaǵa nesimen qaýipti?
Jasandy ıntellekt jáne sıfrly damý mınıstrliginiń ishinde Aqparattyq qaýipsizdikke jaýap beretin komıtet bar. Komıtet kıberqaýipsizdik máselelerine qatysty ata-analar men balalarǵa birqatar usynym daıyndady.
- Qaýipti tanystyqtar
Internet – búrkemelenýge óte qolaıly orta. Jaı ǵana qurby-qurdaspen dostyq ráýishtegi áńgime bolyp kórinetin nárse shyn máninde radıkaldy top ókilderimen, onlaın-grýmıngke beıim eresek adamdarmen nemese alaıaqtarmen baılanys bolýy múmkin. Balalar beıtanys adamǵa tez senedi jáne jeke málimetterdi ońaı usynady. Eń qaýiptisi – onlaın sóılesýdiń oflaın kezdesýge ulasýy. Onda baqylaý tolyq joǵalady.
Basty ereje: ınternetten tanysqan adammen eresektersiz eshqashan kezdespeý. Al bireý ata-anaǵa aıtpaýdy talap etse – bul óte qaýipti belgi.
Joǵaryda grýmıng sózi atalyp ótti. Bul – balanynyń senimine kirip, jeke derekterin jynystyq maqsatta paıdalanatyn áreketter. Qylmyskerler ádette ıntım sýretterdi aldap alady da, keıin sonymen qorqytady: «aqsha tóle, áıtpese ata-anańa, dostaryńa jiberemiz» degen sııaqty. Mundaı adamdar balany aldaý úshin ınternette birneshe jyl boıy «jaqsy adam» rólin oınap júrýi múmkin.
- Azart jáne jalǵan «oıyndar»
Qazir qumar oıyndar balalar jıi qoldanatyn platformlarda da jarnamalanyp júr. Bala bás tigý saıttaryna naqty kirmese de, lotereıaǵa uqsas geımıfıkasııalanǵan servıske, «fortýna dóńgelegine» nemese júldeli «upaılarǵa» tap bolýy kádik. Jyldam «syıaqy» modeli balalardyń psıhıkasyna qatty áser etedi.
Budan saqtaný úshin arnaýly komıtet ata-analyq baqylaý fıltrlerin qosýdy usynady. App Store/Google Play tólemderin qadaǵalap, ońaı kelgen «oljanyń» opa bermeıtini týraly eskertip otyrǵan durys.
- Balalarǵa arnalmaǵan kontent
Qatygezdik, pornografııa, esirtki nemese jarylǵysh zattar jasaýdy úıretetin materıaldar bir ǵana batyrmanyń ar jaǵynda menmundalap tur. Fıltr qoıylǵan kúnniń ózinde mundaı kontent jasyryn chat arqyly, Telegram-bottar arqyly nemese anonım platformalardan ótip ketýi múmkin.
Mundaı materıaldardy tek buǵattaý jetkiliksiz. Nelikten olardyń qaýipti ekenin jáne olardyń artynda kóbine naqty qylmyskerler turǵanyn túsindirý mańyzdy. Balanyń synı oılaýyn damytý – eń senimdi qorǵanys.
Áleýmettanýshylar «Heppıslepıng» termınin aınalymǵa engizdi. Bul shynaıy zorlyq-zombylyq, uryp-soǵý, qınaý nemese seksýaldyq qylmys kórinisteriniń vıdeosyn túsirip, ony ınternette taratý. Odan balanyń júregi qataıyp, kóziniń nury semedi. Ashýshań, sabyrsyz bolyp ósedi.
- Vırýs, zııandy baǵdarlama jáne fıshıng
Smartfon da kompıýter sııaqty qaýipke qaýqarsyz. Qylmyskerler telefon arqyly da jeke málimetterdi ońaı urlaı alady. Mamandar ondaı alaıaqtardyń alǵashqy nysanasy – balalar ekenin aıtady. Osy oraıda balaǵa beıtanys beıtanys adamnyń siltemesine ótpeý qajettigin, qoldanbalardy tek resmı dúkennen júkteý mańyzyn jáne jańa baǵdarlama ornatpas buryn mindetti túrde ata-anadan ruqsat suraý lázim ekenin túsindirý qajet.
Sarapshy Medet Týrın óziniń jaǵdaıyn aıtady.
«Bir bala Google Play Market-ten «laık kóbeıtetin» qoldanba júktegen. Sóıtip, alaıaqtar ata-anasynyń krıptokoshelegindegi aqshany áp-sátte joq qylǵan. Qazirgi kezde qylmyskerler tipti resmı dúkenderdiń qaýipsizdik júıelerin aınalyp ótýge úırenip alǵan».
- Kontent arqyly «zombıleý»
Internet arqyly balanyń dúnıetanymyn ózgertý úrdisi báseń tartpaı otyr. Ulttyq, dinı qundylyqtarǵa jat radıkaldyq túsinikterdi qylmystyq toptar kúndelikti taratady. Qazir dinı ýaǵyzshylardyń arasynda tekserilmegen derekterdi aıtý, tipti tarıhı «mıfterdi» shyndyq retinde usyný jaǵdaılary jıilegen. Mamandar din qyzmetkerleri tarıhı, ádebı, mádenı taqyryptardy tilge tıek etken kezde onyń ǵylymı rastyǵyna basa nazar aýdarý kerektigin aıtady. Al kontent tutynýshylar ár aqparatty oı elegenine ótkizgen jón. Abaı ne deýshi edi:
«Aqsaqal aıtty baı aıtty,
Kim bolsa, meıli, sol aıtty,
Aqyl senbeı, senbeńiz!»
